Jóhannes úr Kötlum

© Erfingjar Jóhannesar úr Kötlum

Frumútgáfa: Heimskringla 1950

© Rafræn útgáfa: Griffla 2016

Aðalmynd á kápu: Hafnarfjörður um 1900. Frederick W. W. Howell. Fiske Icelandic Collection, Rare & Manuscript Collections, Cornell University Library. Leyfi: Public Domain. Myndvinnsla og samsetning: Páll Svansson

ISBN: xxxx-xxx-xx-x

Öll réttindi áskilin

Bók þessa, eða hluta af henni, má ekki afrita með neinum hætti, hvorki með ljósmyndun, prentun, hljóðritun, stafrænni afritun né á annan hátt, án skriflegs leyfis útgefanda nema á þann hátt sem fram kemur hér að neðan.

Um notkun rafbókarinnar

Útgefandinn hefur ákveðið að binda ekki þessa bók með DRM-hugbúnaði (Digital Rights Management) og gerir þannig notandanum kleift að flytja og afrita bókina óhindrað á milli þeirra tækja sem hann vill nota hana á. Notanda er einnig frjálst að færa bókina yfir á önnur lestæki fjölskyldumeðlima innan heimilisins til notkunar.

Fyrsti kapítuli

l

Dag einn var jarphærð telpuhnyðra á rjátli í fjörunni fyrir vestan Sauðavíkurkauptún. Hún hafði aldrei fyrr átt dvöl við sjó og var nú búin að tína svuntuna sína fulla af allrahanda skeljum. Þar á meðal gimburskeljar og kúskeljar í meðalbú, blárauða hörpudiska, til spari í veizlum, ígulker. Ígulkerin bar að skoða sem fáséða skartgripi heldri konu — þau voru tvö: annað slétt, hitt með öllum broddunum á.

Telpan hélt uppi svuntunni í greip sinni og tók nú að virða fyrir sér nokkra bleika smáfugla með hvít og svört kjálkaskjól sem gogguðu svo skringilega niður í flæðarmálið og skutust eins og pílur upp í brúkið þegar öldu bar að. Hún hafði aldrei séð eins lauflétta fugla, þeir þekktust ekki í hennar dal.

Svo renndi hún augum út yfir sjóinn, það var sólfar og norðankaldi og hnitaði í báru, en hún var samt ekkert hrædd við sjóinn, hann var svo fallega blágrænn með hvítum doppum — hún hefði fegin viljað eiga svoleiðis litan kjól. En ógurlega gat nú sjórinn verið stór: hann náði alla leið út að sjálfum himninum; væri siglt sem leið lá beint af augum hlaut maður fyrr eða síðar að lenda hjá guði.

Telpan er fremur guggin á að líta, en í brjósti hennar er samt mikið um að vera. Nú er allt orðið nýtt og margt af því næstum óskiljanlegt, okkar gamli heimur liggur að baki langt langt inn á milli fjallanna. Og nú veit maður aldrei hvað við tekur næst.

Og í sama bili flugu allir fuglarnir upp, það blikaði á ljósar fjaðrir undir vængjunum þegar þeir skárenndu sér sitt á hvað í tæru loftinu. Telpan horfði á eftir þeim saknandi: hvað skyldu þeir heita? Það var eins og eitthvert silkimjúkt hýalín væri að fjúka burt frá henni, eftir dálitla stund voru þeir horfnir út í bláinn.

Hún starir hugsandi niður í fjörusandinn: það var eitthvað loftkennt, eitthvað ójarðneskt við þessa fugla — kannski guð hafi átt þá, kannski þeir hafi flogið til himna …

2

Telpan hrökk upp af hugleiðingum sínum við einhvern skarkala utar fjörunnar. Hún litaðist um og kom þá auga á strák sem var þar á gangi með húfuna sína í hendinni, hann kom auðsjáanlega vestan fyrir tangann og stefndi inn í þorpið, rauðbirkinn náungi og maskaralegur. Nú nam hann allt í einu staðar og fór að glápa á hana eins og asni. Hún leit strax undan og þóttist ekki sjá hann, hún var ekki lögð af stað út í heiminn til þess að gefa sig á tal við ókunnuga stráka.

Þetta er þó ekki Sigga? var kallað og röddin lýsti öllu í senn: feimni, undrun og gleði.

Hjartað í telpunni tók snöggan kipp — þessa rödd þekkti hún hvar í veröldinni sem var. En hún gat engu svarað fyrir geðshræringu, þorði því síður að líta upp, og svo vissi hún ekki fyrr til en piltur stóð fyrir framan hana eins og spurningarmerki og svalg hana í sig með augunum.

Hvað ert þú að gera hér? stundi hann loks upp úr sér án þess svo mikið sem að heilsa.

Þá leit hún á hann glampandi augum, blóðrjóð í framan. Ég var að tína skeljar, svaraði hún loks lágt og opnaði svuntuna sína um leið.

Og ég líka, sagði strákurinn og var nú orðinn kotroskinn með sama. Rak síðan húfuna sína upp að nefinu á henni, hún var full af skeljum. Líttu bara á.

En þú hefur ekki fundið neitt ígulker, sagði telpan sýnu hressari. Ég fann tvö.

Lof mér að sjá. Hann gægðist niður í bláröndótta tvistsvuntu hennar og virti fyrir sér þessa einkennilegu kalkhami, tóma með gati í miðjunni. Þau eru bæði falleg, en ég held ég vildi heldur þetta með broddunum, það er ennþá skrýtnara.

Þá máttu eiga það, sagði hún áköf og stakk því niður í húfuna hans. Ég vil hitt miklu heldur, það stingur ekki.

Nú var eins og piltur áttaði sig allt í einu á veruleikanum. Ertu annars bara í kaupstaðarferð? spurði hann hvatlega.

Nei, við erum að bíða eftir skipinu, svaraði hún og varð hnuggin.

Þið ætlið þó ekki til Ameríku?

Jú. Það komu viprur í munnvikin á henni, hún var sannfærð um að þessi fagnafundur yrði skammgóður vermir, eftir nokkur augnablik yrðu þau að kveðjast, mundu síðan aldrei sjást framar.

En strákurinn rak upp siguróp og fór að hoppa og dansa í kringum hana. Við líka, við líka, gaman, gaman, gaman …

Af hverju læturðu svona Siggi? spurði telpan logandi hrædd.

Hann fleygði húfunni sinni í þarahrönnina og stökk svo ofsalega upp um hálsinn á henni að hún missti takið á svuntunni og allar skeljarnar hennar hrundu glamrandi niður í fjöruna.

Telpan fór að vola.

En sá rauðhærði lét engan bilbug á sér finna. Æ skilurðu ekki að við erum að bíða eftir sama skipinu? hrópaði hann.

Þá var sem álögum hefði verið létt af meynni, hún ljómaði öll upp og hló í gegnum tárin. Ætlið þið þá líka til Ameríku?

Auðvitað.

Þú mátt ekki skrökva að mér, bað hún og snökti við.

Drengurinn varð nú prúður og alvarlegur, hann klappaði vinu sinni allramildilegast á kollinn og mælti: Þetta er eins satt og við stöndum hérna, Sigga mín, og nú skulum við tína upp skeljarnar þínar aftur.

Hún þurrkaði sér um augun með fingrunum og litla hjartað hennar barðist um af þakklæti til guðs: hugsa sér að annað eins skuli geta átt sér stað.

Skeljarnar voru allar heilar nema ígulkerið hennar — það var brotið í tvennt um miðjuna.

Þetta var nú verra, sagði drengurinn og reyndi að fella saman brotin. Ólukku klaufinn ég að verða svona glaður.

Uss, þetta gerir nú ekki mikið, sagði telpan.

Þú getur fengið hitt aftur, sagði drengurinn.

Nei nei blessaður góði, nú er mér sama um öll ígulker.

Heyrðu, ég sé annars ráð: við getum átt þau saman — bæði það heila og það brotna.

Já það skulum við gera, það er langtum meira gaman.

Svo tíndu þau allar skeljarnar upp í svuntuna hennar aftur og löbbuðu síðan af stað. Þau leiddust og hann réði ferðinni, það kom alveg af sjálfu sér. Ekkert gat verið frjálsara og eðlilegra en þessi tvö hamingjusömu börn sem höfðu fundizt þarna í fjöru ættjarðar sinnar, einmitt þegar þau héldu að nú væri allt búið að vera.

3

Það kom upp úr kafinu að þau Seljalandshjón höfðu ekki afráðið vesturförina fyrr en á síðustu stundu, og beið nú fjölskyldan skipkomunnar í koti einu skammt fyrir ofan kauptúnið. Þangað stefndi nú Víðidalsriddarinn að tilvísun sinnar ungu baugalínu.

Þau komu að herra Jóni Eiríkssyni þar sem hann var að leggja síðustu hönd á rammgert kastalavígi í brekkukorni einu fyrir neðan túnið. Var nú lostið upp ópi miklu, og sem herra Jón er búinn að heyra hvernig í öllu liggur rýkur hann á sinn gamla félaga af einskærum fögnuði og skellir honum á klofbragði niður í ilmandi grasið. Veltust þeir þarna hlæjandi um stund, stóðu síðan upp, andstreymi framar.

Þau verða með öðrum orðum öll samferða út í veröldina, það er ekki að því að gá. Skip mitt kemur að landi, dreki steindur með gullstöfuð segl við hún, fegursta skip í heimi, og sækir okkur öll.

Bara að það komi nú sem fyrst.

Skeljarnar komu að góðu gagni í það stórbú sem þau systkini höfðu stofnað til hér í brekkunni, náttúrlega varð Sigurður skáld Ófeigsson löglegur meðeigandi að öllu þegar í stað — fólk sem bíður á aldrei að halda að sér höndum, hvar á jörðinni sem er á það að vera eins og heima hjá sér, halda áfram að auðga heiminn og fegra, gera hann betri.

Ígulkerjunum var tyllt á dálítil hellusnifsi sem stóðu út úr einum veggnum í borg herra Jóns, þau reyndust hinar mestu gersemar, það var bara betra að annað skyldi brotna, fyrir bragðið var hægt að láta sinn helminginn á hvora syllu — allt var þetta jafndásamlegt.

Hallarfrúin Sigríður sótti nú vatn í stórri kúskel og blandaði það ofurlitlu af hreinni íslenzkri mold, kreisti síðan nokkra dropa af fíflamjólk þar út í. Svo var þá blessað kaffið tilbúið, þau supu það úr fínum bláum krákuskeljum og átu dökkgrænt skarfakál með, borið fram á hörpudiski.

Þetta er mikil veizla, mælti Sigurður skáld og klökknaði við.

Já, gott má kaffið vera utanlands ef það verður betra en þetta, samsinnti herra Jón og sötraði í sig móleita vatnslöggina.

Blessaðir reynið þið að hafa gott af þessu, sagði frú Sigríður og otaði að þeim hörpudiskinum.

Þeir tóku sína blöðkuna hvor og stungu upp í sig, ekki þó grettulaust með öllu, því beizkur ertu drottinn minn.

Síðan mælti skáldið: Jæja, nú kvíðir maður ekki stórt fyrir.

Nei, nú þarf enginn að óttast þá rauðu fyrst við erum báðir, svaraði herra Jón drýgindalega.

Hvaða rauðu? spurði skáldið.

Hefurðu ekki heyrt af Indíánunum maður?

Æ það er satt — ætli þeir séu mjög vondir?

Veiztu ekki að þeir flá höfuðleðrið af lifandi fólki ef þeir barasta ná í það?

Frú Sigríður skipti litum við þessi tíðindi. En er þá ekki bezt að hætta við að fara? spurði hún og missti kræklinginn sinn niður í grasið.

Ertu alveg frá þér stelpa? Herra Jón snippaði fyrirlitlega. Við verðum bara fyrri til að drepa þá.

En eru þetta ekki menn? spurði hallarfrúin áhyggjufull.

Menn og menn ekki, svaraði herra Jón drembinn. Það eru bara villimenn og þar á ofan blóðrauðir.

Frú Sigríður mælti alvarleg: Mamma segir að það megi enginn mann deyða og svo eruð þið nú ekki nema smástrákar.

Þeir félagar móðguðust eigi alllítið við svo óvirðuleg ummæli.

Það dugir náttúrlega ekki að missa móðinn, mælti Sigurður skáld og það var umvöndun í röddinni. Stelpur verða að herða sig upp ef þær ætla til Ameríku. Og handlék krákuskelina svo ógætilega að hún brotnaði.

Þú getur svo sem orðið eftir ef þú vilt, hreytti herra Jón úr sér og leit heldur en ekki óblítt til systur sinnar. Þú ert ekki til neins hvort sem er.

Hún hnipraði sig saman undir kastalaveggnum og horfði dapurlega í gaupnir sér. Ég er svo hrædd við þetta alltsaman, andvarpaði hún og beygði af.

Hinn ljóðhagi Víðidalsriddari tók þá upp mildari tón. Þú þarft ekki að vera hrædd meðan ég lifi Sigga mín, mælti hann spekingslega og leit til hennar huggunarríku auga. Auðvitað verðum við að bera hönd fyrir höfuð okkar ef þeir ráðast á okkur og svo verðurðu að gá að því góin mín að við Jón þarna erum orðnir tólf ára gamlir og ekki var Egill nema á sjöunda árinu þegar hann felldi Grím Heggsson með skeggöxinni forðum og jafngamall okkur þegar hann hjó ráðsmann föður síns til bana. Og sumarið eftir fór hann til útlanda og bauð meira að segja sjálfum kónginum byrginn.

Hvaða Egill var það? spurði herra Jón forvitinn.

Náttúrlega Egill Skallagrímsson, drengur, sú ógurlegasta hetja, sem nokkurntíma hefur verið til og þar að auki stórskáld. Einu sinni felldi hann nítján menn sama daginn úti í Noregi og hafði hellu framan á maganum á sér til þess að verjast höggunum. Og svo var hann magnaður að yrkja að kóngurinn hætti við að taka af honum hausinn þegar hann var búinn að heyra drápuna um sig.

Kanntu hana? spurði herra Jón fullur lotningar.

Ekki nema þar vas eggja at ok odda gnat, orðstír of gat Eiríkur at þat.

Já, það hefur verið mikill maður, andvarpaði herra Jón. En þá getum við bara búið okkur til skeggaxir, Siggi minn, og veit ég af ágætis hellublöðum hérna upp undir klettinum.

Hallarfrúnni hafði aukizt nokkuð kjarkur við frásögn riddara síns og spurði nú hæversklega: Hvað þýðir drápa?

Það eru einslags kvæði sem voru ort um kóngana í gamla daga, það er voða vandi að yrkja svoleiðis, en ég treysti mér nú samt til þess.

Þá spurði herra Jón Eiríksson: Skyldi vera satt að það sé enginn kóngur í Ameríku?

Sigurður skáld Ófeigsson svaraði: Það er víst; fólkið þar vill nefnilega heldur frelsi en kóng.

Frú Sigríður horfði aðdáunaraugum á hið unga skáld þar sem það sat alviturt í brekkunni. Nú veit ég nokkuð, mælti hún síðan íbyggin á svip. Það er ekkert víst að það þurfi að deyða rauðu mennina, það getur vel verið að þeir láti höfuðið á okkur vera ef Siggi yrkir um þá fallega drápu.

Þú ert flón, æpti herra Jón. Ég held þeir megi drepast.

Ég vil ekki að neinn deyi, andvarpaði systir hans hnuggin. Ég vil ekki fara þangað sem fólk verður að deyja.

Þá tók Víðidalsriddarinn enn til máls: Mér þykir líklegt að Sigga hafi þarna á réttu að standa auk þess sem það er aldeilis ósagt að við rekumst nokkurntíma á Indíána.

Ég vil nú samt að við smíðum okkur vopn og æfum okkur meðan við bíðum eftir skipinu, svaraði kastalasmiðurinn. Það er allur varinn góður. En fjarskalega held ég sé nú annars gaman að sigla út í heim — heldurðu það ekki Siggi?

Þú getur nú nærri fyrst við förum öll, svaraði Sigurður skáld.

Og samt sé ég nú voðamikið eftir Íslandi, sérstaklega Víðidalnum.

Uss, það eru alstaðar nógir dalir blessaður vertu, svaraði herra Jón. Og ekki sé ég eftir Seljadal. En ég hefði kannski séð eftir honum ef þú værir ekki með.

En fæ ég ekki að vera ofnispallaseljan þín í Ameríku? spurði nú hallarfrúin og brosti framan í skáldið sitt af öllu sínu hjartans sakleysi. Og eigum við ekki að byggja okkur þar hjásetuhús á einhverjum góðum stað?

Skáldið roðnaði við. Ég hafði nú hugsað mér að setjast að í einhverri stórri borg og selja þar blöð — það er sagt að svoleiðis geti maður orðið ríkur áður en maður veit af. En auðvitað vil ég að þið verðið líka í borginni.

Ekki lízt mér á það, sagði herra Jón. Ég vil annaðhvort verða veiðimaður úti í skógi ellegar þá glíma við mannýg naut úti á sléttunni. Það er ekki nema fyrir aumingja að selja blöð.

Óttalegur gaur geturðu verið Nonni, andæfði systirin. Heldurðu sé ekki fínt að vera í stórri borg og selja höfðingjum það sem stendur prentað á snjóhvítu blaði?

Náttúrlega getur enginn orðið mikilmenni á því að eltast við naut, mælti Sigurður skáld hátíðlega. Í Ameríku verður enginn háttsettur nema hann sé afskaplega lesinn og gangi helzt með lonníettur á nefinu.

Hvað eru lonníettur? spurði herra Jón dræmt.

Það eru nokkurskonar gleraugu, svaraði skáldið.

Og sér maður þá nokkuð betur með þeim? spurði herra Jón.

Ekki sé ég betur gegnum gler.

Hvað heldurðu drengur? svaraði skáldið. Þá getur maður lesið alla nóttina.

Ó hvað ég held það sé gaman að hafa svoleiðis augu, sagði Sigríður hallarfrú. En Nonni mundi undir eins brjóta þau.

Þegiðu stelpa, skipaði kastalasmiðurinn. Þú mundir undir eins villast í borg og fara svo að grenja.

Í sama bili komu þrjú börn hlaupandi heiman frá bænum, það voru hin yngri Seljalandssystkini sem eigi þóttu hlutgeng til stórræða, fimm ára snáði skoppandi á undan, tvíburahnjátur þrevetrar trítlandi á eftir.

Þið eigið strax að koma heim, hrópaði snáðinn álengdar.

Hi eii stass a komma heim, bergmáluðu tvíburarnir.

Skildist þá hið unga dalafólk með mikilli blíðu og heitstrengingu um að hittast aftur við fyrsta tækifæri.

Hélt síðan Víðidalsriddari áleiðis niður í kauptúnið með hafgoluna dansandi í rauðum lokkunum — satt að segja er honum nú einskis vant meir: lífið hans frá í fyrrasumar er komið aftur …

Annar kapítuli

1

Það er til nokkurs að vera lagður af stað út í veröldina með barjel og pónet og stranda svo eins og glópur á þurru landi frammi fyrir þessu stóra bláa hafsauga.

Eða ætlar helvítis dallurinn aldrei að koma?

Sauðavík var orðin nokkurskonar óskilarétt: þar úði nú og grúði af ráðalausu fólki sem hvergi átti höfði sínu að halla.

Hver sem betur gat hafði reynt að troða sér inn í dilka fastbúenda þar í kauptúninu og nágrenni en samt voru þeir miklu fleiri sem orðið höfðu afstands, daglangt ráfuðu þeir eins og kindur um þetta dauðans leiðinlega pláss, hreiðruðu loks um sig undir marbakkanum að kveldi, meira að segja kornbörn og gamalmenni — eins og vant er var það guð almáttugur sem lagði líkn með þraut og gaf bærilega tíð.

Þangað til eitt barnið fékk lungnabólgu og dó. Þá þótti hinum vitrustu mönnum ekki lengur fært að treysta einvörðungu á guð og snéru sér enn einu sinni til Jónsens faktors í auðmjúkri bæn um að hann tæki hina villuráfandi sauði til sín upp á pakkhúsloftið.

Jónsen var maður þjóðhollur og mikill vin sinnar fósturjarðar, hann var þar af leiðandi mótfallinn öllu þessu brambolti lýðsins: hvern fjandann áttu vaðmálsdurgar ofan úr sveitum að vera að trana sér framan í þann siðmenntaða heim, meira að segja heimta að verða þegnar hans — nei, þetta voru svik við fornar konungaættir og hersa sem í árdaga helguðu sér vort land, þetta var svívirðileg uppreisn gegn anda fortíðarinnar, flótti frá kristilegum skyldum, landráð. Auk þess sem allir máttu sjá hið hróplega vanþakklæti gagnvart þeim mönnum sem hingað til höfðu reynt að halda líftórunni í þessum aumingjum — hverjir höfðu pírt korninu undan blóðugum nöglum sínum þegar allt var að drepast úr hor? Svo þegar einhverjir apakettir að vestan, uppkeyptir mútuþrælar, komu og lugu sínum rúsínusögum í þetta pakk, þá rauk það upp til handa og fóta eins og það hefði aldrei fengið korn í nös. Og fór, tók saman pjönkur sínar og fór.

Nei.

Peter Th. A. Johnsen, H. P. Clausens Handels Faktor, eins og var hans fulla heiti og titill, lét ekki heimilislausan úrtíning vaða ofan í sig á flóttanum. Vort pakkhús er jú ekki til leigu, sagði hann kuldalega. Fólk sem vill reisa og frílysta sig utanlands verður að sjá fyrir sér sjálft.

En það er dáið barn, mælti foringi sendisveitar þeirrar sem gerð hafði verið út á fund höfðingjans.

Vor höndlun er íslenzk og tekur enga ábyrgð á amerískum börnum, svaraði faktorinn. Og það munu fleiri börn hrökkva upp af fyrir þetta gan.

En börnin eru þó saklaus, svaraði sendisveitarforinginn.

Syndir feðranna koma altíð niður á börnunum, því verður ekki riftað, svaraði faktorinn. Og þar með punktum og basta.

2

Móðir dána barnsins grét vegna þeirra afkvæma sinna sem eftir lifðu þegar henni voru tilkynnt þessi málalok og spurði hví verið væri að leiða fólk út á eyðimörku til þess að deyja — mér hefur aldrei litizt á þetta ferðalag, sagði aumingja konan, það hefði verið eins gott að missa börnin sín heima í Strýtu. Þetta mælti hún úti í grænum hvammi fyrir innan kaupstaðinn, en þar höfðu húsvillingarnir hópazt saman og látið fyrirberast. Þarna voru torfhjallarústir ekki ýkja gamlar, veggir uppistandandi að mestu og yfir þá hafði verið tjaslað seglarifníum og öðru sem skjól var að — en skammt hrökk þetta afdrep fyrir alla þá sem hér voru á róli.

Og nú bar svo til í þann mund að inn fjöruna koma spássérandi tvær ungar persónur, sýnilega háttsettar, því kvenmaðurinn er í dönskum búningi og karlmaðurinn hvítbrystur með snúið yfirskegg og silfurbúið prik í hendi, bæði voru yfrið spengileg á að sjá.

Og sem nú kvenmaðurinn heyrði grát kynsystur sinnar staldraði hún við og kallaði upp í hvamminn: Af hverju er manneskjan að gráta?

Einn rústabúinn kallaði á móti: Hún missti barn.

Þetta verð ég að athuga betur, sagði ungfrúin og benti förunaut sínum að fylgja sér eftir upp í þessa litlu nýlendu. Þegar hún var búin að heyra hvernig í öllu lá og sjá barnslíkið hvar það lá undir poka milli þúfna varð hún viti sínu fjær af reiði, og dauðskelkaðir vesturfararnir lutu höfði við formælingum hennar: helvítið hann pabbi, þusaði hún, svona skal hann alltaf vera, orðinn barnamorðingi ofan á allt annað — og skipaði piltinum með snúna skeggið bæði á danskri tungu og íslenzkri að koma strax með sér og jafna um karl, sá skal fá smeitinn af því eins og ég stend hérna og heiti Gullveig. Karlmaðurinn veifaði prikinu stoltaralega og muldraði eitthvað óskiljanlegt fyrir munni sér, síðan sneru þau aftur heim í kauptúnið.

Árangurinn af komu hinar glóhærðu vargynju lét ekki lengi eftir sér bíða: strax þann sama dag var nýlendunni í hvamminum sópað eins og fjárhóp heim á pakkhúsloft og barninu smíðuð svört kista af timburmeistara staðarins — hver er sú volduga stássmey sem hefur slíkt vald yfir höfuðskepnunum? spurði fólk með geig í augum og krossaði sig.

Það er sjálf faktorsdóttirin hún Gullveig Jónsen, sögðu einhverjir, þessi hjartagóða voðamanneskja sem ekki ber lotningu fyrir neinu nema sínum eigin tiktúrum, það er sagt hún hafi látið Ófeig nokkurn grallara, harðgiftan fylliraft, sofa hjá sér heila nótt — svona skammfærir hún guðdóminn þó hún megi ekkert aumt sjá.

Spunnust nú hinar furðulegustu þjóðsögur á pakkhúsloftinu um þessa bjargvætt heimilisleysingjanna: móðir hennar sáluga átti að hafa klófest dverg úti fyrir grettistaki einu hérna innfrá, þá þunguð, og látið hann vinna það sér til lífgjafar að smíða fóstri hennar hadd úr gulli ef það yrði dóttir, enda ekki aldæla hvað hárið á manneskjunni er geislandi. Þá átti og mær þessi að hafa tælt sjálfan krónprinsinn af Danaveldi til fylgilags við sig út í einn beykiskóg.

Náðu þau þar taki á rauðum hirti og þeystu á honum tvímenning um mörkina meðan sól var á lofti og elti hindin bræktandi, en er húm féll á hnipruðu þau sig saman í storkshreiðri nokkru út við sjóinn þangað til þau duttu þar út af í faðmlögum við hinn indælasta náttgalaklið. En eina nóttina laumaði storkurinn barni í meyna úr nefi sínu og varð af sveinn sá hinn dökkhærði sem nú er sagður darka hér í Sauðavíkurfjöru, grunlaus um að eiga Danakóng fyrir afa. Og þannig endalaust án þess nokkur vissi hvaðan þessar tvíeggjuðu helgisögur voru komnar.

Endrum og eins kom fröken Gullveig skálmandi upp á pakkhúsloftið og spurði hvort hér væru ekki allir lifandi — ef nokkur deyr framar þá rek ég karlfjandann út og kem ykkur fyrir í faktorshúsinu, sagði hún ákveðin og gaf öllum börnunum rúsínur og gráfíkjur. Mæðurnar blessuðu hana hátt og í hljóði: það þarf enginn okkur að segja að þvílíkur blessaður engill hafi látið þennan Ófeig grallara, annan eins ódám og sá maður er sagður, koma nálægt sér — og jafnvel þó svo ólíklega hefði viljað til þá er svo sem hreinum allt hreint og aldrei stendur guðsbarnið nær sínu ástríka föðurhjarta á himnum en einmitt mitt í ólukku syndinni og þeirri bljúgu iðran sem henni fylgir.

Og það kom loksins upp úr kafinu að hinn snúinskeggjaði silfurpriksstýrir, förunautur faktorsdótturinnar, var enginn annar en einkaerfingi hins danska verzlunareiganda úti í kóngsins Kaupmannahöfn, Axel Klásen mun hann heita hafi ég heyrt rétt — ekki er kyn þó sá gamli yrði að láta í minni pokann fyrir slíkum pótintáta sem verndara ungfrúarinnar; jæja, hann veit þá kannski loksins hvað það er að vera kúgaður, þessi djöfulsins fátækrapískur um hálft Norðurland. Þessi böðull sem vill ekki fyrir sitt líf sleppa manni út úr þrældómshúsinu heldur halda áfram að sjúga úr manni þá fáu blóðdropa sem eftir eru. Hvernig getur slíkur rnyrkrahöfðingi átt aðra eins ljómalind fyrir dóttur?

O jæja, nema sár er nú síðasta ganga manns hér á Fróni að verða að bugta sig fyrir pakkhússúð Jónsens, tuldraði gamall maður úti í horni. En það er eins og maður vilji allt til vinna að komast héðan lifandi — það eru börnin, maður guðs og lifandi, blessuð börnin eiga ekkert erindi niður í svarta kistu.

Þriðji kapítuli

l

Ófeigur Snorrason Sæmundssonar hins sterka stendur bísperrtur á tröppum læknishússins með hönd brugðna fyrir auga og skimar út á haf. Nei nei, þar er ekki hið minnsta grand að sjá — og bráðum komin vika.

Ekki svo að skilja: þessum fyrrverandi litlabæjarbónda er engan veginn þungt í huga, hann með sinn græna kistil er ekki upp á neinar rústir kominn, þaðan af síður danskt pakkhúsloft, heldur unir sér í skjóli gamals tryggðavinar sem kom blaðskellandi strax og hann frétti til Illvitafjölskyldunnar og sagði umbúðalaust: þið verðið hjá mér, veskú! Síðan dagleg veizla og gnótt brennivíns, snjóhvítar dúnsængur um nætur.

En það er órói í blóði snillingsins í dag, landsynningur í lofti.

Á slíkum stundum þegar vindþoturnar bylgjuðust um vangann eins og silkidulur þá var maður vanur að slá og yrkja í einu þar heima í dalnum — þessháttar veðurlag gerir mann ævinlega andríkan, það er eins og náttúran blási þá inn í mann sérstöku lífi, maður verður heitur og fjörugur og fullur af draumi, jafnvel elsku til alls og allra. Og þannig var Ófeigur í dag.

Hann var ekki beinlínis fullur en vel hýr, læknisfrúna, þá íðilfögru konu, má maður ekki snerta, ekki einu sinni skjóta til hennar glampandi auga — Ófeigur Snorrason er enginn hrappur, hann svíkur ekki vini sína. Og sem hann er að velta því fyrir sér hvort hann eigi heldur að grennslast eftir heilsufari ekkjunnar Lilju með þakklæti fyrir síðast eða svipast um kringum faktorshúsið ef einhverju gullnu skyldi bregða þar fyrir, þá vindur sér dökkleitt ferlíki út til hans á tröppurnar og smokrar hramminum undir arm hans.

Eigum við ekki að labba eitthvað út í góða veðrið Ófeigur? spurði eiginkonan Sigurfljóð, því reyndar var þetta engin önnur en hún.

Ófeigur varð hvumsa við: þetta er ekki í fyrsta skiptið að kerlingarhimpið kemur ráðagerðum hans í opna skjöldu síðan þau komu hingað í kauptúnið — satt að segja hangir hún við hann eins og svartur skuggi og í hjarta sínu sver hann þess dýran eið að launa henni lambið gráa ef þau komast einhverntíma út í hið háttlofaða frelsi vesturálfunnar.

Af hverju ertu svona skrýtinn? spurði Sigurfljóð og virti hann dálítið meinfýsislega fyrir sér.

Ófeigur svaraði afundinn: Ég kæri mig ekki um neinn eltingaleik þó ég geri ekki nema anda að mér hreinu lofti.

Sigurfljóð mælti: Heldurðu það geti ekki fleiri þurft að anda að sér hreinu lofti en þú?

En er þá ekki bezt að hver andi fyrir sig?

Er nú veröldin orðin of lítil fyrir okkur bæði, Ófeigur?

Ófeigur leit þrjózkulega til konu sinnar. Hvað er þetta manneskja? Ég þarf að tala við mann undir fjögur augu.

Karlmann eða kvenmann? spurði húsfreyja og enn vottaði fyrir sömu meinfýsinni.

Það varðar þig ekkert um — hvað á þessi helvítis rekistefna að þýða? Og rauk frá henni niður tröppurnar og tók á rás í stefnu á verzlunarhúsin.

Hann leit við þegar hann var búinn að skálma drjúgan spöl og sá þá hvar konan kom þrammandi í hægðum sínum á eftir. Þar með var úti um elskuna til alls og allra, hann varð bæði reiður og ráðvana, vissi að þetta var hinn gamli leikur hérans og skjaldbökunnar, hún myndi elta hann á heimsenda ef með þyrfti og grípa hann svo glóðvolgan þegar sízt skyldi. Þetta var að verða óþolandi: nú varð hann einhvernveginn að skjóta henni ref fyrir rass.

Þetta hefst upp úr iðjuleysinu, hugsaði Snorrasonur og hvatti gönguna, hér hefur hún ekki annað að gera en elta mig á röndum og hefna sín.

Hann afréð að skjótast upp á pakkhúsloft í bráðina — það var ekki séð að kerla varaði sig á svo einföldu bragði. Hann gat þá notað tækifærið um leið til að líta á tilvonandi samferðafólk sitt yfir útsæinn, hann hafði ekkert haft saman við það að sælda enn sem komið var, aðeins hitt mann og mann á stangli, heyrt um vandræði þess á skotspónum, einnig fyrirgreiðslu Gullveigar Jónsen því til handa.

Merkilegt að ég skuli aldrei hafa rekizt á stelpufiðrildið allan þennan tíma, eins innilega og mig hefur þó langað til þess undir niðri, þetta er svo aðdáanlega glæsilegt og blygðunarlaust kvikindi, það fer enn um mig hryllingur og þó sælustraumur þegar ég hugsa út í alla þá ástríðu. En hún er náttúrlega samgróin þessum danska kóna sem hér kvað vera staddur.

Hann komst inn í pakkhúsið án þess kona hans gæti séð. Hljóp síðan við fót upp stigann og að vörmu spori er hann staddur á miðju gólfi innan um allskonar fólk og skran og þar situr þá sjálf faktorsdóttirin á kofforti með barnunga í kjöltunni og er að pota upp í það rúsínu.

Ófeigur beindi til hennar leiftrandi sjónum og kallaði upp yfir sig eins og ósjálfrátt: Þú hér?

Það varð djúp þögn á loftinu. Allra augu mændu á þetta mannkerti sem stóð þarna eins og á blístri og glápti á fröken Gullveigu — jafnvel börnin urðu hljóð og einblíndu á komumann.

Utan Gullveig Jónsen sjálf — hún leit sem snöggvast kæruleysislega á gestinn líkt og dordingull hefði spunnið sig niður úr súðinni og hélt síðan áfram að stauta við barnið.

Ófeigur stæltist nú allur og gekk nær henni við því meiri þögn og eftirvæntingu áhorfenda. Er nú hofróðan orðin það merkileg að kannast ekki lengur við fátækan dalamann? spurði hann glottandi.

Hún anzaði ekki að heldur, gaf aðeins barninu nýja rúsínu.

Hefur danskurinn kannski troðið tói í eyrun á henni? spurði Ófeigur um leið og hann tók í öxl hennar og hristi hana lítið eitt.

Þá leit fröken Jónsen loksins upp á hann eins og steinhissa og spurði kuldalega: Þér eruð þó ekki að tala við mig?

Nú varð Ófeigur æfur. Hvað annað? Hvað eiga þessi merkilegheit að þýða?

En góði maður, sagði frökenin, þér hljótið að fara kvennavillt, ég hef aldrei á ævi minni séð yður fyrr.

Þessi ósvífni gekk svo fram af litlabæjarbónda að honum varð orðfall um sinn — hér var úr vöndu að ráða, hún ætlaði bersýnilega að gera hann að viðundri frammi fyrir öllu þessu ókunnuga fólki.

Loks mælti hann háðslega: Ég bið dándismeyna auðmjúklega forláts, hér er svo skuggsýnt. Það hefur líklega verið systir hennar sem bauð mér gistinguna í vetur ásamt öllu tilheyrandi. Og hneigði sig djúpt.

Frökenin leit nú beint í sjónir honum og hrekkvísin gneistaði úr augum hennar. Það hlýtur líka að vera misskilningur, ég á enga systur.

Í þeim svifum kom Sigurfljóð upp á skörina og nam þar staðar án þess bóndi hennar tæki eftir því.

Ertu orðin vitlaus Gullveig? spurði nú Ófeigur í vonzku. Heldurðu ég láti eina kvenmannstuðru leika á mig?

Faktorsdóttirin setti þá barnið frá sér á pallinn og stóð upp. Hafi ég verið viðstöddu fólki hér innanhandar á einhvern hátt þá vildi ég mega biðja karlmennina að losa mig við þennan taðaláka, mælti hún tiginkonulega og bandaði frá sér með hendinni.

Þá gekk Sigurfljóð Íkaboðsdóttir innar eftir pallinum með drjúgu fasi og spurði hátt: Hver er sú steigurláta drós sem dirfist að siga óviðkomandi mönnum á bónda minn?

Fröken Gullveigu varð svo felmt að upp úr henni hrökk: Ert þú konan hans Ófeigs?

Rak þá grallarinn upp roknahlátur. Jæja, svo þú kannast þá við nafnið þegar á reynir. Og leit sigurstranglegur í kringum sig.

Loftbúar þeir er staðnir voru upp að beiðni faktorsdótturinnar námu staðar við þessi tíðindi og biðu hljóðir átekta.

En litlabæjarkonan svaraði Gullveigu Jónsen: Víst er ég konan hans og skammast mín ekki fyrir. Mættir þú í þinni dönsku drakt lofa guð fyrir ef slíkur maður vildi hundsnýta þig.

Þá var frökeninni allri lokið, hún snerist á hæli og reigði sig ákaflega um leið og hún mælti ísköldum rómi: Ekki get ég verið að lofa guð fyrir þessa einu nótt á jólaföstunni, hún var ekki svo merkileg. Síðan rigsaði hún fram pallinn án þess að kasta kveðju á gustukalýð sinn og var horfin niður stigann áður en nokkur vissi af.

Litlabæjarbóndinn hló, en nú lágt og glaðklakkalega, og svipaðist um á loftinu án þess að kannast við nokkurt andlit, hér var auðsjáanlega tómt fjarsveitafólk samankomið. Ég verð að biðja tilheyrendur að líta í náð á þetta tilfelli, sagði hann glottandi — við faktorsdóttirin erum nefnilega dálítið óstöðug í kærleikanum. Annars heiti ég Ófeigur Snorrason frá Illvita í Vaglasveit, af sumum kallaður grallari í heiðursskyni, og þessi matróna þarna er mín ektakvinna, Sigurfljóð að nafni, dóttir Íkaboðs sáluga á hvítu brókinni. Má vera að eitthvert ykkar kannist við mig af orðspori og sýnist mér nú ráð að þeir sem upp voru sprottnir til stórræða tylli sér á skákina aftur, því bezt sæmir á langleiðum að menn séu sáttir að kalla og láti ekki fjörutrítlur egna sér saman að ósekju. Mun sá heimur er bíður vor ærinn viðfangs þótt vér stöndum einhuga og skiljum óhroðann eftir hérna í þanginu.

Hinir uppstöðnu létu mál bónda sér að kenningu verða og sigu undirfurðulegir niður á hirzlur sínar og pinkla.

Jæja, svo þetta er Ófeigur grallari, sagði maður nokkur sköllóttur og strauk gráýrt alskegg sitt. Það getur komið sér vel að eiga í hópnum svo laghentan mann sem þú ert sagður, því margt getur bilað í skemmri för.

Og kona ein smá og grönn vék sér að Sigurfljóðu og bauð henni sæti. Þú hlýtur að vera mikil kona, góða mín, sagði hún hlýlega, svo vel sem þú svaraðir fyrir karlinn þinn. Og þó þessi Gullveig faktorsdóttir hafi reynzt okkur sannkölluð hjálparhella að skaffa þetta pláss, þá finnur maður svo sem að hún er af öðru slekti og hátt hafin yfir vanalega armæðu.

Önnur kona nefstór sem sat þar nær og heyrði orð hinnar fyrri gat nú ekki látið hjá líða að taka til máls og segir: Getum við ekki leitt þessa konu svo til sætis að við látum hina óáreitta, Sesselja mín. Ég fæ ekki séð að gott hjarta komi neinu slekti við og gott er hjartað hennar Gullveigar, það veiztu bezt sjálf. Og ekki veit ég hver á lof skilið ef ekki sá sem frelsar börnin manns frá dauðanum, svo við sleppum nú þeim fullorðnu sem mest skulfu þarna í rústunum.

Mér leizt prýðilega á stúlkutetrið, sagði Sigurfljóð. Það er áreiðanlega töggur í henni.

Mikil ósköp, sagði granna konan, ég held það leyni sér svo sem ekki, bara hún sé þá siðsöm — þetta eru skelfingarsögur sem af henni ganga.

Maður getur ekki reist dóm á söguburði, mælti Sigurfljóð, það verður hver að miða við sína eigin reynslu.

En Ófeigur sem tekið hafði upp skraf við hárleysingjann sneri sér nú að hjali kvennanna og gaf þessi orð í: Rétt segir kona mín þar, að þvætting fólks ber ekki að taka hátíðlega — hann er í rauninni viss tegund skáldskapar sem það setur saman sér til dægrastyttingar. Þó ég hafi stundum nógu gaman af slúðri tek ég aldrei mark á því, og hvað viðvíkur Gullveigu Jónsen þá er hún varla einhöm, þetta er eins og ótemja, stundum fer hún á óviðjafnanlegum kostum, stundum hleypur í hana ýmist gassi eða kergja — það skal mann til að sitja slíkan grip.

Gall þá við utan úr austurenda pakkhúsloftsins: Svei mér ef þetta er ekki nákvæm lýsing á henni Toppu minni, ég sló hana af áður en ég fór og felldi kofann ofan á hræið, unaðslegra skeið er ekki hægt að hugsa sér þegar vel lá á henni, enda skal nú enginn njóta hennar framar. En hitt er jafnsatt, hún ýmist jós eða prjónaði þegar djöfullinn hljóp í hana, ellegar tók strikið yfir hvað sem fyrir varð. Sá er þetta mælti var samanrekinn jungherra sem lá aftur á bak í fleti sínu og góndi upp í súðina meðan hann talaði, skeggló hans var eldrauð.

Það skríkti í nokkrum ungum stúlkum sem voru að pískra saman frammi við stigagatið.

Sköllótti maðurinn svaraði: Já, Toppa þín var einstök, Frónsi minn, og það var mein að sú skepna skyldi aldrei eignast folald.

Ekki græt ég það, mælti rauðlóungur, það sannaði bezt að ég fór bærilega með hana því kópaldar hryssur verða oftast óbyrjur.

Það er auðheyrt að þú hefur elskað merina, sagði Ófeigur um leið og hann gekk til hins unga manns og bauð honum í nefið. Og ertu maður að meiri fyrir vikið og muntu verða gæfubóndi í Ameríku.

Pilturinn físaði lítillega í tóbakið, hnerraði síðan snöggt og bað guð að hjálpa sér. Ég vona það, sagði hann svo brosleitur og skilaði pontunni, aftur. En sagt er að dönsk hross séu gríðarstór og níðhöst þar ofan í kaupið, ég er hræddur um manni bregði við fyrst í stað.

O sissi já, hér er allt smátt, þar er allt stórt, sagði sköllótti maðurinn og klóraði sér bak við eyrað. Skyldi það vera munur.

Ófeigur mælti: Það er nú kannski ekki eins mikill munur á því stóra og smáa og við höldum — aðallinn er eins og konan segir að það sé töggur í hlutnum.

Og komdu nú Ófeigur minn og láttu aumingja fólkið hafa frið, sagði Sigurfljóð um leið og hún stóð upp af kistunni.

Sá sköllótti sletti í góm. Ég held maður hafi nógan frið að dúsa hér og bíða.

Ja ég segi nú barasta það, samsinnti granna konan, ég held manni þyki barasta gaman að kynnast skynsömu fólki.

Það verður nógur tíminn á skipinu, sagði Sigurfljóð.

Ef það kemur þá nokkurntíma, sagði Ófeigur.

Og þar með hurfu þau hjón niður um stigagatið, hann á undan, hún á eftir, eins og kynleg loftsjón sem erfitt er að gizka á hvað táknar.

3

Það fór þá líka svo að miklar umræður spunnust á pakkhúsloftinu út af þessum atburði.

Hverskonar náungi er hann eiginlega þessi Ófeigur? var spurt.

Og svörin urðu sitt á hvað.

Hann er nú greindur karlræfillinn, sagði granna konan.

Hann er bara reglulega gáfulegur, sagði ein af ungu stúlkunum við lúkuna, svarthærð blómarós.

Og það má mikið vera ef hann er ekki útmetinn tamningamaður, sagði rauðlóungurinn.

Ja svei — þetta er annálaður dóni, sagði eldri kona ein, sýnilega piparmey, og setti á sig stút. Ég held maður kannist við sögurnar af honum Ófeigi grallara.

Kvennarjál er nú alltaf mál út af fyrir sig, sagði sá sköllótti. En snilldin á öllu sem hann smíðar ku vera alveg einstök, það hefur sannort fólk fortalið mér.

Nefstóra konan mælti: Hann er náttúrlega eins og guð hefur skapað hann aumingja maðurinn, upp og ofan eins og við erum öll. En að eitthvað mannslegt sé í honum má marka á því hvernig konan hans gekk strax í eldinn fyrir hann og sýnist henni þó ekki fisjað saman, þeirri manneskju.

Þá spurði blómarósin við lúkuna: En ætli það sé virkilega satt, að Gullveig Jónsen hafi fengið að sofa hjá honum?

Fengið þó þó, hnusaði í piparmeynni.

Þú heyrðir nú hvað hún sagði sjálf, sagði granna konan.

Bara að það sé þá nokkuð að marka, sagði sú nefstóra.

Og um þennan merg málsins hófust nú mjög svo ýtarlegar rökræður, hinum marghrjáðu fátæklingum víðsvegar að sem biðu hér eftir skipi til að flytja sig yfir í nýjan og betri heim — ekkert virtist þá stundina liggja þeim þyngra á hjarta en að fá leyst úr þessari alvarlegu spurningu.

Æ fleiri drógust inn í samtalið. En hversu vandlega sem öll dæmi voru dregin saman gátu þessar vesalings landflótta manneskjur ekki orðið á eitt sáttar um niðurstöðuna: sumir töldu Ófeig Snorrason flagara og Gullveigu Jónsen flennu, aðrir töldu Ófeig Snorrason flagara og Gullveigu Jónsen engil, enn aðrir töldu Ófeig Snorrason snilling og Gullveigu Jónsen flennu og loks voru þeir sem töldu Ófeig Snorrason snilling og Gullveigu Jónsen engil.

Konan með stóra nefið hélt þó fast við sína upphaflegu skoðun.

Auðvitað eru aumingja manneskjurnar upp og ofan eins og við erum öll, sagði hún, það skal enginn mér annað týja.

Og auk þess sé ég ekki hvern fjandann okkur sem eigum ekki einu sinni dróg undir rassinn á okkur lengur kemur þeirra næturstúss við, sagði Toppumaðurinn og góndi upp í súðina. Það sem máli skiptir er að stúlkukindin hefur skaffað okkur pláss hér á þessu pakkhúslofti. Og sé nokkurt mark takandi á orðfæri manna, þá skal ég ábyrgjast að grallarinn er þó alltaf snillingur á hestbaki.

Svei mér sem ég gæti ekki vel hugsað mér að sofa hjá honum eina nótt, andvarpaði blómarósin við lúkuna.

Og þetta leyfir þessi dama sér að segja á almannafæri, sagði piparmeyjan yfir sig hneyksluð.

Af gnægð hjartans mælir munnurinn, sagði sú mjóslegna.

Nefstóra konan vitnaði í gamlan húsgang: Hver einn gái að sinni sekt, syndin þjáir alla.

Loks dóu þessar vonlausu rökræður út við það að sköllótti maðurinn geispaði og sagði: Ég spái nú að skipið komi í nótt.

4

Þegar Ófeigur Snorrason og kona hans ganga í sakleysi sínu fram hjá búðardyrunum og eru í þann veginn að hverfa fyrir hornið á hinu stóra rammgerva timburhúsi þá er nafn Ófeigs allt í einu kallað upp og er þau líta við, sjá þau hvar hafurskeggjaður væskill stendur á tröppunum og veifar þeim.

Þau sneru þegar við og verður dalamann ekki lítið hissa að sjá Gísla Patfjörð standa þarna og hneigja sig og tilkynna: Faktorinn sá ektaparið út um vindaugað og vill gjarna heilsa upp á það.

Það er óvænt æra, svaraði Ófeigur, eða mun kúluvambi sá ætla að bjóða upp á hressingu?

Patfjörð drap fingri á varir sér til merkis um að hér skyldi talað varlega. Hann heyrir betur en nokkur tóa, hvískraði hann lafhræddur.

Ófeigur mælti hátt: Ekki hirði ég um hvort tal mitt líkar betur eða verr.

Ganga því næst inn í búðina og tiplar Patfjörð á undan allt að skrifstofudyrum og drepur þar á. Að vörmu spori opnast hurðin og Jónsen faktor stendur þar frammi fyrir þeim brosandi og réttir nú fram höndina alla, leiðir þau til sætis vinsamlega.

Mér datt í hug að kalla yður, Ófeigur, og þakka yður skuldaskilin, jafn óvænt sem vel þegin, enda eigi siður minn að erfa smámuni þegar vel er gert. Og hústrú yðar gleður mig að sjá næstum eins bústna og sjálfan mig. Mér er sagt þið séuð ferðbúin eins og fleiri. Og sem faktor mælti svo tók hann fram vínföng góð úr skáp sínum og lét á borðið.

Ófeigur svaraði hress í bragði: Víst er mér ljúft staupaþing með gróssérum að skilnaði og er betra seint en aldrei.

Vindar mannlífsins blása sitt á hvað, mælti faktor hóglátlega og dró tappann úr skrautbúinni flöskunni. Sýnir ekki maddaman það lítillæti að vera með?

Sigurfljóð hafði aldrei fyrr séð þennan digra mann — hann var yfirleitt ekki á glámbekk þá sjaldan minniháttar sveitakonur fóru í kaupstað. En lét þó ummál hans hvergi á sig fá né heldur klæðin fín og gullkeðju á maga, heldur svaraði blátt áfram: Það verður nú að vera í hófi, ég er öðru vanari.

Skenkir nú faktor í hin fögru silfurstaup og skálar við gesti sína með kurt og pí. Segir síðan: Ekki kemur skipið.

Ófeigur svaraði: Sízt skal það gráta meðan við kerla mín sitjum í boðum tignarmanna hér á Sauðavík.

Faktor settist nú í skrifborðsstólinn og strauk hinar þrjár hökur sínar með gómum vinstri handar en sló bumbuna með vísifingri þeirrar hægri. Ætli það komi nokkurntíma? sagði hann og lygndi augunum.

Ófeigur saup vel á. Ja hvað verður þá um allt hyskið á pakkhúsloftinu þínu?

Það verður bara endursent, þetta er allt tóm vitleysa hvort sem er, svaraði faktor. Það er allt verra með hrossin.

Má ekki endursenda þau líka? spurði Sigurfljóð sem varð strax tunguliprari við að dreypa á víninu;

Hrossin er búið að kaupa, mælti faktor. Þau verða að komast sína leið.

Ófeigur hló við. Þér er annara um ferfættu skepnurnar en þær tvífættu, Jónsen minn, enda skal það ekki lasta.

Faktor skálaði aftur og skenkti svo af nýju. Ég er ættjarðarvinur, mælti hann hátíðlega. Ég er á móti brotthlaupi undirsátanna. En hross eigum vér nóg.

Ekki held ég leifi nú af því sumstaðar, sagði Sigurfljóð.

Jæja, hvað um það, sagði faktor. Maður fær þó peninga fyrir hrossin, fyrir fólkið aftur á móti ekki grænan túskilding. Það er voðalegt tap fyrir landið að sleppa svona af fólkinu, jafnvel þó mislukkaðir aumingjar séu.

Er ekki bara happ fyrir höndlunina að losna við þessa skuldaþrjóta? spurði Ófeigur sakleysislega. Er nokkuð meira upp úr þeim að hafa?

Vor verzlun hugsar altíð um landið fyrst, síðan reikningana, svaraði faktor alvarlegur. En hvað ég vildi mér segja, ég hef heyrt ávæning af einhverri maskínu sem þér hafið í smíðum, Ófeigur.

Er nokkurt vit í henni haldið þér?

Ófeigur hvolfdi í sig úr staupinu í einum teyg og svaraði síðan:

Það sýnir sig þegar vestur kemur.

Sigurfljóð bætti við: Hingað til hefur þótt vit í því sem hann Ófeigur gerir.

Nú brá fyrir tvíræðu brosi á vörum faktorsins. Gott ef frúnni hefur ævinlega fundizt svo. En sé á annað borð eitthvert vit í þessari vél þá sé ég ekki hvaða erindi hún á til Ameríku þar sem allt er fullt af slíku í forveginn. Væri ekki eins gott að láta vort eigið land njóta hennar?

Ég sé ekki hvaða Íslendingur gæti borgað svo dýrt stykki, svaraði Ófeigur borginmannlega og tók upp pontuna.

Og Sigurfljóð bætti við: Hérlandsmenn hafa ekki hingað til verið svo rífir á betalinginn við hann Ófeig.

Víst kunna þeir að finnast á Íslandi sem hafa smekk fyrir þarfar uppfinningar, mælti faktor og hélt nú óspart fram víninu. Ég segi fyrir mig og mína verzlun, til erum við að athuga það mál, enda hér staddur sá tilvonandi eigandi, framsóknarmaður mikill.

Ófeigur drakk sleitulaust og smjalsaði. Þetta er sannarleg gullveig sem þú eyðir í okkur hjónakornin, en hvað maskínu mína áhrærir fæ ég ekki séð að þetta svokallaða land okkar njóti hennar að neinu þó einhverjum dönskum spraðurbassa takist að klófesta hana sér til ábataeyris.

Ísland er óaðskiljanlegur hluti Danaveldis, svaraði Jónsen faktor ljúfmannlega. Svo það kemur allt út á eitt.

Sigurfljóð greip fram í fastmælt: Danaveldi hefur aldrei komið okkur Ófeigi við — medalíur þess hafa ekki hingað til lent á litlu bæjunum.

Bágt að segja hvað ske kynni ef farið yrði að öllu með ráðum og gát, svaraði faktor og lét sér hvergi bregða. Mín uppástunga er að við Axel Klásen fáum að líta á þessa maskínu, hann er mjög klókur á svoddan, og göngum svo í bakhöndina ef líklegur sýnist gripurinn. Mundi ykkur þá verða séð fyrir það rífri próventu að þið gætuð hætt við þetta ameríkustúss — medalía meira að segja líkleg, verði um framúrskarandi uppfinningu að ræða.

Þú ert glúrinn karl Jónsen minn, mælti Ófeigur Snorrason glottandi. Mín vél heitir sumsé perpetuum mobile á góðri og gildri latínu, hún heldur með öðrum orðum áfram að snúast til eilífðar þegar hún á annað borð er komin í gang — og hvað þýðir það?

Það þýðir óendanlega peninga og þar með óendanlegt frelsi. Og svo heldur þú ég glopri slíkum fjársjóði í loppurnar á því trölli sem árhundruðum saman hefur verið að kreista líftóruna úr þessu sem við köllum Íslendinga til þess það geti hert ennþá betur á takinu.

Sigurfljóð bætti við: Hann Ófeigur ætti nú ekki annað eftir.

Þér eruð orðhvatur maður bóndi sæll, sagði faktor og hélt enn hæversku sinni. En slíkur er löngum háttur þeirra sem nokkuð eiga undir sér. Á hinu sé ég þó engan skilsmun hvort þér seljið pund yðar í hendur dönsku trölli eða amerísku — ef þér á annað borð neitið því að nokkurt Íslandströll sé til.

Ameríka mun vera ný veröld og merkileg, svaraði Ófeigur og saup á. Veröld sem meðhöndlar þann fátæka eins og manneskju í staðinn fyrir að hér er farið með hann eins og kvikindi. Og nú þótt þið danskir Íslendingar hafið geð til að sleikja ykkur upp við litlabæjarfólk þegar þið haldið ykkur hag í því, þá muna sumir sínar jólaferðir í lokaðan reikning og haga sér samkvæmt því.

Nú tók faktor að skipta mjög litum en stillti sig þó. Þér misskiljið mig Ófeigur — meiningin er að skaffa ykkur allt sem þið þurfið og meira til.

Það kostaboð kemur helzti seint þegar von er á skipinu á hverri stundu, mælti Sigurfljóð og var nú orðin rjóð ásýndum.

Hver veit hvort þetta skip kemur nokkurntíma, svaraði faktor, auk þess sem góðir kostir koma aldrei of seint.

Þá mælti Ófeigur grallari: Mín eilífðarhjól skulu aldrei fyrir okrarann snúast hverrar þjóðar sem er, þau skulu snúast fyrir lifandi manneskjur sem láta ekki vaða ofan í sig.

Og þér teljið viðurkvæmilegt, herra minn, að veita kurteisu máli slíkan anz eftir það sem gerðist hér í mínu húsi skömmu fyrir síðustu jól? Faktorinn var farinn að dökkna ískyggilega í andliti og stakk tappanum allt í einu í flöskuna.

Ég man ekki betur en það síðasta sem ég heyrði til þín þá væri skipun til búðarlokunnar um að kasta þessum hundi út, svaraði Ófeigur digurbarkalega um leið og hann benti á sjálfan sig.

Nú brakaði í stólnum undan þunga faktorsins. Gott og vel, maddömunni þætti kannski fróðlegt að heyra af því sem á undan var gengið? sagði hann storkandi og hvessti augun á bæði hjón.

Vera kann, svaraði Ófeigur glottandi og tæmdi staup sitt.

Faktor spratt á fætur og hreytti úr sér titrandi: Hann svaf heila nótt hjá einkadóttur minni skilgetinni ef þér viljið vita það.

Sigurfljóð fölnaði lítið eitt og svaraði rólega: Það er heimasætan nýbúin að dylgja með sjálf — og hallast þá ekki á hjá föður og dóttur. En það er misskilningur hjá faktornum ef hann hyggst gera nótt þessa að verzlunarvöru og þéna á henni eilífa maskínu, Ófeigur á sig og sínar nætur sjálfur, hitt sem við kunnum að eiga saman verður ekki frá okkur tekið með rógi.

Ófeigur skyggndi flöskuna kankvís. Mér sýnist væn lögg eftir Jónsen minn, sagði hann háðslega.

Þá var faktornum öllum lokið, hann tútnaði allur út eins og rauð blaðra, barði saman hnefunum og öskraði: Farið þið þá til Ameríku og beina leið til helvítis, Klásensverzlun þarf enga maskínu og enga manneskju og út með ykkur segi ég, út — út — — —

Hjónin stóðu upp og gengu settlega fram í búðina.

Faktor langaði til að sparka í þau en lét þó ekki að vilja sínum, heldur skellti hurðinni í þess stað á hæla þeim.

5

Umdæmi Sauðavíkurlæknis var harla víðlent, enda hafði Ari Skaptason sjaldan frið. Þessi fjörmikli og sérkennilegi beljaki, stórbrotinn í sjón og jafnan nauðrakaður, virtist þó seint þreytast: aldrei var hann kátari en þegar hann kom svefnvana úr torsóttum langferðum — þá var hann viss með að fá sér nokkur staup og setjast síðan að rabbi við heimafólk sitt eða gesti.

Nú stóð einmitt þannig á, er þau litlabæjarhjón komu heim úr veizlu faktors, að læknirinn var nýkominn heim úr einu slíku ferðalagi. Kallaði hann Ófeig þegar inn á apótek sitt, þar sem loft var þrungið sterkum ilmi ýmissa lyfjategunda.

Jæja móbílmeistari, hvað segirðu þá? spurði hann kumpánlega.

Nýkominn úr erfisdrykkju hjá höndluninni, svaraði Ófeigur drýgindalega.

Læknirinn strauk grástokkið hár sitt upp og aftur, augun dönsuðu undir hvelfdu enni myrkbrýndu. Ja hver grefillinn, þá fer líklega að verða hver síðastur að þú gerir þér gott af blöndusopa hjá ómerkilegum bartskera. Og skálmaði fram og aftur um gólfið með hendur á baki.

Ófeigur glotti við. Náttúrlega kallar maður ekki allt ömmu sína hér eftir. Horfði síðan spotzkur á þennan einkennilega mann sem aldrei þóttist geta fulllaunað eina ómerkilega næturgistingu endur fyrir löngu þegar hann síðla dags hafði borið villtan og hrakinn að dyrum litlabæjarins á Illvita.

Allt í einu staðnæmdist læknirinn og leit hvasst út um gluggann.

Þaðan gat að líta fjarlæg bláfjöll í sólmóðu, langleggjuð hrossafluga stjáklaði um rúðuna að utanverðu. Það kom nokkuð skrýtið fyrir mig í þessari ferð, sagði hann eftir nokkra þögn.

Jæja, sagði Ófeigur kæruleysislega og handlék struntu sína þar sem hann hallaði sér makindalega upp að ífylltu stólbakinu.

Gef mér snúss, sagði læknirinn og rétti út höndina.

Ófeigur skaut pontunni í greip hans og hann lét fáein korn hrynja á þumalfingursnögl sína, stóð kyrr sem áður, hélt áfram að stara út um gluggann, saug kornin hægt upp í nefið, blés leifarnar burt af nöglinni, starði. Loks sneri hann sér snöggt við og fleygði pontunni yfir í kjöltu bónda.

Það dó ung stúlka í höndunum á mér, sagði hann síðan og tók aftur á rás. Ljómandi falleg stúlka skal ég segja þér — gullfalleg.

Og hvað er svo sem merkilegt við það? spurði Ófeigur næstum afundinn.

Læknirinn rak upp skellihlátur. Ja það er von þú spyrjir. Eins og það séu ekki alltaf að deyja fallegar stúlkur í heiminum. Nam síðan staðar og bætti við alvarlegur: Samt finnst mér alltaf óviðkunnanlegt að sjá ungar stúlkur deyja.

Það verður að fara sem fara vill með það, mælti Ófeigur og stútaði sig. Og satt að segja öfunda ég þá dauðann.

Dauðinn er undarlegur náungi, sagði læknirinn og einblíndi á litlabæjarhónda. Það er spennandi að glíma við hann, það er spennandi að hrifsa bráðina úr klónum á honum skal ég segja þér. Þagnaði um stund og mændi í gaupnir sér, blístraði síðan snöggt og hélt áfram: En það er líka spennandi að sjá hvernig hann veltir manneskjunni á bakið, lætur hana byltast um, engjast sundur og saman, veina — drepur hana eins og flugu. Það er voðalegt Ófeigur og þó ekki til annars en hlæja að því. Svo voðalegt er það.

Ófeigur stútaði sig á nýjan leik. Ekki get ég verið að ergja mig út af dauðanum fyrr en þar að kemur — ég á nóg með lífið.

Læknirinn settist og einblíndi upp í meðalaskápinn. Jæja, hvað sem því líður var stúlkan gullfalleg, ég hef varla séð önnur eins augu, baðstofugarmurinn varð hreinasta slot. En það var ekki neitt að gera, innvortis meinsemd, ólæknandi hér, og svo horfðu þessi augu á mann í þögulli bæn — lífið fjarað út í tvo himinbláa dropa.

Naumast er það, sagði Ófeigur og geispaði. Jæja, gef mér þá blöndusopa heldur en ekki neitt.

Læknirinn náði í vínandaflösku og blandaði í glas handa gesti sínum, færði honum drykkinn og settist síðan aftur án þess að hirða um hressingu sjálfur.

Eftir langa þögn segir hann: Tvo stóra himinbláa dropa. Og sem ég sit á stokknum og horfi á þessa sterku náfölu mynd þá rís hún allt í einu upp eins og fyrir yfirnáttúrlegan kraft og hvíslar — ja hverju heldurðu hún hafi hvíslað lagsmaður?

Það má fjandinn vita, svaraði Ófeigur önugur. Ég hef aldrei verið gefinn fyrir deyjandi fólk.

Þú skalt nú samt verða að hlusta, sagði læknirinn og kinkaði kolli íbygginn — hélt síðan áfram eftir nokkra þögn: Ófeigur! hvíslaði hún og það var eins og allt heimsins ljós speglaðist í þessum bláu dropum — aðeins þetta eina orð Ófeigur — og svo slokknaði allt og hún leið út af …

Ófeigur saup rösklega á, spurði síðan glottandi: Og hvað hét þá þessi blessuð manneskja?

Það segi ég þér aldrei, svaraði læknirinn og hló einkennilega.

Ófeigur hallaði sér kæruleysislega aftur á bak. Jæja, mér er sama — ég hitti hana einu sinni á grasafjalli, það var allt og sumt. Hann lygndi augunum þegjandi um stund, bætti síðan við: Jæja — svo er hún dauð?

Ertu viss um að það hafi verið hún? spurði læknirinn og það var sambland af glettni og trega í svip hans og rödd. Og ertu viss um að hún sé dauð? Ertu viss um að hún sé ekki bara farin á undan þér til Ameríku?

Ófeigur skeytti engu þessum spurningum, heldur renndi glasið í botn og sagði síðan eins og við sjálfan sig: Það er gott að hún er dauð.

Læknirinn stóð upp, gekk yfir að glugganum og horfði út. Hvað vitum við, Ófeigur? Eins og öll tilveran sé ekki óskiljanleg? Sneri sér síðan við eftir langa þögn og spurði: Eða geturðu útlistað fyrir mér hvernig á því stendur að einmitt í þessari ferð skuli ég rekast á unga fallega stúlku sem tendrar síðasta ljós augna sinna fyrir gamlan hjartalausan fant, meira að segja deyr með nafn hans á vörunum?

Ófeigur hló lítið eitt við, luktum sjónum, án þess að svara.

Þá tók Ari læknir Skaptason á rás. Auðvitað er hún dauð. Dauðinn vann taflið í þetta sinn, en ég skal hefna mín á honum næst — næst skal hann verða mát, sá voðaskelfir, sá armi þræll. Þú hefðir átt að sjá þau augu og heyra röddina, það var ekki rödd, það var — ja hvað var það, Ófeigur Snorrason? Hann nam staðar frammi fyrir gesti sínum með þumalfingurna undir vestisboðungunum og hvessti á hann augun.

En Ófeigur lygndi aðeins sínum augum glottandi og leit ekki upp.

Það er von að þú skammist þín, þusaði læknirinn og hélt áfram göngunni. Það ættu allir að skammast sín fyrir að vera ekki löngu búnir að sigrast á dauðanum fyrir fullt og allt. Því ekki skaltu láta þér detta í hug að þú verðir ódauðlegur við það að fara til Ameríku — hvergi deyja menn eins hraksmánarlega og þar. Jæja svo hún er dauð segirðu eins og ekkert sé. Það er gott að hún er dauð segirðu. En þú átt eftir að rekast á hana í Ameríku karl minn, þar áttu eftir að heyra þetta ófeigsandvarp íslenzka hjartans í dauðanum. Og sjá augun sem slokknuðu inn í þitt nafn.

En þegar læknirinn nam loks staðar af nýju fyrir framan Ófeig grallara til þess að ganga úr skugga um hverju hin kynlega þögn hans sætti, rórillaði höfuð litlabæjarbónda hangandi niður á bringu.

Og eftir nokkur augnablik var snillingurinn farinn að hrjóta.

Fjórði kapítuli

l

Árla morguns vaknar fólk við lúðurþyt — það hrekkur upp í ófáti og heldur að nú sé kominn dómsdagur. En það er þá bara eimpípublástur úti á höfninni.

Skipið er komið.

Loksins er það komið, þarna liggur það eins og kolsvart ferlíki á spegilsléttum sjónum, siglutrén eins og ljósar spírur upp í loftið.

Það er eins og gaul þess hafi lostið landkrabbana töfrasprota: eftir fáeinar mínútur virðist hver einasta sál í kauptúninu komin á kreik, smábáti er þegar hrundið á flot með burgeisa staðarins innanborðs til þess að heilsa upp á kaptein og hofmeistara.

Síðan varð heldur en ekki handagangur í öskjunni hjá þeim sem ætluðu vestur. Barasta að það fari nú ekki á undan manni, sögðu konurnar og tóku fyrir hjartað af geðshræringu. Karlarnir óku sér og létu sem þeir væru óbifanlegir heimspekingar, stungu svo upp í sig tölu eða fengu sér í nefið. Ég held það sé ekki of gott til að hinkra við, ekki erum við búin að bíða svo lítið, önzuðu þeir önugir og létu svo kerlingarnar rausa.

Og það er víst líka öllu óhætt, verið þið bara róleg. Hér á sem sé að skipa út hrossum áður en mannfólkið kemur til.

Og ekki leið á löngu þar til mikilúðlegur teinæringur flaut við bryggjustúfinn og allir helztu víkingar kauptúnsins voru farnir að þreyta við stóðið: það var enginn leikur að fást við þessi allavega litu dýr, grá, brún, jörp, rauð og skjótt, þar á meðal ljónstyggar ótemjur sem aldrei höfðu komizt undir mannahendur fyrr. Egill í Vík var fyrirliði þeirra sem handsömuðu hrossin í kvínni og komu þeim út í bátinn, hann hafði fengið sér pínulítið í staupinu og gekk nú fram eins og berserkur. Þetta var verk við hans hæfi: trippin gutu blikandi felmtsauga við tröllinu, tóku snögga kippi af löngun til að stökkva út í buskann, sum afréðu þó að leggja bara kollhúfur og standa kyrr.

Sólin virtist ætla að verða mikil á lofti þennan dag, það var eins og hún hefði ekki skinið í þúsund ár, svo björt var hún og heit, og geislarnir sindruðu á þessum kviku gljáandi búkum sem nú áttu að hverfa úr sólskini Íslands niður í myrk iður jarðarinnar til þess að tryggja mannkindinni birtu og yl.

Nokkrir vesturfarar stóðu þegar álengdar og horfðu á: þeir hafa nógan tímann, það var ekki svo lengi gert að koma þessu hafurtaski sínu á tilkippilegan stað. Þeir stóðu þarna í skærri morgunbirtunni eins og nokkurskonar huldumenn, það var einhver skrýtinn óveruleikablær yfir þeirri staðreynd að horfa á aðra vinna án þess að þurfa sjálfur að taka til hendi — en sem sagt: þeir eru sjálfs sín herrar, þetta kemur þeim ekki við. Einhverntíma hefði þó svona stóð kveikt í sumum þessum mönnum. Því hvað er dásamlegra en blessaðir hestar í sólskini? En nú kemur allt út á eitt, þeir eru búnir að bíða svo lengi, mennirnir, að þeim er orðið næstum því sama um allt, auk þess sem gæðingurinn þarf sitt sérstaka land undir fót og nú er þetta allt að tvístrast sitt í hverja áttina.

Einn var þó sá sem enn hafði auga fyrir því sem var að gerast þar sem hann stóð þarna mitt á meðal hinna og sló pontunni við lær sér — það var Ófeigur grallari, og nú kallaði hann upp yfir sig: Skarpur á brúnina þessi, piltar. Og benti um leið á svartan fola sem Egill pípí var að bisa við að banda.

En enginn svaraði.

Kallaði þá Ófeigur til Víkurbónda: Mikið má vera ef þessum tekst ekki að skella þér pínulítið Egill minn.

Egill, sem þegar kenndi röddina, glennti augun upp á hópinn og festi loks sýn á Ófeigi. Hvaððð er huuunndasgídddurrrinn fffrá Illviddda a veveveltast hérrr? stamaði hann blóðrauður af vonzku og kippti fruntalega í múlbandið á þeim brúna um leið og þeir komu út úr kvíarhliðinu.

En það var eins og folinn ærðist skyndilega við átakið, allt í einu prjónaði hann upp í loftið og þeytti manninum um koll, rauk síðan af stað eins og fellibylur. Enda þótt Egill stæðist ekki þetta óvænta viðbragð missti hann ekki haldið á bandinu heldur hékk í sem fastast og lét hestinn draga sig inn fjöruna.

Slepptu Egill, kallaði einn samverkamanna hans.

Ætlarðu að láta helvítis bikkjuna drepa þig? kallaði annar.

Éggg slepppppi allldrei, hvein í Agli þar sem hann hentist í loftköstum á eftir folanum yfir klappir og malarkamba.

Allir, einnig vesturfararnir, voru nú þotnir af stað til að skakka þennan viðsjárverða leik, og leið ekki á löngu þar til fráustu hlaupararnir voru komnir á bí við hestinn og var loks sleginn um hann hálfhringur sem smám saman þrengdist þar til hann átti ekki nema tveggja kosta völ: annaðhvort að hlaupa á fylkinguna eða í sjóinn.

Hann valdi hiklaust síðari kostinn, enda útfall og því grunnsævi nokkurt fyrir, það glampaði á gusurnar og svartan skrokkinn þegar hann æddi fram útfirið með óvininn aftan í sér.

Svo vildi til að Ófeigur grallari var fremstur í þeim fylkingararmi sem nær var staddur og göslaði hann þegar á eftir af sprettinum, og stóðst á endum að honum tókst að varpa sér á bak hinum unga fullhuga um leið og hann greip til sunds.

Í sama mund missti Egill haldsins á bandinu, enda köfnun nær af sjávardrykkju, auk lemstrana stórra. En meður því maður var ódrepandi að burðum og þoli tókst honum þó að busla til sama lands og skreið loks upp í fjöruna eins og hver annar hundur. Og stóð fram úr honum strokan af sjó og formælingum um leið og hann staulaðist á fót, enda þóttust viðstaddir naumast hafa séð öllu svakalegri mannsmynd en Egil pípí á þeirri stund.

Af hinu svarta gæðingsefni er aftur á móti það að herma að hann svam knálega út lognsléttan fjörðinn með knapa sinn á bakinu og helltist geislaflóðið yfir mann og dýr sem eitt iðandi gull. Stefndu nú áleiðis til skips við mikinn skimping þeirra er í landi voru.

Hann ætlar að afhenda manninn um borð, sagði einn.

Ætli hann skili honum ekki til Ameríku, sagði annar.

Beina leið til Jútu blessaðir verið þið, sagði sá þriðji.

Og allir hlógu dátt nema Víkurbóndi sem hélt áfram að skyrpa og bölva og vinda það mesta úr görmunum sínum, dasaður og flumbraður eftir allt hnjaskið.

Og svo Toppumaðurinn með rauðu lóna — hann hafði borið þarna að í sömu svifum og litlabæjarbóndi vatt sér á bak þeim brúna, og nú stóð hann mænandi álengdar og tautaði fyrir munni sér: Þetta er sú fallegasta sjón sem ég hef séð.

Ófeigur Snorrason kunni vel hinni svölu morgunför, hann fann föst lifandi tök skepnunnar læsast um sig allan eins og villta hamingju, aldrei hafði kotungurinn séð fegurð lífsins hlæja svona yndislega kæruleysislega við skynjun sinni. Að baki ljómandi fjallasýn eins og kóngsdóttir nývöknuð úr álögum, hafið framundan eins og pell og svo þeirra eigið litaraft gult og brúnt sem rann saman í þessari ósjálfráðu leit að frelsinu …

Hann beygði sig fram klappandi á reistan makkann, seildist síðan varlega í múlbandið og dró það til sín. Brátt fann hann að nú átti hann allskostar við þennan galda fola: vilji þeirra var orðinn einn. En hugur hans var tvíbentur um sinn hvað til bragðs skyldi taka. Átti hann að snúa við til sama lands þangað sem helsið beið hins unga hnarreista flóttadýrs? Eða átti hann að láta það sigla sinn sjó unz yfir lyki?

Eftir skamma yfirvegun valdi hann síðari kostinn. Hugsaði sem svo: aldrei skal mitt síðasta á þessari fögru dauðsmannsey verða níðingsverk — heldur skal ég sökkva með honum í djúpið.

Hesturinn þreytti sundið af mikilli orku og stefndi enn á skipið, þeir voru þegar miðja vegu milli þess og lands. Sjálfur var Ófeigur naumast jarðneskur lengur: líf og dauði mættust á þessum bjarta morgni í alltumlykjandi spurn, tærum svalandi straumi ofar öllum skilningi. Allt frelsi Ameríku mundi aldrei geta jafnazt á við þessa stoltu sundreið inn í eilífðina.

Leiðin út að skipinu styttist óðum en Brúnn hélt þó enn sömu stefnu: snör leiftrandi augu hans mændu ósegjanlega löngunarfull á þessa dökku þúst framundan — hún var bersýnilega von hans og takmark.

Þangað til hann varð þess áskynja að menn voru á ferli þar uppi. Þá sveigði hann allt í einu tryllingslega fyrir skut og stefndi síðan beina leið á haf út.

Allmargt skipverja hafði safnazt út að öldustokknum til þess að horfa á þennan einkennilega fyrirburð. Sumir virtust gera gys að, aðrir voru hljóðir. Og þá er sýnt þótti að hesturinn mundi synda framhjá var skotið niður báti til þess að róa í veg fyrir hann og bjarga manninum sem sat á baki hans.

Ófeigi var um og ó. Honum var nú orðið skapi næst að fylgja þessari svörtu skepnu á leiðarenda — hann skammaðist sín fyrir að yfirgefa hana, skríða af nýju á náðir þeirra manna sem gert höfðu líf þeirra beggja að markaðsvöru. Aldrei mundi hann deyja hamingjusamari en á þessari stund. Þessari gullnu morgunstund. Deyja einn á hestbaki. Einn og ósigraður.

En fyrr en varði renndi báturinn að þeim, sterk sjómannshönd seildist til litlabæjarbónda og kippti honum snaggaralega upp í bátinn. Og um leið slitnaði múlbandið — nú var sá brúni loksins laus við alla fjötra, honum fataðist að vísu sundið um skeið við þessa óvæntu aðför, svamlaði í hring, en náði sér brátt á strik aftur og hélt áfram stefnunni til hafs.

Sumir þeirra sem í bátnum voru vildu veita hestinum eftirför og reyna að hrekja hann að skipshlið en Ófeigur Snorrason Sæmundssonar hins sterka varð þá svo ógnandi á svip, auk þess sem hann rétti fram stæltan smiðshnefann, að menn hurfu skjótlega frá þeirri ráðagerð og sneru við aftur.

Og sem Ófeigur er stiginn mittisvotur á þiljur upp og búinn að fá sér hraustlega í nefið hallar hann sér fram á borðstokkinn og rennir augum út yfir lygnan glampandi hafflötinn. Þar örlar ekki á neinu nema einum svörtum díl sem fjarlægist sífellt og minnkar — það er þessi brúni hrosshaus sem ekki þoldi snertingu múlsins, óstöðvandi í þrá sinni, Íslendingur.

Eftir nokkur augnablik var díllinn horfinn, sléttur sjór.

2

Skömmu fyrir háttumál stendur síðasti hópurinn í fjörunni og bíður eftir fólksflutningabátnum sem er á leiðinni frá borði — teinæringurinn er enn á framleið með hrossafarm. Sama veður: heiður himinn og rjómalogn — skyldi það vera munur ellegar ef maður hefði nú lent í norðangarði og verið skjálfandi af kulda? Og svo segja sumir að guð yfirgefi þá sem ætla til Ameríku. Þeir ættu að fara heim og læra kristindóminn sinn betur.

Utarlega í hópnum standa þær Sigurfljóð frá Illvita og Ingibjörg frá Seljalandi — þær hafa ekki sést síðan í fyrrasumar að þeim varð lítillega sundurorða út af smáræði sem gerðist í litlabæjarsmiðjunni.

Ingibjörg er með tvíburana sína sinn við hvora hlið og nú hvíslar hún að Sigurfljóðu: Ég vona fyrir Krists skuld að það liðna sé gleymt og við höldum eins og systur út í þessa óvissu.

Það er engu að gleyma góða mín, svaraði Sigurfljóð lágt. Eða skyldi maður ekki muna hvað laumaðist til okkar úr Seljalandsbúrinu í vor?

Æ elskan mín minnstu nú ekki á slíkt, það var bara eins og hvert annað ómerkilegt gabb.

Og þannig halda þær áfram hljóðskrafi sínu í þeim trúnaði sem oft verður til á sameiginlegum flótta. En eldri börnin stóðu skammt frá, þögul og hátíðleg, nú voru þau blátt áfram Siggi og Nonni og Sigga, ennþá lítilsigldari en fimm ára snáðinn sem var að hlaupa í kringum þau og þóttist vera maður. Þeir félagarnir litu skömmustulegir hvor til annars og gátu ekki með nokkru móti komið orðum að ástandi sínu og hugrenningum, þeir voru bara auvirðilegir dalakútar með þurran góm og kökk í hálsinum — það var engu líkara en allur heimurinn stæði í þeim.

Því þarna bíður skipið eftir okkur öllum, að vísu ekki með gullstöfuð segl við hún eins og við héldum einu sinni, heldur aðeins kolsvartan stromp — en bíður okkar samt. Allt bíður og bíður, bíður eftir okkur með öndina í hálsinum, einmitt okkur, eins og það hafi verið búið til handa okkur einum og alltaf beðið eftir okkur síðan við urðum til.

Og þarna kom báturinn nær og nær, það marraði og brast í árum og keipum og róðrarkarlarnir spýttu tóbaksgusum út í blessaðan sjóinn svona sléttan og fallegan — óttalegir dónar geta þeir nú verið.

Og þarna sat Arndís gamla úr litlabænum á stórum steini og mændi þakkaraugum sínum upp á lækninn sem var hér á stjái í kringum hana og skaut við og við hlýlegu orði til þeirra sem næst stóðu. Fólki fannst ævinlega betra en nokkur bramalífselixír að heyra þó ekki væri nema einsatkvæðisorð frá þeim manni: það væri ekki mikill vandi að sigla yfir þvert og endilangt Atlantshafið ef slíkur allrabróðir væri með í ferðinni. En þeir verða nú líka eitthvað að hafa sem sitja eftir í fordæmingunni, ég segi nú bara það.

Og læknirinn brá hönd fyrir auga og skyggndist út í bátinn, hristi síðan höfuðið og laut niður að Arndísi gömlu. Hann kemur ekki, kallaði hann í eyrað á henni.

Ja það er nú meira blessað guðs tillagið, svaraði gamla konan og varð öll að einu brosi.

Ég var að segja að hann Ófeigur kæmi ekki, kallaði læknirinn aftur.

Æjá, það má nú segja, svaraði gamla konan og kinkaði ákaft kolli.

Ég var að segja að hann Ófeigur kæmi ekki og þetta er síðasti báturinn, hrópaði læknirinn enn hærra en áður.

Guði sé lof fyrir þig og þitt heimili og blessi ykkur öll, sagði gamla konan og viknaði við.

Þá hló læknirinn dátt og gafst alveg upp.

En gamla konan hélt áfram að mæna á hann gagntekin af aðdáun og mælti nú hátt: Þetta blessað land sekkur ekki í sjó meðan það á einn slíkan son, okkur er óhætt að kveðja upp á það í Jesú nafni.

Báturinn var í þann veginn að skríða að bryggjunni þegar ung stúlka með glóbjart flaksandi hár kom þjótandi niður í fjöruna og spurði harkalega eftir Ófeigi Snorrasyni.

Hann er sundriðinn um borð fyrir löngu Gulla mín og kemur ekki til Íslands framar, svaraði læknirinn glettnislega.

Og kerlingin hans líka? spurði stúlkan og svipaðist um.

Nei, hér er hún, sagði Sigurfljóð sem þegar hafði kennt að þarna var komin faktorsdóttirin Gullveig Jónsen og kannske ofurlítið svínkuð.

Helvítis karlinn að stelast svona frá manni án þess að kveðja. Fáðu honum þetta samt og segðu honum svo að fara í hundsrass.

Og um leið fleygði stúlkan sívölum böggli í Sigurfljóðu, rak að henni rembingskoss og tók svo sprettinn sömu leið og hún var komin.

Ankannalegir hlátrar kváðu við hér og þar, og vafalaust hefði atburður þessi vakið óskipta athygli fólks ef svo óheppilega hefði ekki staðið á að nú var um að gera að komast sem fyrst út í bátinn og af stað til annarrar heimsálfu.

Ingibjörg frá Seljalandi gat þó ekki stillt sig um að spyrja: Hverslags fígúra var nú þetta?

Það er stúlka sem hann Ófeigur minn þekkir.

Er hún brjáluð?

Það held ég ekki — ætli hún hafi ekki fengið sér neðan í því?

Neðan í því — kvenmaðurinn?

Eins og hún þurfi að vera nokkuð verri fyrir það?

Guð fyrirgefi þér að tala svona Sigurfljóð.

En nú var ekki tími til að rökræða þetta nánar þó óneitanlega væri hryllilegt að síðasta manneskjan á ættjörðinni skyldi vera svona á sig komin. Guð forði landinu mínu frá kvenfyllibyttum, hugsaði Ingibjörg hneyksluð og lagði af stað með tvíburana sína út í veröldina.

Hópurinn smáþokaðist nú fram bryggjuna og niður í bátinn, Ari læknir síðastur með Arndísi gömlu í togi. Sum ungbörnin fóru að háskæla, þeim leizt ekki á þetta ferðalag. Grátur þeirra lét ömurlega í eyrum í kvöldblíðunni, mæðurnar sussuðu og bíuðu en allt kom fyrir ekki: þau voru hrædd við stóra trogið sem bar þau og stóra stóra spegilinn allt í kring — engar gælur gátu sætt þau við svo ókunnugleg fyrirbrigði.

Ýmsir hinna fullorðnu virtust einnig miður sín. Augu sumra horfðu að vísu eftirvæntingarfull út til skips: þetta er nú knörr í lagi sagði einhver lágt og í lotningu, hann ætti að bera mann sagði annar, hvortveggja ungir menn með æfintýrið í brjóstinu, afkomendur fornra víkinga. En aðrir störðu votum saknaðarsjónum til lands, það glampaði á húsin í aftanskininu, rósrauð hula yfir lágsveitum en fjær húmblá fjöll í gullinmóðu — ojæja, svona fór það.

Og börnin halda áfram að skæla út í blíðuna, mestu óhljóðunum er að vísu slotað, nú er það bara umkomulaust vol eins og þau hafi gefizt upp fyrir örlögum sínum. Siggi Gudduson hlustar á sem í leiðslu, hann sér ekki neitt sérstakt, hann húkir þarna aleinn í þrönginni og það er engu líkara en öll skynjun hans grípi í tómt …

Ófeigur Snorrason stendur keikur við öldustokkinn þegar báturinn leggst að skipshlið.

Svo þú ætlaðir að stelast þegjandi burt karlinn, kallaði læknirinn og veifaði hendinni.

Ég skil ekki í þér veiti af að fá þurrar buxur Ófeigur, kallaði Sigurfljóð.

Ófeigur hló storkandi og virti þau ekki svars.

Það tók sinn tíma að koma þessu stirðbusalega sveitafólki upp á þilfarið, það var óvant að klifra upp svona stiga, reynt var að handlanga minnstu börnin eftir því sem við varð komið, bátverjar urðu að ýta undir botninn á sumu kvenfólkinu sem greip með fyrirbænum í hvað sem fyrir var — Guðríður Saronsrós sleit skóinn af manni sem var næstur á undan henni og missti hann svo í sjóinn.

Ég heimta minn skó, hrópaði maðurinn æfur. Eða kannski maður eigi að fara skólaus alla leið til Ameríku?

En enginn tími var til að sinna kröfu hans.

Ófeigur tók karlmannlega á móti konu sinni þá loksins hann náði taki á henni en missti þó jafnvægið fyrir þunga hennar og féll með hana afturábak yfir í mannþröngina.

Mikil bölvuð klessa geturðu alltaf verið manneskja, varð honum að orði þegar þau voru búin að rétta sig við aftur.

Sigurfljóð rétti honum þá sívala böggulinn og mælti: Ætli maður hafi ekki verið að halda utan um þennan tryggðapant faktorspíunnar.

Ófeigur var handfljótur að svipta umbúðunum af og kom þá í ljós vínflaska ein heldur en ekki girnileg. Og sendir hún mér þetta að lokum, heiðurskvendið?

Notalega af sér vikið, gall við Ari læknir Skaptason, en hann bar þarna að í þeim svifum með Arndísi gömlu við hlið sér. Að minnsta kosti notalegra en strokufantar eiga skilið.

Ófeigur glotti við og dró lækninn með sér á afvikinn stað. Súpum nú saman hinztu gullveigina, sagði hann um leið og hann dró úr tappann og rétti fram flöskuna.

Læknirinn saup vel á og ræskti sig. Þetta er hreinasta dýrindi, þriggja stjörnu, sagði hann og hló við.

Vel fer á því kunningi, svaraði Ófeigur og tók sér vænan slurk. Og skilaðu til faktorsdótturinnar að við hittumst þó seinna verði — í heitasta helvíti ef ekki vill betur til.

Ég skal minnast þess, svaraði læknirinn. En af hverju komstu ekki í land aftur?

Ófeigur svaraði: Mér fannst viðeigandi að hverfa á svörtum burt af þessari dauðsmannsey. Og kysstu kerlu þína frá mér — hún er óspjölluð af mér.

Í sama bili hvein í eimpípunni og olli hinn snöggi hávaði miklu uppnámi á skipsfjöl: börn ráku upp öskur og boruðu höfðinu inn í fang mæðra sinna sem sjálfar afskræmdust af hryllingi, karlar stungu fingrunum upp í eyrun.

Jæja, nú tjóar vist ekki að slóra lengur, sagði læknirinn um leið og hann saup á aftur. Og láttu nú ekki frelsið þarna fyrir vestan gera þig að hundspotti.

Það blóð er hólpið sem sleppur við bíld Sauðavíkurlæknis, svaraði Ófeigur gleiðgosalega. Og mega svo Íslendingar siga á þig dauðanum mín vegna, þeir gera þá ekki annað verra á meðan.

Og þar með kvöddust þessir einkennilegu vinir — beljakinn ruddi sér braut til þeirra litlabæjarmæðgna og bað þær vel lifa, klappaði á kollinn á Sigga Guddusyni og vatt sér síðan rösklega niður í bátinn.

Hann var einn farþega frá borði og settist í stafn. Veifaði síðan kumpánlega upp á þilfarið og kallaði: Risinn, drekinn, gammurinn og griðungurinn fylgi ykkur öllum.

3

Þegar vesturfarar allir voru horfnir niður í lest með pjönkur sínar og farnir að hreiðra þar um sig undir nóttina, sól runnin að hafsbrún og hljótt orðið á þiljum, þá settist einstæðingsmanneskja á bekk við öldustokkinn og horfði til lands.

Hún horfði þurrum augum, það var yfir henni djúp ró. Við komum hingað sem gestir, hugsaði hún með sér, engu máli skiptir hvort við eigrum hérlands eða þarlands, það sem máli skiptir er eilífðin. Ef guð er með oss hver er þá móti oss?

Augu konunnar reikuðu milli skugganna á landi sem sífellt fóru stækkandi, mjúkra bláleitra skugga sem smám saman urðu að samfelldu húmi — þar kom að sól roðaði aðeins hæstu tinda, loks hurfu þeir líka í skugga.

Er ekki eins og guðs hönd sé að bregða sorgarslæðu yfir þetta land þar sem maður var einu sinni aumingi og grét? Ég man þau tár. Nú breiðist hans himneska líknarhula yfir þau öll þar sem þau sitja eftir á yfirgefnum baðstofupalli, í göngum og eldhúsi, á búrgólfi. Og úti í gróandi moldinni. Kannski vex einhverntíma upp af þeim fallegt blóm, ljósberi eða sigurskúfur.

Manneskjan brosti við, þetta var allt svo einfalt og vandalaust: bara að stinga hjarta sínu eins og gott barn í lófa hins almáttuga, þá getum við siglt róleg hvert sem vera skal — það er ekki nema ein höfn til.

Þessi manneskja sem sat þarna og hugsaði svona fallega var engin önnur en Guðríður vinnukona Saronsrós.

Hún hafði ekki búið í læknishúsinu þennan langa biðtíma hér á Sauðavík: hvorttveggja var að Ari þessi Skaptason var af ýmsum talinn rammheiðinn og svo hitt að hún átti sjálf gamla kristilega sinnaða frænku í kauptúninu, sú bjó uppi á hanabjálkalofti í timburmannshúsinu og þar hafði Guðríður fyrir guðs náð fengið að sofa á gólfinu. Þessi gamla frænka hafði aldrei gifzt, þar fyrir var hún ekkert á móti því að góðir menn fengju að eiga margar konur, slíks fundust skýrust fordæmin í sjálfri biblíunni — hvort trú var kennd við Lúter eða Mormón fannst henni koma í einn stað niður barasta ef manneskjan elskaði guð. Ég skyldi svei mér hafa komið með þér út í aldingarðinn þinn, Gudda mín, ef ég væri ekki orðin svona rækalli gömul, sagði blessuð gamla konan stundum og brá svuntuhorninu upp að augunum. Og setti ekki upp eyri fyrir dvölina, fátækasta manneskjan í þorpinu.

Já, þeir eru sælir sem vita sig í guðs hendi.

Og þó var Guðríður Saronsrós ekki fullkomlega ánægð með sjálfa sig: aldeilis óvart hafði hún orðið öðrum til meins á þessu sínu fagra brottfararkveldi. Í augnabliksveikleika hafði hún gleymt að treysta á handleiðslu guðs, hana hafði sundlað svo hræðilega í stiganum þarna áðan — og svo greip hún syndugu taki í fót ókunnugs manns, sleit af honum skóinn og missti hann svo niður milli báts og skips.

Þetta var bláleitur þynnkuskór með svartri léreftsbryddingu, engin tök voru á að bjarga honum — nú er þessi skór á floti eins og dálítill bátur einhverstaðar hérna í firðinum.

Allra nettasti þynnkuskór, auðsjáanlega spariskór mannsins.

Og sennilegt að aumingja maðurinn geti ekki sofnað, ekkert líklegra en hann verði andvaka í alla nótt út af skónum sínum, þessum bláleita íslenzka skó sem hann ætlaði á til Ameríku.

Skipið var komið af stað og jók nú stöðugt ferðina, konan hélt áfram að horfa til lands sem rann æ lengra inn í húmið og fjarskann þangað til það var ekkert land heldur bara skuggi eins og öll okkar jarðneska tilvera í rauninni er.

En handan við þetta opna haf framundan bíður postulinn Samson Jasonarson í garði sínum og hugsar: senn kemur mín nýja brúður. Og manneskjan á bekknum finnur ekki til einstæðingsskapar lengur, ekki heldur sektar, hún finnur að guð er búinn að fyrirgefa henni svimann í stiganum og nú biður hún hann auðmjúklega að gefa ókunnuga manninum nýjan fallegan amerískan skó.

Fimmti kapítuli

l

Skipið hét einhverju útlendu nafni sem Íslendingar kunnu ekki við. Það hafði verið eins um þá fullorðnu og börnin að þeir höfðu búizt við góðu skipi og fallegu, þeim fannst viðeigandi að far væri vandað þegar lagt var upp í landnámsferð af nýju eftir þúsund ár, því þannig hafði það að sinnar aldar tízku verið hjá okkar ágætu forfeðrum. En er menn tóku að kynnast skipi þessu urðu þeir heldur en ekki fyrir vonbrigðum: það hriktir í hverju tré í logninu sagði einn, þetta er bölvað skrapatól sagði annar, sannkallaður hrossabrestur sagði sá þriðji.

Og upp frá því var hið íslenzka heiti þess Hrossabresturinn.

Fólki var skipað til dvalar í efri lest, hestar undir og ofan á. Fæstir vissu með sannindum hvað fólkið var margt né heldur hestarnir, enda um nóg annað að hugsa. Þarna paufuðu nú allar þessar manneskjur kófsveittar við að koma sér fyrir: byggðu sér hreiður á gólfinu úr kistum sínum og sekkjum, skrínum og pinklum, hver fjölskylda út af fyrir sig eftir því sem við varð komið — einstæðingarnir slógu sumir saman reytum sinum ef svo stóð á. Allt var að fara á kaf í sængur og kodda, uppbúin flet hlið við hlið — ja drottinn minn dýri, þetta verður nú meira standið.

Ískyggilegir skipverjar sem töluðu eitthvert ókennilegt hrognamál — það mun vera þessi tilvonandi enska okkar, hvernig lízt þér á? — voru þarna á stjái öðru hverju, hristu hausinn ef þeir voru ávarpaðir á mæltu máli vanalegs fólks, líkari vofum en mönnum.

Þetta margháttaða umstang gekk vitanlega ekki þegjandi og hljóðalaust fyrir sig. Börnin voru orðin bæði svöng og syfjuð og vöppuðu rellandi og amrandi innan um allt hafurtaskið, karlarnir voru ergilegir og sögðu að þetta gengi ekki nokkurn skapaðan hlut en konurnar andvörpuðu og sífruðu á víxl og voru aldeilis bara hissa á mönnunum að láta si sona, komnum langt út á sjó í sjálfum sparifötunum sínum.

Nokkra skímu lagði niður um lestaropið og einhverjar lampanefnur dingluðu neðan í loftinu, en ekki var nú birtan samt beysin og einhvernveginn allt öðruvísi en norðlenzkt sveitafólk hafði átt að venjast, draugafölvi yfir öllu, atvikin líkari draumi en veruleika.

En nú er maður þó loksins kominn af stað, guði sé lof.

Skipið er meira að segja farið að beygja fyrir nesið sagði einhver sem hafði skroppið upp á þiljur. Öllum fannst það mikil og næstum óvænt fregn. Gat það verið að skipið væri strax farið að beygja fyrir nesið? Þetta var þá eftir alltsaman bláköld alvara: við erum komin út á rúmsjó.

Veður var svo kyrrlátt að fáir fundu til sjóveiki, þó hafði einstaka persóna laumast upp og út að borðstokknum og fært guði sjávarins lítilsháttar fórn — þetta var ekki neitt en gat kannski orðið meira seinna. Svo hurfu þær aftur í hringiðuna þar sem allt bjástrið dansaði fyrir augunum á manni líkt og í sótthita — það er nú meiri munurinn á hafi og jörð.

Og upp úr þessu bjástri gall allt í einu við frá einum farþeganum: Nei og mikið þó helvíti, ég hef þá steingleymt að taka peningana mína hjá honum Guttormi.

Þetta var renglulegur maður miðaldra, kýttur í herðum. Þarna stóð hann nú með galopinn munn og augun starandi sem í ýsu; þuklaði sig allan og lamdi. Síðan tók hann ofboðslegt viðbragð, fórnaði höndum og hrópaði: Það verður að snúa skipinu við!

Talaðu um það við kafteininn, sagði einhver glottandi og ýmsir tóku undir með kæruleysislegu glensi.

Þið getið hlegið sem hafið nóga peningana, æpti maðurinn gráti nær og stappaði niður fótunum. Hver vill biðja kafteininn að snúa skipinu við?

Ertu viss um að peningarnir séu ekki í vösum þínum? spurði kona ein á næstu grösum og það var meðaumkun í röddinni.

Ég sem bað hann Guttorm fyrir peningana strax og ég kom í Víkina og steingleymdi svo að taka þá um leið og ég fór. Ég skil ekkert í honum Guttormi að minna mig ekki á peningana. Og nú fékk maðurinn nýtt æðiskast og hrópaði: Skipið verður að snúa við, ég vil hafa mína peninga!

Í sömu andránni kom stýrimaður niður stigann og svipaðist um. Ógæfumanninum var bent á að snúa sér til hans með vandkvæði sín, hann tók undir sig stökk og baðaði út öllum skönkum framan í útlendinginn. Ég steingleymdi peningunum mínum hjá honum Guttormi, hrópaði hann af öllum lífs og sálar kröftum, skipið verður að snúa við og sækja þá!

Stýrimaður horfði spyrjandi á þennan sprellikarl um stund, hristi síðan höfuðið og fór án þess að sinna honum nánar.

Það þýðir ekki að láta svona kunningi, sagði bóndi nokkur með fransjósepsskegg og spýtti. Skipið er komið á fartina og vendir ekki fyrir fáeina skildinga.

Þá skjögraði renglumennið yfir að koffortinu sínu og lét fallast niður á það eins og slytti. Ég er búinn að vera, emjaði hann og grúfði andlitið í höndum sér. Þessir peningar voru mitt eina líf.

Það verða einhver ráð með að hjálpa þér, sagði konan sem fyrr talaði, hér verður að hjálpa öllum sem komast í einhver vandræði.

Ætli það hafi nú ekki hver nóg með sig? sagði grannkona hennar sem var að róa barni sínu í svefn.

Það hefur hver nóg með sig, ég er búinn að vera, stundi maðurinn og rorraði hálfgrátandi á koffortinu. Ég er búinn að vera, það hefur hver nóg með sig.

2

Það fór svo að fjölskyldurnar frá Illvita og Seljalandi helguðu sér bólstað úti í sama horninu, hvor við annarrar hlið. Konunum fannst synd að slíta krakkagreyin hvort frá öðru eins samrýnd og þau voru. Og ekki gátu karlarnir verið að sletta sér fram í svoleiðis smámuni þegar út í slík stórræði var komið.

Annars var Ófeigur Snorrason í hinu herfilegasta skapi þetta fyrsta kvöld á sjónum, tröllskessan Sigurfljóð hafði hrifsað af honum flöskuna Gullveigarnaut einmitt í þann mund sem hann var að komast í sinn ákjósanlegasta ham og harðbannaði honum að snerta slíkt fyrr en við betri hentugleika — nú yrði hann að gera svo vel og hjálpa til við aðrar nytsamlegri framkvæmdir. Fyrir bragðið var hann að verða þunnur bæði á líkama og sál, enda átti allt svona umstang illa við hans ríka og stóra skap. Auk þess var sjáanlegt að þessi vistarvera sem hinni tvífættu útflutningsvöru var ætluð hér á Hrossabrestinum mundi verða eitthvert undarlegt sambland af tukthúsi og vitlausraspítala strax og eitthvað bjátaði á með veður.

Aftur á móti lék Eiríkur stóri sannleikur við hvern sinn fingur að vanda, snerist kringum kvenfólkið eins og skopparakringla og púaði í skeggið dillandi af gleði. Skyldi það vera munur að lenda við hliðina á almennilegu fólki í svona ferðalagi og það hefði ég svarið fyrir að ég ætti eftir svo gott sem að sofa hjá manni sem smíðar bæði silfur og gull, að ég nú ekki tali um hana Sigurfljóðu mína með allt sitt óumræðilega forstand.

Vertu nú ekki að þessu masi Eiríkur, sagði Ingibjörg kona hans. Við skulum heldur hraða okkur við þetta og reyna svo að komast í ró.

Og ég sem alltaf er á sprettinum með þúsund mílna hraða, elsku Ingibjörg mín, svaraði Eiríkur og saup hveljur af ákafa. Enda veitir nú líkast til ekki af ef maður á nokkurntíma að komast þangað sem maður ætlar fyrst mér er sagt að það sé ámóta langt og sjö hundruð sinnum kringum Ísland og er það þó spotti í misjöfnu veðri.

Loks lágu fletin tilbúin og Ófeigur fleygði sér endilöngum niður í sitt og fór að snússa sig.

Ertu ekki allur forblautur að neðan síðan í dag? spurði Sigurfljóð.

Þig varðar ekkert um mig að neðan, svaraði Ófeigur. Þú ert hvort ið er búin að eyðileggja mig að ofan.

Það er þó ekki meining þín að fara að leggjast í fyllirí framan í öllu þessu fólki? spurði Sigurfljóð fastmælt. Væri ekki nær að fara að sofa úr sér fýluna?

Ófeigur anzaði ekki slíkri markleysu heldur skotraði nú augunum allt í einu til Seljalandskonunnar og sagði glottandi: Jæja, svona fór það þá Ingibjörg mín, enginn ræður sínum næturstað, og er nú heldur en ekki farið að mjókka á milli okkar bilið.

Ingibjörg roðnaði upp í hársrætur. Bilið milli okkar verður alltaf jafn langt, svaraði hún og reyndi að brosa. Meira að segja þó sængin væri ein.

Þetta var mátulegt á þig, sagði Sigurfljóð.

En Ófeigur espaðist því meir. Hvað mundirðu nú gera Eiríkur ef þú fyndir mig í bólinu hjá ykkur Ingibjörgu í fyrramálið?

Sigurfljóð greip fram í ussandi: Gáðu að hvar þú ert staddur, maður.

En Eiríkur skellihló og iðaði allur í skinninu. Ég mundi nú líklega ekki gera stórt annað en lofa guð fyrir upphefðina, því svoleiðis maskínumeistarar detta nú ekki ofan í bólið hjá manni á hverri nóttu.

Ófeigi líkaði vel þetta græskulausa svar og þagnaði við um stund. Jæja Eiríkur minn, þú ert ekki svo haltur sem þú hinkrar, sagði hann síðan vingjarnlega og bauð Eiríki í nefið.

Eiríkur hrúgaði á handarbak sér allt frá úlnliði á hnúa fram og sogaði síðan upp í slærnar með bakföllum. Mikil lifandis skelfileg ósköp getur tóbakið að tarna verið gott, sagði hann og dæsti ánægjulega. Það er alveg eins og maður sé að láta fimmtíu kapla af ilmandi töðu upp í nasirnar á sér.

Siggi Gudduson virti Eirík fyrir sér af mikilli athygli og samúð, honum fannst eitthvað notalegt við þennan góðlátlega vindbelg sem hafði ánægju af að gera lítilfjörlegustu hluti að tröllauknum fyrirbrigðum — það stafaði frá honum einhverjum hlýjum barnaskap sem gerði ýkjurnar lifandi, næstum því sannar.

Það var eins og Eiríkur fyndi á sér þennan hug drengsins, því nú sneri hann sér að honum og sagði uppveðraður: Verði ekki einhvers slags kóngur úr þessum strák þá er ég illa svikinn eins vænt og börnunum okkar þykir um hann, ég tala nú ekki um hana Siggu mína sem elskar hann margfalt meira en sjálfan frelsarann. Og það get ég sagt þér væni minn að ekki munum við Ingibjörg mín, gjafmildust allra kvenna, amast við að þú fáir stelpunurtuna fyrir drottningu þegar þið eruð orðin stór og búin að gera ykkur gott á allri þessari Ameríku eins og hún leggur sig.

Siggi og Sigga stokkroðnuðu og vissu ekki hvað þau áttu af sér að gera, en Nonni hló ertnislega.

Í þeim svifum kemur Guðríður Saronsrós aðvífandi, hún gengur um hátíðlega eins og brúður unz hún staðnæmist við náttból fjölskyldunnar, þegjandi.

Hvað hefur þú verið að rápa Guddutetur? spurði Ófeigur.

Ég hef setið frammi fyrir guðs augliti, svaraði hún bljúg.

Og hvað segir hann nú? spurði Ófeigur.

Ég vil ekkert ónytjuhjal hér, sagði Sigurfljóð í ávítunarrómi. Guð lætur ekki að sér hæða á landi hvað þá sjó.

Þið eruð öll hvert öðru vitlausara, sagði Ófeigur Snorrason og fór að hafa sig úr bleytunni.

Eftir nokkra stund voru allir gengnir til náða, gólfið mátti heita ein allsherjar flatsæng, allavega kollar gægðust upp undan rúmfataleppunum, ýmist dökkir eða ljósir, ýmist loðnir eða snoðnir — þetta var sú stærsta guðsbarnavagga sem nokkur hafði séð. Héðan og þaðan heyrðist lágt tuldur; það voru bænirnar okkar gömlu fluttar af hjartans auðmýkt: faðirvorið og drottinn blessi mig og varðveiti mig.

3

Siggi Gudduson, Sigurður skáld Ófeigsson, Víðidalsriddarinn eða hvað þið viljið kalla hann, gat ekki með nokkru móti sofnað í þessu nýja undarlega skoti.

Margt varð til þess að halda vöku fyrir hinum unga sveini. Ofan að og neðan bárust ýmiskonar hljóð: spark og skruðningur, frýs og snörl — það voru hestarnir bundnir við slá, einn tugur skorðaður af í hverri kró. Öðruhverju kom ein og ein gusa upp úr lösnu fólki, einskonar viðlag við svefnlæti hinna sem hraustir voru. Hrotur manna virtust geta komið fram í óendanlega mismunandi tilbrigðum, allt frá snöggum blæstri yfir í langdregið korr, allt frá vesældarlegu ýlfri yfir í stórkostlegar drunur, auk þess sem fleiri herfileg búkhljóð komu til.

En það var ekki hávaðinn einn sem kom hinum ljóðrænu taugum drengsins í uppnám. Það var líka loftið hérna inni, rakt og þungt og ólíkt því sem heima: hann blátt áfram fann hvernig það hneig yfir mann, mettað útgufun framandi holds og blóðs, þrungið ókunnum andardrætti. En hér við bættist að hann skynjaði einnig allskonar hugrenningar og draumóra sem sveimuðu hér í rökkrinu, hringsóluðu fram og aftur eins og lifandi ósýnilegar verur og kveiktu tortryggni og geig, umkomuleysi.

Enda þótt þessi sonur dalsins hefði nú loksins alla þá í návist sinni sem honum voru kærastir, brá samt svo einkennilega við að honum fannst sem hann hefði aldrei fyrr verið svona hræðilega einmana. Hann blátt áfram titraði af einstæðingsskap þar sem hann lá þarna andvaka í fleti sínu. Aldrei fyrr hafði hann gengið til náða innan um slíkan sæg af fólki. En hann hafði heldur aldrei fyrr orðið svona gersamlega einn. Án ljóðs. Án guðs og manna.

Hann gat ekki með nokkru móti gert sér þess ljósa grein hvernig á þessu stóð, hann fann bara hjarta sitt dingla þarna í lausu lofti, eins og í algeru tómi. Hann heyrði hjörtu allra hinna slá í nokkurra fótmála fjarlægð og þó svo langt langt í burtu, hvert hjarta sló út af fyrir sig, eitt út af fyrir sig — hin ískyggilega nálægð varð að enn ískyggilegri fjarlægð.

Hann var hræddur við allt og alla en þó kannski hræddastur við sjálfan sig.

Það er eins og hjartað sé að springa, það er eins og höfuðkúpan sé að springa — hvað er þetta sem gengur að þér væni minn? Æ það er ekki neitt. Ekkert annað en það að landið sem geymir sporin okkar er ekki lengur til, það er týnt.

Ekkert fjall.

Engin græn hlíð.

Aðeins eitt lítið hjarta, ein lítil höfuðkúpa, og allt í kring kaldur hyldjúpur sjór, takmarkalaus.

Drengurinn tók viðbragð, bylti sér sitt á hvað og kreisti aftur augun — en árangurslaust. Hérna rétt hjá svaf hans fegursti draumur, snótin hans úr dalnum, baugalína hans og silkirein, sú sem ætlaði að verða ofnispallaseljan hans í Ameríku, og úti var himinblíð sumarnótt. Samt kom honum ekki dúr á auga. Samt var hann allslaus og hræddur. Samt var hann einn. Það var eins og hann hefði verið króaður inni í sjálfum óendanleikanum, fjötraður við slá í tóminu …

Allt í einu kvað við dimm karlmannsrödd handan úr hinum enda lestarinnar, einhver sem talaði upp úr svefni. Hvert er verið að fara með okkur? spurði þessi rödd og það var í henni einhver ógn og skelfing, einhver draugaleg sturlun sem nísti gegnum merg og bein.

Hvert er verið að fara með okkur?

Síðan hljóðaði maðurinn fáránlega, það var sem angist hans fyllti út í lestarrúmið og sópaði öllu öðru burt.

Síðan heyrðist þrusk og konurödd sem bað í hálfum hljóðum: Vaknaðu Jósafat, góði bezti vaknaðu, það sækir svo að þér.

Maðurinn bylti sér umlandi nokkra stund, reis síðan upp og andvarpaði: Æ hvað var þetta? Hvar erum við?

Við erum hérna á skipinu vinur á leið til Ameríku, hvískraði konan. En við megum ekki hafa hátt, fólkið þarf að sofa.

Ert þú hérna hjá mér ljúfan? tautaði maðurinn og virtist nú vera að komast til sjálfs sín.

Já elsku, Jósafat minn, ég er hérna hjá þér og nú skulum við sofna aftur.

Þar með var lokið orðaskiptum þessara ókunnu hjóna. En þau höfðu orðið nógu löng til þess að binda endi á hugarvíl Sigga Guddusonar. Fátækleg eindrægni þeirra hafði seytlað inn í brjóst hans eins og eitthvað mjúkt og hlýtt, heiðblá sólskinsstund að afstöðnu þrumuveðri, ilmandi gras, lamb.

Ert þú hérna hjá mér ljúfan?

Og inn í rauða höfuðkúpuna tók að streyma ljós, undursamleg birta sem smásaman tók á sig fasta mynd: skipið ber að landi, við augum blasir hin fyrirheitna strönd í morgunsárinu, þau takast í hendur og hoppa upp í fjöruna, leiðast síðan inn í þann skóg sem titrar af söng …

En Hrossabresturinn hélt áfram austur fyrir land með öll þessi dulu viðkvæmu líf innanborðs. Yfir vakti himinblíð sumarnótt.

Sjötti kapítuli

l

Morguninn eftir þegar fullorðið fólk var yfirleitt komið á stjá og margt hvað farið að spóka sig uppi á þilfari í góða veðrinu, lá Ófeigur grallari enn í bæli sínu og geispaði.

Ætlarðu ekki á lappir í dag Ófeigur? spurði Sigurfljóð.

Nei.

Neitunin var svo ákveðin að konan nennti ekki að eyða fleiri orðum á þennan þverhaus heldur fór að bauka eitthvað við skrínu sína og kom þaðan von bráðar með hina glóandi pyttlu faktorsdótturinnar í hendinni.

Ætli mann gruni ekki hvað vantar, sagði hún önug og grýtti flöskunni yfir í bólið til hans.

Hýrnaði nú heldur en ekki yfir karli — sá var ekki lengi að taka tappann úr og súpa á. Og síðan á fætur eins og skot raulandi fyrir munni sér þennan gamla húsgang:

Skrýtið er þetta skrambans líf:

skepnurnar ljótar, börnin stíf,

erfiðar jarðir, jagsöm víf

— Jesús Kristús veri mín hlíf.

Snaraðist síðan að kerlingu sinni með útbreiddan faðm og mælti: Guð gefi þér góðan daginn elskan mín. Og smellti þéttingskossi á vanga hennar.

Ég á það bara við þig að þamba nú ekki frá þér vitglóruna, sagði konan og fór að taka upp bælið hans.

En hann heyrði ekki til hennar — var þotinn upp stigann og út í sólskinið. Sama heiðríkjan. Blæjalogn. Glampandi hafflötur og landsýn í blámóðu. Enn mun það vera Norðlendingafjórðungur.

Á vegi hans verður ung stúlka svarthærð, brjóst hennar rísa og hníga um leið og hún andar að sér fersku sjávarloftinu. Hann grípur hana umsvifalaust í fang sér, snýst með hana nokkra hringi á þilfarinu, setur hana síðan niður á bekk og tyllir sér hjá henni.

Hvað ætlar þú að gera til Ameríku með svona krummalokka?

Stúlkan spratt upp og stappaði niður fætinum. Dóni! hreytti hún úr sér og gretti sig alla í framan, hvarf þó ekki brott.

Ýmsir voru þarna nærstaddir og gáfu þeim hornauga — það gat orðið nógu forvitnislegt að sjá hvað úr þessu yrði.

Glærurnar í augum Ófeigs sindruðu um leið og hann hló. Ertu átján eða nítján?

Átján, var stúlkan búin að svara áður en hún vissi af.

Og hvað heitir prinsessan?

Það varðar þig ekkert um, svaraði stúlkan og ætlaði að strunsa burt.

Nei heyrðu, bíddu við — ég veit hvað þú heitir. Þú heitir Gilitrutt.

Stúlkan snerist á hæli og gat ekki stillt sig um að anza. Onei karl minn, ég heiti Ása Signý Helga.

Æijæja, farðu þá guði á vald, ekki treysti ég mér til við þríeina mey. Og Ófeigur sneri augliti sínu til lands.

Blóðríkar kinnar stúlkunnar urðu eldrauðar þar sem hún stóð þarna í árgeislanum. Hvað er grallarinn margar blaðsíður? spurði hún snaggaralega og reigði sig um leið og hún tók stjórann aftur — skúfurinn í húfunni hennar sveiflaðist eins og tagl á ótemju.

Ófeigur rak upp roknahlátur og horfði á eftir henni: þetta var þó kvenmaður að hans skapi. Og nú mundi hann allt í einu að hann hafði séð hana áður — þetta var sem sé ein þeirra meyja sem sátu fram við lúkuna á pakkhúsloftinu þegar hann var að kljást við Gullveigu Jónsen hérna um daginn.

Já gaman er að lömbunum á vorin.

Það lá svo vel á snillingnum yfir því að vera búinn að fá flöskuna sína aftur, þennan óviðjafnanlega tryggðapant, að hann þurfti ekki einu sinni að súpa á henni meir, honum var nóg að vita af henni í vasa sínum, hálfri og vel það. Auk þess sem hann átti einhvern slatta í kistuhandraðanum ef hann mundi rétt.

Og nú stendur hann upp og litast um, sjálfur maskínumeistarinn eins og stóra sannleik greyinu varð að orði, þessi morgunn er eins og skapaður handa honum, svona fullur af ljósi — honum er þegar til kemur sama hvort hann er staddur á landi eða sjó: lífið er alstaðar gott og fagurt og indælt.

Og hann hóf aðsópsmikla morgungöngu um þilfarið, gaf sig á tal við hverja manneskju og spurði alla að heiti sem hann bar ekki kennsl á áður. Fólkið var yfirleitt viðmótsþýtt í veðurblíðunni, því fannst gaman að þessum spaugilega náunga sem lét eins og hann ætti alla veröldina.

Við förum nú ekki aldeilis að gráta þó þetta jöklastóð hverfi í sæ, mælti hann sigri hrósandi og klappaði þeim á herðarnar sem næst stóðu. Við erum fólk sem þorir. Við erum tilvonandi landnemar. Við erum á leið til frelsisálfunnar í jesú nafni amen.

Það var eins og nýtt líf kviknaði í svip sumra við þessi hátíðlegu orð. Jafnvel þau andlit sem dýpst voru mörkuð minjum kúgunar og skorts og þreytu virtust eins og rakna úr dróma, sléttast og lýsast. Enginn tók að vísu mark á þessu bulli í karlinum — þetta er sá sami sem sundreið út í þetta skip í gærmorgun og svaf einu sinni heila nótt hjá faktorsdótturinni og þar að auki sjálfsagt kenndur — en samt lét það eitthvað þægilega í eyrum í góða veðrinu að heyra talað um sjálfan sig sem eina kempuna í þessari miklu siglingu og við skulum bara lofa honum að rausa.

Eða haldið þið okkur kannski fædda til að dúsa ævilangt á sömu hundaþúfunni, sifja Hrafnistumanna og Væringja? Ég Ófeigur Snorrason Sæmundssonar hins sterka segi nei og aftur nei og fæ mér snaps úr þessu botjeli upp á það. Og dró nú flöskuna upp úr vasa sínum og saup hraustlega á.

Áfram! kallaði einhver æringinn í hópnum og klappaði saman lófunum.

Já áfram ungi maður, tók Ófeigur undir og brýndi mjög röddina. Um að gera að halda áfram, meira að segja alla leið á heimsenda. Við erum nógu lengi búin að ganga afturábak. Eða hver fann Vínland hið góða, mér er spurn? Var það kannski ekki púra Íslendingur, meira að segja dalamaður? Oseiseijú elskurnar mínar, við höfum alla tíð átt Ameríku, okkur er óhætt að drekka okkur blindfull upp á það. Og nú förum við og tökum okkar löglegu eign.

Þegar hér var komið máli Ófeigs kvað við þrumuraust ofan af stjórnpalli á tungu þeirri hinni óskiljanlegu sem útlendingarnir notuðust við — það var sjálfur kafteinninn eitthvað að ybba sig.

Hann vill sjálfsagt ekki að hér sé talað á íslenzku, sagði sköllótti maðurinn.

Kannski hann haldi við séum að gera uppreisn, sagði maðurinn sem týndi peningunum sínum.

Við skulum koma okkur héðan, sagði ungi maðurinn sem klappaði saman lófunum.

Og á svipstundu hafði hópurinn dreift úr sér, allir létu sem þeir hefðu hvergi nærri komið og sumum þótti tryggast að hypja sig niður.

Þarna er ykkur rétt lýst bölvuðum amlóðunum, kallaði Ófeigur á eftir þeim. Aldrei megið þið heyra svo marra í útlendu gargani að þið séuð ekki roknir sinn í hverja áttina af þrælsótta. Gjóaði síðan augunum upp til herrans á stjórnpallinum og ávarpaði hann þannig á sínu móðurmáli: Hér hefur sá einn talað er frjáls þykist orða sinna hvort heldur á sjó eða landi og mun aldrei beygja sig fyrir neinu úníformi. Nafn mitt er Ófeigur Snorrason.

Skipstjórinn, feitlaginn maður og hærugrár með einkennishúfu á höfði, rauður ásýndum, sýnilega harðgerr sjómaður, horfði glottandi á þennan skrýtna eskimóa sem var að derra sig þarna niðri — síðan sló hann öskuna úr pípu sinni í lófann og stráði henni niður yfir þiljurnar með fyrirlitningarsvip.

Ófeigur sem vissi þessa svívirðu sér ætlaða hljóp til og tróð sáldrið undir fótum sér, vatt sér síðan að næstu hrossakró og greip þar einn köggul kaplataðs og ekki sem þurrastan, Hann var orðinn reiður: hvað vildi rekadrumbur sá vera að sletta sér fram í spaks manns spjall hér upp við Íslandsströnd, ræna mann gleðinni á fögrum sumarmorgni, ausa mann ösku? Og samlandar vorir — ja drottinn minn dýri! Það var þá fólk sem þorði! Það voru þá landnemar að gagni! Hvað eiga svona aumingjar að gera með frelsi? Þessi hundaþvaga sem fitjar upp á trýnið framan í sín eigin börn og snillinga en leggur niður rófuna strax og hún sér erlendan látúnshnapp!

Og litlabæjarbóndinn fyrrverandi mundaði köggulinn og kallaði upp til skiparans: Hér hefurðu svar Snorrasonar! Og skutlaði taðinu beint af augum upp á stjórnpallinn og stóð heima að það lenti í pípu kafteinsins þar sem hann gekk um gólf reykjandi. Splundraðist þar.

Pípan hraut úr munni hins einkennisbúna, hann beygði sig rólega eftir henni, þurrkaði sér um munninn með fagurbláum klút, gekk svo fram að riðinu og skyrpti. Síðan gekk hann hermannlega burt.

En Ófeigur saup á flösku sinni og þóttist vel hafa til unnið. Arkaði nú reistur fram og aftur um þilfarið og virti ekki viðlits þá landa sína er þar voru enn á róli. Utan hestana: öðruhverju nam hann staðar og hjalaði kumpánlega við hin bundnu dýr, greip visk og bar að snoppu þeirra. Klappaði þeim á makkann. Mörg skepnan sperrti eyrun og kumraði við honum feginsamlega — í brúnum augunum mátti kenna angur og þrá.

Eftir skamma stund ber það svo til tíðinda að fyrsti stýrimaður kemur þar blaðskellandi ásamt hásetum tveim, svo og manni þeim íslenzkum er umsjón kvaðst hafa með flutningi hrossanna, vel máli förnum á enska tungu, Valtý nokkrum Lífmann.

Stýrimaður hóf máls og bar ótt á.

Ófeigur horfði á hann hvössum glampandi sjónum og var sem ljóst hárstrý hans og gular skeggrytjurnar ýfðust við. Hvorttveggja var að hann greindi lítt tungu Engla utan lítið eitt á bók og svo hitt að hann hirti eigi að flíka smámunum þeim um sinn.

En er bóndi þagði drýldinn að lokinni ræðu stýrimanns þóttist Lífmann skyldugur að túlka. Hann spyr hvort þú játir þig hafa kastað hrossaskít í kafteininn og ef svo, hvort þú sért þá tilbúinn að ganga á hans fund og biðja forláts.

Ófeigur beindi nú augum að þessum landa sínum, grönnum manni arnnefjuðum og smáeygum, nauðrökuðum, og bar röddin vott um yfirlæti, svipurinn grálegur.

Og án þess að bíða svars hélt maður þessi áfram: Auk þess sem ég hef kröfu á hendur þér frá í gær fyrir fola þann brúnan er þú sprengdir úti á firðinum.

Hversu há er sú krafa? spurði Ófeigur kuldalega.

Lífmann nefndi upphæðina, hæsta markaðsverð.

Ófeigur seildist eftir pússi sínum, dró upp úr honum hestverðið í gullmynt og lét leika í hendi sér. Víst skal tjón þitt bætt, mörlandi, mælti hann hæðnislega, og skaltu nú vitja þess þangað sem hesturinn sprakk. Og grýtti gullinu í blankandi sjóinn eins langt og hann mátti, glotti síðan kalt.

Merakóngurinn varð flaumósa við og sneri nú máli sínu ákaft til stýrimanns sem svaraði þungur á brún. Loks ávarpaði hann Ófeig með þjósti: Hann spyr hvort þú kjósir heldur arrest en hlýða þeim siðum dampsins sem gilda þegar séffar hans hafa verið fornemaðir. Ítem spyr ég prívat hins sama ellegar þú gjaldir mér folann aftur í sömu mynt og þú kastaðir.

Ófeigur vatt sér snúðugt að Íslendingi þessum og gaf honum á kjaftinn svo hann fauk um koll.

Gaf þá stýrimaður hásetum merki og þustu þeir nú að honum og voru búnir að járna hann áður en hann vissi af. Hröktu hann síðan á undan sér niður í skipið og þar inn í klefa einn lítinn og myrkan, skelltu því næst í lás.

2

Ýmsir vesturfaranna höfðu verið ásjáendur hins sviplega atburðar, enda bárust tíðindin þegar um gervallt skipið. Upphófst nú kurr nokkur í liði Íslendinga og langar þinganir um það hvers við slíku skyldi bregðast.

Sigurfljóð Íkaboðsdóttir tók fregninni með rósemi. Þið skuluð ekki gera ykkur rellu út af honum Ófeigi, sagði hún og brosti, aldrei þessu vant. Hann deyr ekki þó hann sitji stundarkorn í myrkri.

En bollaleggingar hinna urðu því ákafari. Hér voru ekki þeir arlakar samankomnir að þeir létu sig örlög nauðstadds meðbróður engu skipta. Að vísu var ekki um gott að gera: við erum hér stödd úti á rúmsjó og ráðum engu á þessu svarta skipi, hér er kafteinn alvaldur að sögn, auk þess sem maðurinn hagaði sér óneitanlega ærið glannalega, fyrst að vera að sulla í sig brennivíni að morgni dags, síðan gera uppistand á dekkinu og loks þverskallast við fyrirmælum hins æðsta yfirboðara. Að vísu voru ekki allir sammála um hversu stranglega bæri að meta sök Ófeigs, sumir staðhæfðu að víst ætti hann sína mannlegu afsökun — við erum öll breysk sagði nefstóra konan og stundi við. Jafnvel þeir voru til sem fannst skítkastið fjandans mátulegt á svona legáta — hvað þurfa þeir að vera að gusa ösku og skætingi framan í mann?

Hann gerði jú ekki nokkurn skapaðan hlut nema halda yfir okkur ræðustúf, sagði ungur maður með glóbjart hár.

Víst kastaði hann, sagði ungi maðurinn sem klappaði saman lófunum. Hann hefði aldrei átt að kasta.

Piparjómfrúin sem ekki vildi láta tala ljótt á almannafæri mælti: Látum nú vera að hann hefði fleygt einhverju upp á kómentubrúna — en hestasaur; nei, slíkt gengur ekki an í siglingu.

Út yfir tók þó að hann skyldi henda gullinu í sjóinn, sagði maðurinn sem gleymdi peningunum sínum.

Þá gall við fyrrverandi eigandi hryssunnar Toppu: Náttúrlega var það feill, því það var alls ekki mannsins að borga hestinn þó hann svamlaði með hann út allan fjörð. En reiðmaður er hann, það skal ég ábyrgjast, ég sá með mínum eigin augum hvernig hann gekk á milli aumingjanna og stakk upp í þá tuggu. Það hefði einhver látið vera.

Ása Signý Helga, unga stúlkan með svarta hárið, hlýddi á mál manna af miklum áhuga. Mér finnst bölvuð ómynd að láta taka manninn svona af sér um hábjartan daginn, skaut hún fram í og roðnaði um leið. Hann er þó einn af okkur.

Hvað getum við svo sem gert? spurði maðurinn sem gleymdi peningunum. Það hefur hver nóg með sig.

Konan sem sagt hafði í gærkvöldi að hér yrði að hjálpa öllum hrópaði nú upp yfir sig: Svona ertu þá karlinn þegar búið er að bjarga sjálfum þér úr klípunni.

Það stóð nú soldið öðruvísi af sér, sagði maðurinn og varð kindarlegur á svip, tók að svo mæltu ekki þátt í umræðum.

Ýmsir tóku nú að þreytast á þessu tilgangslausa skvaldri og fóru að rísla í dóti sínu: konur náðu í prjónana sína, karlar í eitt eða annað — það var eins og fólk ætti bágt með að sætta sig algerlega athafnalaust við það sem gerzt hafði. Sumir voru þykkjuþungir, aðrir daprir á svip, en þó langflestir vandræðalegir líkt og þeir hefðu sjálfir gert einhverja skömm af sér. Fáir voguðu sér upp á þiljur aftur þrátt fyrir blíðviðrið og enda þótt börnin vildu óðfús komast upp í fagurbláan sumardaginn.

Sá sköllótti tók ýsubein upp úr kistilhandraða og fór að smíða fuglinn lóm fyrir dótturdóttur sína. Hann rýndi lengi í hnífseggina þangað til hann sagði: Jæja, ég er nú svo gamall sem á grönum má sjá og hef marga vertíðina róið fyrir sunnan og ekki minnist ég þess að Norðlingar léti nokkurntíma standa upp á sig í viðskiptum við aðra, hvað þá taka af sér mann. Ég skammast mín fyrir að vera orðinn svona gamall og ónýtur.

Víst er þetta bölvuð skömm, samsinnti Toppumaðurinn. Mér er sama þó hann sé kannski glanni, hann er dýravinur samt.

Nú spratt upp Eiríkur stóri sannleikur sem enn hafði ekkert til málanna lagt heldur setið lítt kyrr undir handarjaðri konu sinnar og tekið hroðalega í nefið. Ja sé meiningin að pútta heilli heimsálfu í vasa sinn þá ætti allur þessi landmannagrúi að ráða við fáeina útlenzka sjóara og ég segi fyrir okkur Ingibjörgu mína, veraldarinnar ferðugustu kvinnu, að við hlaupum þá bara tvö ein til og setjum þetta bátkríli á annan endann með litlaputanum — eða haldið þið kannski að við látum kuðla mesta völundi Íslands inn í einhverja svínastíu til þess að dúsa þar til eilífðar? Oneinei, þá væri ég ekki Eiríkur sá Bjarnason sem óð út í Grindavíkurbrimið forðum og kippti á land sínum sexæringnum með hvorri hendi í því þeir voru að sökkva, og náttúrlega tökum við dampinn og frelsum okkar elskulega vin — eða er það ekki, Ingibjörg mín?

Nú fóru allir að hlæja.

Nema Ingibjörg sem skipti litum og mælti: Þú ert nú kannski nokkuð bjartsýnn eins og stundum áður, Eiríkur minn. Ekki svo meint, víst þyrfti eitthvað að gera.

Þá tók til máls bóndi einn með sauðmórauðan skeggkraga, söðulnefjaður og drap tittlinga þegar hann talaði. Ég lít á svona vaðal eins og hvern annan barnaskap, sagði hann, því hvað getum við nema akkúrat ekki neitt? Segjum að við réðumst á mannskapinn og settum hann í bönd — en hver ætti svo að taka við stjórninni, má ég spyrja? Hver kann hér á maskínuna, hver á kompásinn? Og hvert skal síðan siglt stolnu skipinu? Jafnvel þó eitthvert okkar kæmist lífs af út í heiminn þá yrðum við strax tekin og hengd upp í gálga í staðinn fyrir að reisa snoturt bú úti í Ameríku.

En mér finnst óttalegur amlóðaháttur að láta fara svona með sig, sagði Ása Signý Helga og batt saman fléttinga sína með tvinnaspotta.

Var það ekki einmitt þessi jungfrú sem stappaði framan í þann arresteraða fyrir stundu síðan? spurði tittlingadrepurinn og hallaði undir flatt. Og nú er eins og þetta sé hennar ástlingur.

Stúlkan skaut heiftaraugum til bóndamannsins fussandi og rauð.

En Sigurfljóð mælti með hægð: Hann hefur rétt fyrir sér — hér mun vera um tómt mál að tala. Og þó ýmsir hafi hér vel sagt leiðist mér þetta þref.

Viltu þá láta þinn eigin mann sitja í járnum? hrökk upp úr Ásu Signýju Helgu.

Sigurfljóð svaraði: Ófeigur hefur svo margt heitt járnið hamrað að hann mun ekki kippa sér upp við það kalt um sinn. Og leit vingjarnlega til hinnar kolbrýndu meyjar úr þjóðsögunni.

Þessi góðlátlega rósemi litlabæjarkonunnar hafði svo sefandi áhrif á þá sem vígreifastir voru að þeir sættu sig loks við orðinn hlut í þeirri góðu trú að frekara uppnám væri þýðingarlaust eða jafnvel bara til bölvunar — það er komið sem komið er.

Jafnvel Eiríkur stóri sannleikur sneri nú jötunmóði sínum upp í blákalda skynsemi. Ég á engin orð til yfir spekina í henni Sigurfljóðu hvað hún getur verið makalaus, sagði hann og neri saman höndunum af hrifningu. Hún veit bezt hvílíkt ofboðslegt stórmenni hún á — hann verður ekki lengi að slíta af sér hlekkina karlinn ef ég þekki rétt og sprengja svo utan af sér svartholið. Og skulum við nú láta eins og ekkert sé og fela okkur guði á vald.

3

Fólki líkar sem sagt ekki allskostar vistin hérna á Hrossabrestinum. Því fyrir utan þessa uppákomu með karlgreyið hann Ófeig grallara finnst því mataræðinu næsta ábótavant: margir eru illa tenntir ef ekki með auða góma og það er engin sæld fyrir slíka að japla á þessu herjans beinakexi sem hér er á boðstólum. Og kaffið er bæði þunnt og naumt þá sjaldan gefst, þar sem aðaldrykkurinn er svokallað te, gulmórautt skol og á bragðið einna líkast blóðbergsseyði því sem stundum hefur verið sötrað á Íslandi í hallæri heldur en ekki neitt. Og enginn veit hvað er í bjúgum þeim og kássum sem stundum er fleygt í mann, nema ekki fer það vel í mínum maga.

Það vill bara til að við fórum ekki alveg tómhent að heiman: í öllum þeim margvíslegu skrínum sem standa tvist og bast innan um bælin þarna á gólfinu leynist margt sælgætið — ég veit ekki hvað annars hefði orðið úr blessuðum börnunum, þau eru ekki lengi að segja nammanamm ef einhverju ílátinu er lokið upp.

Riklingur, freðýsa, hákarl, hangikjöt, sperðill, flatbrauð, bræðingur, súrt smjör — allt sem hefur haldið í okkur líftórunni í þúsund ár — kemur upp úr þessum skrínum. Þvílíkur unaður að draga kutann upp úr vasa sínum og fá sér bita, ó skyldi vera munur á bragðinu, bara svolítinn bita í einu, maður verður að treina sér þetta bragð í lengstu lög. Það er engu líkara en maður sé að skera sér flís af blessuðu landinu sínu gamla sem nú hverfur bráðum úr augsýn.

Og þetta langmædda fólk, flest í vaðmálsflíkum með sauðskinnsskó á fótum, smjalsar og sleikir ánægjulega út um, stangar sig svo með hvítum fjöðurstaf. Sumir karlarnir ropa, aðrir snýta sér á gólfið og stúta sig.

Til eru að vísu menn nettari í sér sem bregða klút fyrir munninn þó þeir geri ekki nema að hósta. Einstaka eru í klæðisfötum og snúa upp á yfirskeggið, ísaumuð rós ljómar í svartri brjósthlífinni. Dæmi eru jafnvel til um hvítt hálslín. Hér gefur ennfremur að líta eina og aðra hofróðu með slifsi og svuntu úr brakandi silki eða þá í upphlut silfurbúnum og stundum gullslitur á. En þetta eru þó undantekningar sem betur fer — við erum ekki lögð af stað út í heiminn upp á stáss.

Við erum lögð af stað út í heiminn til að bjarga þessum börnum frá dauðanum, þetta eru okkar eigin börn sem guð gaf okkur, sjáðu hvernig gulgrænn horinn rennur úr nefinu á þeim, þau eru kvefuð þessi skinn, þau hafa alltaf verið kvefuð síðan þau fæddust, og sjáðu bólguþrimlana undir kjálkabarðinu, það eru ólukkans kirtlarnir. En þau eru það eina lifandi sem við eigum eftir. Það eina sem við stólum á.

Fyrir utan þetta sjálfsagða sem við tölum ekki um: þá rauðbrúnu sem hoppar fyrir kraft Ólafs konungs helga og þá grákollóttu sem læðist skríðandi en kemst þó hægt fari. Það er hollt að manni sé tekið blóð og einhvernveginn verðum við að losna við þá óhreinu vessa sem safnast fyrir í holdinu — fyrir skikkan skaparans munu þær báðar tvær sleppa með okkur til hinna nýju heimkynna svo lítið ber á. Það eru þá einu skepnurnar íslenzkar sem fylgja manni alla leið, hrossin verða eftir í Skotlandi.

Og svo þegar útlendingarnir eiga leið um hið óvistlega farrými þá hrista þeir höfuðið, grípa fyrir nefið og hafa í frammi allskonar skrípalæti. Ekki láta þeir svona við hestana. Erum við þá hverju dýri auvirðilegri?

Ekki er það okkar sök þó börnin geri þarfir sínar þar sem þau standa áður en maður veit af. Ekki er það okkar sök hvað manni finnst kæstur hákarl dásamlega góður. Ekki er það okkar sök þó flóna og lúsina langi með manni til Ameríku. Ekki er það okkar sök þó maður hafi verið fátækur ræfill í sex hundruð ár.

Við ráðum engu, ekki svo mikið sem lyktinni af hlutunum.

Yfir höfuð: hvað eru þeir með sitt beinakex og tehland að gera sig digra við saklaust fólk sem trúir á guð?

4

Og gamla konan sat yzt úti í horni og prjónaði af sömu hjartans lyst og hún væri ennþá heima á rúminu sínu í litlabænum. Hún brosti sem fyrr við öllu sem nálægt henni kom og þegar hún var ein tautaði hún við sjálfa sig ellegar þá Snorra heitinn Sæmundsson sem nú var að vísu orðinn ósýnilegur en hélt þó áfram að liggja undir yfirsæng beint á móti henni.

Ertu þarna kerling? kallaði hann ævinlega til hennar þegar enginn heyrði til, kalt og hranalega eins og hans var vandi.

Svona er það þegar fólk hefur einu sinni komið lífi sínu á fast: þá má einu gilda hvar manneskjan velkist — sálarró hennar verður ekki haggað.

En hin gömlu vörmu augu fylgdust þó vandlega með öllu því sem fram fór í kringum þau. Og nú las hún það út úr svip fólksins að eitthvað alvarlegt hafði komið fyrir, fann strax á sér að það mundi standa í sambandi við tengdasoninn Ófeig: hvernig stendur á henni Fljóðu að vera alltaf að skjóta svona að honum bannsettu víninu eins og hún gerði í morgun. Slíkt kann ekki góðri lukku að stýra, enda hefur hann ekki sézt síðan.

Og þar kom að hún gat ekki setið lengur á sér, heldur hnippti í dóttur sína. Hvað hefur nú komið fyrir hann? spurði hún og lagði eyrað við svari.

Sigurfljóð hafði nú þann hátt á sem stundum fyrr að bæra varirnar við hlust gömlu konunnar án þess að segja nokkuð upphátt — það kom alveg í sama stað niður, manneskjan heyrði ekkert hvort sem var.

Ósköp eru á manninum að fara að drekka með ókunnugri þjóð, sagði kerling og hristi höfuðið. Þeir sem ku stundum grípa til hnífsins ef í þá fýkur.

En Guðríður Saronsrós, sem þarna var nærstödd og ekki hafði látið örlög húsbóndans hið minnsta á sig fá, vildi nú reyna að miðla Arndísi gömlu nokkurri huggun og galaði upp í hitt eyra hennar: Ég hef beðið spámanninn að sjá honum fyrir guðs hjálp.

Ænei, það er auðvitað ekki til neins, tuldraði gamla konan og kinkaði kolli. Þetta er eins og hvert annað ósjálfræði sem maður verður að fyrirgefa.

Síðan hélt hún áfram að prjóna róandi fram í gráðið. Og ekki leið á löngu þar til ásjóna hennar upptendraðist eins og af innri ljóma.

Loks andvarpaði hún blíðlega: Ojæja, fallega var spilað núna, og þá er heldur ekkert að óttast.

Sigurfljóð laut niður og stakk kandismola í lófa hennar.

Samson Jasonarson svíkur engan, sagði Guðríður Saronsrós hróðug og fór síðan að aðstoða Ingibjörgu í Seljalandi með tvíburana — þeir voru allt í einu farnir að háskæla út af engu.

5

Nú er enginn tími til að vera herra eða riddari, hvað þá skáld — til þess er alvara lífsins of mikil. Þeir voru bara tveir ókristnaðir drengir með bera hnúana, vopnlausir. En fangelsun saklauss manns hafði skekið vitund þeirra niður í dýpsta grunn: allt í einu stóðu þeir berskjaldaðir frammi fyrir stórkostlegum veruleika sem skírskotaði beint til kjarnans í eðli þeirra, hinnar ósveigjanlegu kröfu barnsins um réttlæti. Hér hafði smánarlegu ofbeldi verið beitt.

Þeir títruðu af geðshræringu.

Tveir vanalegir drengir: Siggi og Nonni.

Og Sigga litla áhangandi þeim öðruhverju en stjakað frá þegar mikið liggur við.

Allt frá upphafi höfðu þeir félagar fylgzt með því sem gerðist, að vísu án þess að láta mikið á sér bera. Þeir höfðu séð Ófeig Snorrason leiddan járnaðan niður í skipið fyrir að halda uppi sæmd sinni, meira að segja læðst í humáttina á eftir hásetunum og séð þá hrinda honum inn í koldimma skonsuna.

Og nú sitja þeir í hnipri bak við eina hrossakróna og ræðast við í hálfum hljóðum. Þeir eru búnir að hlýða á mál manna niðri í lestarrúminu og fá ekki með nokkru móti skilið þetta blaður í fullorðna fólkinu, hvorki þá sem belgja sig upp og hjaðna svo niður aftur né hina sem ekkert vilja aðhafast.

Ég er alveg að springa af heift, sagði Siggi Gudduson.

Ég líka, sagði Nonni. Tókstu eftir hvað hann var fallegur þegar þeir stungu honum inn?

Pabbi á engan sinn jafningja andvarpaði Siggi.

En hvernig stendur á fóstru þinni að vilja ekki neitt?

Siggi horfði efandi í gaupnir sér. Ég veit ekki — hún vill kannski ekki koma öðrum í vandræði.

Eða þá minn pabbi að geta talað svona gapalega og renna svo á rassinn með alltsaman.

Verstur var þó karldjöfullinn sem deplar augunum.

Og svo fóru þeir að bollaleggja hugsanlegar framkvæmdir. Það fór að vísu fyrir þeim eins og fullorðna, fólkinu að þeim gekk illa að finna viðhlítandi lausn á málinu. En sá var munurinn að þeir gáfust samt ekki upp. Þeir stálust aftur niður í skipið til þess að rannsaka klefadyrnar: hurðin virtist firnasterk og læsingin óbilandi. Ekki þorðu þeir að þruska neitt, hvað þá kalla inn til bandingjans. Lauk svo rannsókninni með því að einn hásetinn kom þarna aðvífandi og var nærri búinn að rekast á þá — það var rétt með naumindum að þeir gátu skotizt upp og falið sig inn á milli hestanna í einni krónni.

Skyldi hann hafa grunað nokkuð? hvíslaði Nonni.

Ég vona ekki, hvíslaði Siggi.

Báðir stóðu á öndinni. Sumir hestarnir voru hvimpnir — þeir reyndu að hagræða sér í skjóli þeirra spaklátustu.

Mér lízt ekki á við getum frelsað hann, sagði Nonni dapurlega.

Þá verðum við að hefna hans, sagði Siggi harður á svip.

Bara við hefðum eitthvað til að gera það með.

Ég hef sjálfskeiðing.

Ég líka. En hvernig eigum við að fara að?

Reka þá á kaf í óvinina.

Nonna krossbrá. Guð hjálpi okkur Siggi minn, þá erum við orðnir morðingjar, þetta eru þó hvítir menn.

Já en þeir eru verri en nokkur Indíáni, gáðu að því.

Heldurðu þeir flái af honum höfuðleðrið?

Ekki segi ég það nú kannski. Siggi klóraði sér bak við eyrað.

Þetta var óþolandi ástand. Þeir komust ekki þversfótar fyrir þeim hörmulegu líkindum að hvaða tilræði sem vera skyldi mundi kosta líf þeirra sjálfra án þess þó að leysa hetjuna Ófeig Snorrason úr viðjum. Samt kom þeim ekki til hugar að leggja árar í bát. Þeir fóru aftur á kreik og rákust beint í flasið á sama hásetanum, en hann virtist ekki veita þeim neina sérstaka athygli. Varð þeim mun hughægra við það.

Til allrar guðslukku var alltaf sama blíðan. Raunar veittu þeir veðrinu enga athygli en eigi að síður var það því að þakka að þeir fundu ekki til sjóveiki. Daglangt voru þeir á ferli um skipið, stundum báðir saman eða í hóp fleiri barna, stundum hvor í sínu lagi njósnandi. En svo kænlega og varlega fóru þeir að þessu rápi sínu að það vakti enga eftirtekt.

Loks kom þar að Siggi Gudduson hnippir íbygginn í Nonna — þeir laumast afsíðis og hlaupa í felur.

Ég veit um tjörukrús, hvíslaði Siggi titrandi af ákafa.

Til hvers? spurði Nonni og leit flóttalega í kringum sig.

Til þess að maka þeim upp úr.

Hvernig?

Því var Siggi ekki tilbúinn að svara — þeir urðu að gera sameiginlega hernaðaráætlun. Það var ekki auðhlaupið að því að komast í færi við sökudólgana: að vísu hafði merakóngurinn verið öðruhverju á stjái, en skipstjóri virtist yfirleitt ekki á almannafæri.

Þeim hafði tekizt að uppgötva klefa hans — en hvað stoðaði það ef rebbi lá sem fastast inni í greninu?

Þeim kom ásamt um að ráðlegast mundi að bíða átekta þar til um kvöldið að erillinn um þiljur tæki að dvína, en hafa þó jafnan gát á hverju hentugu tækifæri. Líður nú svo dagurinn til miðaftans að ekkert ber til tíðinda, hver mínúta óralöng; héldu umsátursmenn sig mest í nánd við skipstjóraklefann þar sem þeir vissu fylgsni til að skjótast í, höfðu og fólgið þar tjörukrúsina. Rennur þá loks upp sú stund að þeir sjá hvar Valtýr Lífmann kemur skálmandi, drepur borginmannlega á klefadyrnar og hverfur þangað inn.

Ekki gafst ráðrúm til athafna að því sinni, enda fólk enn á ferli í námunda.

En mikil var gleði þessara tveggja hefnigjörnu smælingja að vita nú báða höfuðóvinina í sömu gildru og báðu þeir guð almáttugan skapara himins og jarðar þess lengstra orða að láta þá ekki sleppa þaðan ótjargaða. Það varð þeim til enn meiri fagnaðar að heyra glasaglaum og hlátra er þeir læddust framhjá — sennilega sátu höfðingjarnir þarna að ölteiti og mundu brátt gerast drukknir og þá gæta sín miður fyrir óvæntri bragðvísi. Og liðu nú stundirnar fram við togstreitu tilhlökkunar og ótta.

Sigga Guddusyni þótti vissara að senda Nonna niður í lest og biðja um leyfi fullorðna fólksins til uppivistarinnar — það gat orðið örlagaríkt að eiga rekistefnu þess yfir höfði sér þegar sízt skyldi. Gekk það erindi vonum framar — Nonni kvað þá hafa séð stórhveli nokkurt anda út við hafsbrún og grátbændi þær húsfreyjur, Sigurfljóðu og Ingibjörgu, að þeir mættu horfa á þennan mikla andardrátt sem lengst. Taldi Sigurfljóð þeim varla of gott að glápa út á sjóinn og með það fór sendiboðinn.

Sígur nú fast að miðnætti, sól hnigin til viðar og allur þorri farþega genginn til náða, þiljur auðar, húm. Glaumurinn í skipstjóraklefanum eykst því meir og berst út í kyrrðina. Þykir nú drengjunum sem hin mikla stund hefndarinnar sé runnin upp. Siggi Gudduson skýzt inn í fylgsnið, grípur krúsina, hleypur með hana að dyrunum og hvolfir úr henni.

Nonni stendur á verði, hvimandi í allar áttir, en ekkert grunsamlegt er að sjá.

Síðan þutu þeir félagar eins og pílur inn í skjól sitt undir öldustokknum, skriðu bak við hálmsekki, en þaðan gátu þeir séð allt sem gerast kynni án þess nokkuð bæri á. Þarna kúrðu þeir í hnipurkorni með hverja taug þanda eins og fiðlustreng: það glytti í kolsvartan pollinn á þilfarinu — bara að hamingjan vildi nú senda þorparana út í næturhúmið og láta þá hlunkast niður í óþverrann.

Tvö lítil hjörtu slá í ofvæni. Tíminn dragnast áfram eins og snigill.

Loks gerðist kraftaverkið.

Allt í einu var klefahurðinni hrundið upp, Lífmann umsjónarmaður slangraði út úr dyrunum og var skollinn um leið. Skipstjórinn kom strax á hæla honum engu miður fótstirður og kollsteyptist þegar um félaga sinn í hálkunni. Þeir veltust nú drafandi um stund í tjörunni bölvandi á tveim tungumálum, og var unun að sjá hvernig þeir útbíuðust allir og næstum límdust niður í svaðið. Loks tókst þeim þó að brölta á fætur, þeir góndu ánalega niður fyrir sig biksvartir af reiði og tjöru, síðan snautuðu þeir inn í klefann aftur — mun þrátt fyrir ölvímuna hafa sýnzt viturlegast að láta sem minnst bera á þessari háðulegu útreið.

Hjörtun hoppuðu í brjósti drengjanna af öllu í senn: ofsalegri löngun til að skella upp úr, takmarkalausu stolti og brennandi þakklætistilfinningu. Guð hafði bænheyrt þá. Hann var réttlátur guð — einnig á hafi úti. Ég meina þó ekki guð Samsonar Jasonarsonar hugsaði Siggi Gudduson og beit sig í vörina.

Það voru tvö stórmenni, Viðidalsriddarinn og herra Jón Eiríksson, sem fáeinum augnablikum síðar gengu hljóðlega niður til landa sinna. Hin eðallynda hallarfrú lá sofandi í hvílu sinni með bros á vör — kannski var hana að dreyma um hetjudáð sigurvegaranna; vissulega skyldi hún fá að heyra söguna við hentugleika.

Eiríkur stóri sannleikur fór að nasa út í loftið og kvarta um einhverja óvanalega lykt og víst sáust dökkir grunsamlegir blettir á höndum riddarans.

En herra Jón leit slíku heiftarauga til föður síns að karl sá sér þann kost vænstan að snúa við blaðinu og segja: Nema það sé bara tóbakslykt — kannski manni finnist snússið þetta litla sterkara á sjónum.

Og skáldið í brjósti Sigurðar Ófeigssonar söng ódauðleg hetjukvæði og frelsisljóð fram eftir allri nóttu. Snillingurinn faðir hans sat að vísu enn í prísundinni. En illræðismennirnir höfðu hlotið sína maklegu refsingu: með guðs hjálp var búið að merkja þá eins og siður var til um úrtíninginn í Stórhólsrétt.

Sjöundi kapítuli

1

Myrkur.

Hér situr hann þá í kolamyrkri um hábjartan sumardaginn. Einn í kolamyrkri úti á rúmsjó þegar landsmenn eru að binda inn töðuna sína í sólskininu.

En það gerði ekkert til — honum var sama.

Og meir en sama, hann kunni þessu hreint ekki illa. Honum leið í rauninni prýðilega, já bara ljómandi vel. Klefinn er að vísu bölvuð óþverrahola, fúll og dimmur og svo lítill að það er tæpast hægt, að snúa sér við. Trébekkur svo stuttur að maður verður að liggja í keng, pjáturdolla til að míga í. Og búið.

En þetta gerði ekkert til — honum var alveg sama.

Ófeigur Snorrason Sæmundssonar hins sterka var ekki banginn við smámuni, honum var einskis vant, hann var sjálfum sér nógur.

Og það fóru snöggir notalegir kippir um grannan líkama hans þegar járnin nerust við hörundið — og þó kannski öllu heldur um sálina ef nokkur var. Einskonar vaxtarkippir. Eða var það kannski svona skemmtileg gikt?

Nema honum hefur satt að segja sjaldan liðið betur.

Honum hafði tekizt að draga flöskuna Gullveigarnaut upp úr vasa sínum, nú sat hann með hana milli handanna og starði út í myrkrið. Það var svo sem ekkert að sjá utan ljósleitar agnir á sveimi þegar hann var búinn að stara nógu lengi, hvað slíkar agnir áttu að þýða var honum hulið, en ekki tímdi hann að súpa á flöskunni — hann þurfti þess ekki, honum leið svo vel.

Það er bezt að geyma þennan slatta sem eftir er til minningar um allt stússið, hugsaði hann og glotti við myrkrinu. Það er bezt að hætta alveg að fá sér í staupinu, maður þarf ekki að drekka ef maður er ánægður með sjálfan sig, maður þarf ekki að drekka ef maður stendur bara nógu fast á sínum rétti.

Og svo fór hann allt í einu að hugsa um forfeður vora, hvað þeir áttu gott að mega alltaf drepa þá sem þeim var illa við — drekkja hverri móðgun í lifandi blóði. Þessvegna gátu þeir orðið svona miklir og frægir, það er alltaf eitthvað stórt við það að hefna sín. Maður á aldrei að láta hrækja á sig fyrir ekki neitt, maður á alltaf að hefna sín og það eftirminnilega.

Hinsvegar var hann algerlega á móti frelsaranum þarna í myrkrinu: frelsarinn vildi að maður teygði fram vinstri kinnina þegar búið var að lemja mann á þá hægri. En svo sannarlega er þetta eins og hver önnur vitleysa í honum þó guðssonur sé — með því móti yrði maður undir eins laminn í kássu. Jesús okkar Kristur hefur hlotið að vera eitthvað einkennilegur náungi: það var alltaf þessi árans linka í honum við óvininn — hugsa sér þann reginmun á honum og forfeðrum vorum. Og Ófeigur reyndi að skorða flöskuna milli fóta sinna, fór síðan að bisa við að fá sér í nefið.

Gott er að vera laghentur maður í langri ferð, þar hafði sá sköllótti rétt fyrir sér — það hefðu ekki allir leikið sér að því að stúta sig svona rösklega með fjötra um úlnliðina.

Og nú var ekki einungis að hann yrði var við þessa undarlegu kippi, það fór líka eins og sælustraumur um hann allan við það að finna til tóbakskornanna í nösunum: ljúfur titrandi hríslingur næstum eins og þegar maður í ungdæmi sínu kom nálægt ungri fallegri stúlku. Hann botnaði ekkert í þessu skrýtna ástandi, honum var líka alveg sama hvernig á því stóð — samt var æði nýstárlegt að sitja hér eins og fábjáni og tíma ekki að súpa á því bezta víni sem maður hafði nokkurntíma eignazt. En hjartað í honum var eitthvað svo stórt og sigri hrósandi að honum fannst það eins og hvert annað guðlast að súpa á.

Sigri hrósandi?

Já sigri hrósandi sagði ég!

Er það þá tilefni sigurhróss að dúsa hlekkjaður í svartholi?

Vissulega, ef maður hefur bara náð sér niðri á oflátungnum. Það er yndislegt að geta sýnt kúgurum heimsins, hvort heldur hérlendum eða þarlendum, í tvo heimana. Sýnt þeim að maður sé maður rétt eins og þeir. Og meira að segja meiri maður en þeir.

Hann þreifaði um svalt glerið með gómunum, hristi flöskuna lítið eitt — það gutlaði svo notalega á henni. Hann ætlaði að geyma þennan slatta til minningar um þá hispurslausu flagðkonu Gullveigu Jónsen. Hún er í ætt við kempurnar forfeður vora. Hún er engin limpía að boði frelsarans. Hún er mikil kona. Og mikill maður. Og það jafnt fyrir því þó hún sé bölvað skass.

Nei, honum hefur aldrei liðið betur en nú. Það var gott að þeir tóku ekki af honum járnin: hann elskar járn — það er svo styrkjandi að finna harðan málminn snerta sig, tendra uppreisnina í blóðinu. Járnið er hans sigurtákn.

Það er eitthvað í mér sem magnast við fjötrana. Eitthvað sem vill kveikja líf alstaðar og í öllu, þessvegna er ég svona vitlaus í kvenfólk — það er svo gaman að kveikja í því líf. Ég hata allt sem bannar lífinu að streyma, frjálst og óhindrað lif, það er minn draumur. Þessvegna elska ég járnið að það særir fram þetta óslökkvandi hatur á kúgaranum, og svoleiðis voru einmitt forfeður vorir þangað til frelsarinn gerði þá að aumingjum …

Æ hvað þú ert vitlaus Ófeigur!

Hann sá fyrir sér karlana í sveitinni þar sem þeir voru að böðlast í heyinu sveittir og skítugir eins og vant er og hann á leið til Ameríku um hábjargræðistímann, hlekkjaður — hvaða erindi átti hann til Ameríku í staðinn fyrir að böðlast í heyi í sólskininu eins og vant er? Því góð er lyktin af sílgrænni blessaðri töðunni, það hefur alltaf verið hans uppáhaldslykt.

Og þó var ennþá yndislegra að geta sent fjandmanni sínum ólykt í nef — þetta var einmitt það sem reykjandi hofmóðurinn þurfti: hrossaskít beint í snjáldrið, beint í pípudjöfulinn. Og enn fóru um hann þessir notalegu kippir. Að sjá hvernig pípudjöfullinn datt eins og steindauður niður á stjórnpallinn og hvernig hinn borðalagði hrokagikkur varð að þurrka sér um smettið og hrækja út úr sér. Og slá svo hitt kvikindið niður.

Lífið er stundum hamingjusamt.

Og nú sat hann hér einn í járnum og myrkri og naut hamingjunnar — það var betra en nokkur töðulykt í sólskini: þessi orðlausa vitund um að hafa þurrkað út niðurlægingu sína með einu snöggu viðbragði — réttu andsvari á réttu augnabliki.

En ljótt var að sjá hvernig þessir svokölluðu landar manns skriðu í felur strax og eitthvað bjátaði á, þessir náungar sem frelsarinn bauð manni að elska eins og sjálfan sig. Nei takk — ekki hann Ófeigur litli Snorrason.

Ófeigur Snorrason hefur alla sína hundstíð og kattarævi orðið að standa einn þegar mikið hefur legið við — aleinn. Hann hefur aldrei átt neitt land og aldrei neina þjóð. Ísland hefur alltaf verið á móti honum; þessi snjóakista sem drap fyrir honum skepnurnar á hverju ári. Og Íslendingar hafa alltaf verið á móti honum; þessir trjádrumbar sem sýknt og heilagt reyndu að stela af honum partinum.

Hann potaði flöskunni í vasa sinn og spratt upp. Allt sitt líf hefur hann staðið einn á móti öllum utan hvað fáeinar kvenmannstuðrur hafa gefið sig við honum þegar þær þurftu á karlmanni að halda.

Eins og tóur kúra þessar íslandsmanneskjur hver í sínu greni, sitjandi um sína líka. Aftur á móti skríða þær fyrir guði og flaðra upp um kóng og yfirvald í von um bein. Og svo á maður að kalla þetta þjóð — sína þjóð.

Myrkrið luktist um hann eins og svört skikkja, hann fann hörkuna frá járninu læsast um sig allan — og þó var hann sæll að standa þarna einn með sigurstoltið í blóðinu. Án lands og þjóðar stóð hann hér í járni og myrkri, móti guði, móti kóngi og yfirvaldi, og naut þessa einkennilega ástands án þess að skilja það til fulls.

Nema honum hefur aldrei liðið betur.

Hann er á leið til Ameríku og niðri í kassa hérna á skipinu liggur skínandi vél sem að vísu er ekki komin fullkomlega í ganginn ennþá, hann þarf bara að breyta fáeinum hjólum, en svo skal hún líka snúast til eilífðar. Og þá verður öll mannkindin auðvitað hans þénustu reiðubúin ambátt, þá kemur hún skríðandi og flaðrandi og segist alltaf hafa elskað hann.

En kannski hefur þá grallarinn tilbúinn einn þéttan köggul kaplataðs og eitt vel útilátið kjaftshögg. Svona til minningar um forfeður vora. Og til athugunar fyrir frelsarann.

Svo þumaði hann sig út í horn og sprændi í pjátursdolluna, það söng hátt í. Og í blóði hans söng hefndargleði margra kynslóða — ósjálfrátt svar við öllum móðgunum þeirra sem höfðu farið með mann eins og skrælingja.

Áttundi kapítuli

l

Hrossabresturinn siglir inn mjóan fjörð austanlands um hánótt. Það mun vera kauptún inn undir fjarðarbotninum, þar á skipið að taka annan hóp vesturfara — halda síðan á haf út.

Enn var sama góðviðrið og loks grillti í húskumbalda á strjálingi undir brattri fjallshlíð og innan skamms varpað akkerum og eimpípan blés og það kom fljótlega bátur frá landi.

Norðlingarnir vöknuðu flestir við hávaðann og fullorðna fólkið dreif sig margt hvað í fötin og upp á þiljur, það langaði til að sjá austfirzkt þorp áður en það yfirgæfi landið sitt fyrir fullt og allt. En þetta var þá allt saman svo dauðans þröngt og tíkarlegt: fjörðurinn lítið breiðari en Héraðsvötnin í vexti, skriður upp og skriður niður og dálítil blá pjatla af himni yfir. Menn geispuðu og blóðsáu eftir að rífa sig á fætur — maður mátti svo sem vita að það var ekkert land sem hét nema norðurland.

Það er í rauninni Sigurfljóð Íkaboðsdóttir ein sem á alvarlegt erindi upp í nóttina: karlinn hennar situr enn í svartholinu og nú kann hún ekki við þetta lengur.

Hún var nú búin að hugsa sér það ráð að svífa á Lífmann þennan merakóng — hann var þó alla daga Íslendingur mannfýlan — og fá hann til að tala máli sínu við skipstjóra; sat nú um hann eins og köttur um mús. Þetta var að vísu neyðarúrræði, en hann var sá eini hér sem kunni þessa útlenzku, þar að auki ekki víst að hann væri eins bölvaður inn við beinið og hann leit út fyrir. En hvernig sem hún skimaði var hann hvergi sjáanlegur uppi við — náttúrlega sefur hann á sínu græna eyra, sá skratti, því héðan koma engin hross, bara fólk.

En svo bar það til að með annarri bátsferð úr landi kom einhver íslenzkur höfðingi með logagyllta húfu, sjáanlega sýslumaður, og skipstjóri kom þéttingsfullur og tók á móti honum með ógnarlegri kurteisi og hefðarbrag. Og nú ræddust þessir nokkra stund við á framandi tungu, og var greinilegt að báðum var mikið niðri fyrir og að þeir voru báðir að þjóna réttlætinu. Loks bendir skipstjóri tveim hásetum að fara niður og eftir dálitla stund koma þeir með sjálfan Ófeig Snorrason á milli sín upp á þilfarið — hann var enn í járnum.

Sigurfljóð Íkaboðsdóttir mjakaði sér nær.

Gullborðamaðurinn úr landi sneri sér nú að fanganum og mælti valdsmannlega: Kafteinn krefst þess að yður verði skipað í land þar eð þér hafið brotið dampsins ordrur.

Ófeigur stóð hvasseygur í húminu og virti fyrir sér þennan nýja fjandmann án þess að anza.

Gekk þá fram Sigurfljóð kona hans og spurði: Er virkilega meiningin að banna þessum manni far? Þetta er minn maður og hann hefur ekkert af sér brotið utan borga fyrir sig eins og til stóð.

Gullborðamaður svarar: Kafteinninn afsegir að sigla upphlaupsmönnum á önnur lönd. Eða hafi maður yðar einhverja málsbót þá segi hann sjálfur til.

Ófeigur glotti þegjandi og skók handjárnin.

Sigurfljóð mælti: Hér eru nóg vitni að minn maður gerði ekki annað en svara óforskömmugheitum í sömu mynt. Og verði hann stoppaður þá stoppa ég líka.

Ingibjörg frá Seljalandi var þarna nærstödd og gekk nú fram.

Mér er nær að halda, sagði hún, að verði Ófeigur Snorrason rekinn hér í land þá gangi allir Norðlingar með honum af skipinu. Og leit um leið eggjandi augnaráði til farþeganna sem þarna höfðu safnazt saman af forvitni.

Maður hennar Eiríkur stóri sannleikur tókst nú allur á loft og hrópaði upp yfir sig: Já hver einasta sála gengur þá með honum af skipinu og tekur kósinn beina leið norður í land til þess að segja sig á sveitina ef þið viljið það heldur.

Auðvitað látum við ekki taka manninn af okkur, kallaði Ása Signý Helga.

Toppumaðurinn tók undir: Við látum eitt yfir alla ganga.

Ætli það hafi nú ekki hver nóg með sig, skaut maðurinn sem gleymdi peningunum sínum fram í og blimskakkaði augunum til sýslumanns.

Þegiðu helvítið þitt! hvæsti Ása Signý Helga og steytti framan í hann hnefana.

Við bjóðumst til að taka manninn í forsvar á leiðinni, kallaði sköllótti maðurinn.

Yfirvaldið virtist á báðum áttum, hefur sennilega ekki litizt á að fá alla súpuna í land, af slíku gátu hlotizt hin og önnur óþægindi fyrir sjálfan mann. Og vék sér nú aftur að skipstjóra og ræddi við hann nokkra stund.

Síðan ávarpaði hann Norðlinga og mælti: Kafteinn býðst til að lofa manninum að sitja áfram í tukthúsinu til Skotlands.

Alla þessa tíð hafði Ófeigur Snorrason staðið hljóður og skimað út um fjörðinn og upp um hlíðarnar eins og honum kæmi þetta ekkert við. Nú rauf hann loks þögn sína og mælti stuttaralega: Ég er albúinn að taka því.

Ekki gegni ég slíku, sagði Sigurfljóð fastmælt. Heldur göngum við af skipinu.

Auðvitað göngum við heldur af skipinu, samsinnti Ása Signý Helga.

Annaðhvort fáum við manninn frjálsan ellegar við göngum öll af skipinu, kallaði Toppumaðurinn æfur.

Eiríkur stóri sannleikur hrópaði: Í það minnsta við Ingibjörg mín, elskulegasta manneskjan í heimi.

Gullborðamaður túlkaði nú enn fyrir skipstjóra undirtektir Norðlinga. Virtist þeim að þessu sinni bera því meira á milli sem þeir töluðu lengur, og lauk viðræðunum með því að útlendingurinn stökk upp á nef sér og skálmaði burt. Við það gerbreyttist sýslumaður, sneri sér snúðugt að hásetunum og skipaði þeim að losa handjárnin af fanganum.

Þegar því var lokið strauk Ófeigur um úlnliði sér og skimaði til lofts. Hann er að skella á með þoku, sagði hann og tók upp pontuna.

Sýslumaður leit á fangann og glotti við. Sneri sér svo að Norðlingunum og mælti: Jæja, nú verðið þið að ábyrgjast hann.

Lofuðu því allir hástöfum og voru nú orðnir kotrosknir og fagnandi.

Jafnvel maðurinn sem gleymdi peningunum sínum tuldraði fyrir munni sér: Það var svo sem gott að greyið slapp.

Austfirðingar þeir sem þarna voru komnir höfðu veitt atburði þessum nána athygli og mátti greina að sumum þeirra stóð nokkur stuggur af hinum tilvonandi förunautum að norðan. Einkum horfðu þeir með tortryggni á fangann Ófeig Snorrason, töldu líklegt að hann hefði brotið meira en lítið af sér og skildu sízt í hinum að vera að taka upp hanzkann fyrir svo ólánlegan náunga. Sumir litu þó á þennan gula beinabera íshafsfugl eins og hvern annan ræfil og sýndist hann ekki þesslegur að vera neinn glæpamaður að gagni.

Var nú komin blindþoka svo að vart sá út fyrir borðstokkinn, skipstjórinn lét ekki sjá sig framar, sýslumaður bað fólk vel að lifa og hypjaði sig í land. Þar með var erindi skipsins lokið og tók það þá að mjaka sér blásandi út fjörðinn aftur, dagur var runninn en ekkert sást nema gráhvít þokan né heyrðist nema skriður skipsins og garg í einstaka mávi sem flaug yfir.

Flestir farþeganna hurfu brátt af þiljum, austanfólk með pjönkur sínar til að hola sér einhverstaðar niður, norðanfólk til að jafna sig eftir afrekið. Að lokum voru ekki aðrir eftir en þau litlabæjarhjón og austanvéri einn smávaxinn og kiðfættur, gamall maður mjóleitur og hafði klippt grátt skeggið af bláhökunni svo sem eins og í hátíðaskyni.

Ætlarðu ekki að koma líka Ófeigur? spurði Sigurfljóð.

Það er gott að anda að sér fersku lofti, svaraði Ófeigur.

Ertu ekki syfjaður?

Nei.

Ertu ekki svangur?

Nei.

Gaztu nokkuð sofið?

Nei.

Fékkstu nokkuð að éta?

Nei.

Því læturðu svona Ófeigur?

Læt hvernig?

Af hverju kemurðu ekki?

Ég er bara að anda að mér fersku lofti.

Svo tylltu þau sér og horfðu þegjandi út í þokuna, hún var dálítið svöl, vottaði fyrir úða. Gamli maðurinn hallaði sér fram á öldustokkinn og horfði líka þegjandi út í þokuna. Þannig leið langur tími, þau sáu gamla manninn þurrka sér einstaka sinnum um augun. Loks heyrðist frá honum eitthvert ókennilegt hljóð, líkt og þegar gúlgrar í vatni undir bakka.

Ófeigur fékk sér í nefið.

Sigurfljóð strauk örfínan úðann af sparisvuntunni sinni, hann var svo fínn og loftkenndur að það kom næstum engin bleyta þegar strokið var, svuntan var úr tvisti, græn með bláum rúðum. En peysan og pilsið úr okkar eigin blessaðri ull.

Öðruhverju flýgur hvítfugl yfir skipið, kemur andartak í ljósmál þar sem hann rennir sér lágt gegnum þokuna og er viss með að reka upp klúrt hljóð um leið. Það er eins og ergilegur andi sé þar að villast. Kannski erum við öll á villigötum.

Enn heyrðist gúlgra í karlinum — Ófeigur stóð upp og gekk til hans, lagði höndina á öxl honum. Gamli maðurinn leit upp og vot augu hans lýstu hyldjúpri skelfingu þegar hann sá sjálfan glæpamanninn að norðan standa þarna uppi yfir sér, þögulan.

Ég er ekkert að gera, sagði karl sárri titrandi röddu. Ég er bara að reyna að sjá til lands.

Hér er ekkert nema þoka, sagði Ófeigur.

Gamli maðurinn svaraði: Það er samt eins og maður sjái það ef maður horfir nógu lengi.

Hvað heitir þú?

Ég heiti nú svo sem ekki mikið, ég heiti bara Jón.

Og hvar áttirðu heima?

Það gat nú varla heitið ég ætti nokkurstaðar heima, það var í dálitlum dalkrika hérna inn af fjarðarbotninum. En hann var nú samt mitt eina skjól.

Af hverju varstu þá að fara?

Það er nú ekki svo sem maðurinn sé, ég var eiginlega aldrei neitt nema baslið og fátæktin og svo vildu þeir ekki lofa mér að deyja í Koluseli og nú á ég að deyja þar sem ég hef aldrei lifað.

Viltu í nefið?

Nei guð blessi þig væni minn, ég tek upp í mig.

Viltu í staupinu?

Mér finnst nú varla viðeigandi fyrir aumingja að gleðja sig á víni þegar landið hans er að sökkva.

Uss blessaður vertu ekki að minnast á land, það var aldrei neitt, sagði Ófeigur borginmannlega og tók upp flöskuna Gullveigarnaut.

Angistin hvarf nú úr társtokknum augum gamla mannsins þegar hann tók við þessu ljómandi íláti og fór um það skjálfandi höndum.

Skelltu þessu í þig, sagði Ófeigur.

Jón frá Koluseli handfjallaði flöskuna eins og nýfætt barn, svo bar hann stútinn feimnislega að vörum sér eins og hann væri að kyssa jómfrú og lét brjóstbirtuna renna hæversklega upp í sig. Síðan vappaði hann til glæpamannsins og faðmaði hann að sér og kyssti.

Guð launi þér fyrir mig og fyrirgefi þér synd þína hafi hún nokkur verið. Hann sagði þetta grátandi en samt var eitthvað farið að hlæja í þessum hræddu djúpu augum.

Ófeigur stakk flöskunni með því sem eftir var í vasa sinn án þess að súpa á sjálfur.

Mér finnst eins og ég hafi fyrirhitt sjálfan lausnarann, hélt gamli maðurinn áfram og brosti lotningarfyllst út í þokuna. Nú er ég tilbúinn að deyja hvar sem er.

Lausnarinn var nú svo sem ekki nein hetja, sagði Ófeigur.

Nei mikil ósköp, ekki skal vesalingur minn halda slíku fram, sagði Jón gamli. Það var bara þetta að hann dó fyrir syndir okkar.

Það verður hver að deyja fyrir sína synd sjálfur, sagði Ófeigur.

Og það var ekkert nema þoka og Sigurfljóð úr litlabænum hélt áfram að strjúka úðann af svuntunni sinni og stakur már renndi sér endrum og eins yfir skipið, gargaði og hvarf.

2

Er nú ekki að orðlengja að dimmviðrið hélzt það lengi að eigi gaf landsýn framar og sáu menn eigi meir sína fæðingarey, en er lengra suður á hafið kom tók við skúmur í staðinn fyrir má — sá fugl er dökkur, sjósóknari mikill.

Brátt tóku að blandast saman norðanmenn og austan og urðu nú allir fólk á leið til Ameríku. Síðan tók að rigna og fylgdi vestangúlpur, hvarf þá villuveðrið.

Ekki var hátt risið á hinum tilvonandi landnemum þegar hér var komið sögu. Það var eins og flestir hyrfu inn í sjálfa sig þegar til alvörunnar kom, menn ráfuðu um eða yrtust á í styttingi ellegar snupruðu börnin fyrir að vera til. Er og fátt öllu óburðugra og umkomulausara en sveitafólk á sjó. Og sem vindurinn jókst brá fölva á æ fleiri andlit, fólk tók að halda sig mest niðri við, uppi var ekkert að sjá nema grámyglulegan regnhiminn yfir skolmórauðum ölduhryggjum sem hvítmataði í.

Konur og börn lögðust smátt og smátt fyrir í bælum sínum, jafnvel fílefldir karlmenn slíkt hið sama, það fóru að koma gusur og heyrast andvörp, og þegar drottinn allsherjar gerði loks alvöru úr bræði sinni og dembdi ofsaroki yfir þennan karga lýð norðan frá jaðri Dumbshafsins þá var ekki að sökum að spyrja: á skammri stund breyttist hið óhrjálega lestarrúm í enn óhrjálegri sjúkrastofu þar sem stunur og emjan ósjálfbjarga vesalinga blönduðust saman við brakið í skipinu og veðurhljóðið og hafdunurnar utan frá.

Þótt ótrúlegt megi virðast voru það aðallega tvær konur sem virtust halda fullum sönsum í þessum nýja kvalastað fordæmdra.

Önnur var Sigurfljóð Íkaboðsdóttir, hitt var eldri kona austfirzk sem sagðist heita Guðrún — bærinn hennar á Íslandi hafði staðið undir fjalli og heitið Öxl, hún bað Sigurfljóðu blessaða að nefna sig aldrei annað en Guðrúnu í Öxl ef hún léti sín að einhverju getið við annað fólk.

Þessi kona var hvorki fögur né mikil fyrir mann að sjá, ákaflega hrukkótt í framan og kinnfiskasogin, hárið úlfgrátt. En hún hafði lítil bláskær augu undir skörpum brúskmynduðum brúnum og þau voru svo björt og lifandi að maður varð dauðfeiminn. Og rödd hennar veik og mjúk var eins og gömul minning um öll þessi langþráðu hljóð sem við elskuðum á vorin.

Sigurfljóðu leizt vel á Guðrúnu og Guðrúnu leizt vel á Sigurfljóðu og svo tóku þær sig saman og hjálpuðust að því eftir mætti að líta til með þeim sem allra bágstaddastir voru. En það var svo sem ekki auðhlaupið að því að liðsinna þessum aumingjum þar sem þeir engdust sundur og saman innan um rúmfataleppa, matarpinkla, hirzlur og allrahanda skran. Þarna lá fólk á grúfu, upp í loft, í öllum hugsanlegum stellingum, spjó og veinaði, bað guð að hjálpa sér, bað guð að taka sig, lofa sér nú einu sinni að deyja — bara í þetta eina sinn. Innan um alla þessa eymd reyndu hinar tvær sjóhraustu sveitakonur að stikla, gefa einum að drekka, halda við ennið á öðrum meðan hann kúgaðist, og þegar skipið tók mestu í dýfurnar skrikuðu þær til, slengdust fram og aftur, ultu um koll.

Skárri eru það lætin, tautuðu þær við sjálfa sig eins og ekkert hefði í skorizt — að það væri vonlaust verk fyrir tvær manneskjur að líkna öllu þessu fólki við þvílíkar aðstæður, það datt þeim aldrei í hjartans hug, heldur héldu áfram amstri sínu eins og hverjum öðrum sjálfsögðum hlut.

Það er mikið hvað aumingja blessaðar manneskjurnar geta tekið út, sagði Guðrún í Öxl.

Þetta lagast af sjálfu sér þegar hægir aftur, sagði Sigurfljóð.

3

Nú var Ófeigur Snorrason Sæmundssonar hins sterka, snillingurinn og sigurvegarinn, orðinn heldur þunnur í roðinu þar sem hann lá í harmkvælum sínum eins og allt það brennivín sem hann hafði látið ofan í sig um dagana hefði nú loksins gert uppreisn og vildi komast burt. Það var engu líkara en einhver voðaleg hönd héldi innyflum hans í greip sinni og væri að snúa þau í sundur. Allt var löngu þrotið nema þessi slímkennda galli blandna kvoða sem var eins og eitur á bragðið — ó hvað þennan harðsnúna bóndamann langaði til að gefast upp eins og hinir, leggja aftur blágræn augun og opna þau aldrei framar.

En það var ekki einu sinni svo vel að manni væri unnt þess að hrökkva upp af né heldur að þessi veltandi og brakandi manndrápsbolli gæti liðazt hreinlega í sundur og sokkið í djúpið — nei, hér átti maður vitanlega að pínast þangað til maður var orðinn eins og kerling, farinn að gráta og ákalla guð.

Aldrei að eilífu skal ég ákalla þann guð sem fer svona með saklaust fólk. Aldrei.

Og hefur þó Ófeigur minn ekki komizt í hann öllu krappari: það vottar ekki fyrir mannrænu í nokkurri taug eða æð, hann getur ekki einu sinni formælt hvað þá snússað sig, að maður nú ekki minnist á kvenfólk og brennivín — það er naumast maður lagði af stað í siglingu.

En svona er sjórinn.

Sjórinn hefur aldrei verið neinn grundvöllur fyrir heilbrigt mannlíf — skyldi vera munur að standa bísperrtur á óbifanlegri jörð ellegar þá hleypa frýsandi gæðingi, hvítum, yfir fornar slóðir …

… í staðinn fyrir að liggja hér ósjálfbjarga innan um þessa veinandi pestarskrokka — æ, hvar er nú sá ilmur sem eitt sinn fyllti vorn blessaða dal?

Litlabæjarbóndi gat ekki hugsað sér neitt tilgangslausara og fyrirlitlegra en skuggaverur þær sem lágu þarna í kös og báðu um að fá að deyja. Ekki þó svoleiðis meint: hann var ekki hótinu skárri sjálfur, hann var sjálfur runninn saman við þennan hryllilega óskapnað, sjálfur orðinn leiksoppur blindrar orku sem hann kunni engin tök á, og máttvana bræðin ískraði í blóði hans og jók þrautirnar um allan helming.

Hvaða verur eru þetta? spurði hann sjálfan sig í sljórri þrjózku. Hvað eru þær að flækjast hér úti á opnu endalausu heimshafinu? Og hvert ætla þær?

Ólíkindalega spyr nú grallarinn: þetta eru Íslendingar á leið til Ameríku.

Íslendingar á leið til Ameríku — einmitt það.

Niðurlægingin hvíldi á honum eins og mara, sárari allri annarri þjáningu — þetta var í fyrsta skipti á ævinni sem honum hafði mistekizt að upphefja niðurlægingu sína. Og lífsleiðinn togaðist á við þverúðina í hálfgerðu óráði.

Loks fór þó dálítið að brjótast um í kollinum á honum sem eins og veitti honum augnabliksfró: ojæja, víst eru þessar verur hérna í kringum mann ekki beysnar en samt voru það nú þær sem hótuðu að ganga af skipinu ef ég fengi ekki að vera með og þeim var meira að segja ekki nóg að ég fengi að vera með — þær heimtuðu líka að ég fengi að vera frjáls.

Og svo allt í einu rann upp fyrir honum ljós: hann og þessar verur voru eitt.

Öll þessi vonlausa eymd hérna í lestinni var eitt og sama lífið — líf sem var að flýja, líf sem var að leita. Þetta sem við köllum Íslendinga er ekki ein þjóð, heldur ein þjáning. Þjáning á leið til Ameríku.

Þettað virtist í rauninni ósköp einfalt þegar manni var einu sinni búið að detta það í hug. Honum hafði bara aldrei dottið það í hug fyrr. Aldrei nokkurntíma fyrr hafði honum dottið sú fjarstæða í hug að hann væri eins og annað fólk. Hann. Snillingurinn og sigurvegarinn. Það var ekki fyrr en hann var búinn að sampínast þessum verum nógu lengi, sökkva nógu djúpt með þeim í niðurlæginguna, að þetta ósköp einfalda ljós rann upp fyrir honum í hálfgerðu óráði.

Ófeigur Snorrason rak upp hlátur.

Og að hverjum andskotanum erum við svo að leita?

4

Ég vil ekkert dekur hafa, umlaði í litlabæjarbónda skömmu síðar þegar kona hans ætlaði að fara að stumra yfir honum. Maður ætti að geta orðið sjálfdauður hjálparlaust.

Ojæja, lítið ætlar þá sjórinn að bæta innrætið, tautaði Sigurfljóð um leið og hún fór að stjana við Ingibjörgu frá Seljalandi.

Ingibjörg var hörmulega á sig komin. Jesús minn Kristur frá Nazaret hvar ertu? andvarpaði hún brostnum rómi meðan grannkona hennar var að þurrka framan úr henni mestu óhreinindin.

Hann fer nú vonandi bráðum að hasta á storminn góða mín, sagði Sigurfljóð og var nærri dottin ofan á hana um leið.

Ég vildi þúsund sinnum heldur — — — var það eina sem Eiríkur stóri sannleikur fékk mælt þar sem hann engdist sundur og saman við hlið konunnar sem hann elskaði.

Seljalandssigga lá nú lengstum í órólegu móki, föl eins og liðið lík. Aftur á móti sluppu þeir félagarnir Nonni og Siggi Gudduson tiltölulega létt frá refsivendi örlaganna, urðu glorhungraðir strax og eitthvað bráði af þeim, linntu ekki látum fyrr en þeir fengu bita og seldu honum svo jafnharðan upp. En fámæltir voru þeir annars og ekkert sérlega hetjulegir — áttu þó sína skeggöxina hvor einhverstaðar í fórum sínum ásamt dálitlu hellublaði.

Guðríður Saronsrós var svo ofboðslega hrædd að þar komst engin sjóveiki að. Þarna starði hún galopnum augum upp í loftið og mátti sig hvergi hræra, utan hvað hún juðaði til neðri vörinni líkt og í bæn. Og er svæsnustu ólögin dundu yfir kveinaði hún stjörf: Ó Samson við förumst!

Þannig hélt þetta umkomulausa skip áfram að steypa stömpum á veraldarhafinu með dauðsmannseyingana innanborðs, bæði fólk og hross. Því enda þótt fólkið ætti bágt þá voru þó blessaðar skepnurnar enn verr settar: þær gátu ekki einu sinni beðið til guðs, heldur aðeins kumrað og sopið hregg, lygnt síðan augunum í dimmri kergjufullri uppgjöf og hnigið niður í hálm og saur. Þær voru sælastar sem tróðust undir og dóu.

Umsjónarmaður þeirra, herra Valtýr Lífmann, sat hjá skipstjóranum inni í klefa hans og drakk skál Hennar Hátignar Viktoríu drottningar.

Níundi kapítuli

l

Allt dottið í dúnalogn.

Það höfðu ekki dáið nema þrjú börn og eitt gamalmenni, hásetarnir sem komu öðruhverju til að líta eftir hinum norrænu villimönnum höfðu tekið hrörin jafnóðum svo lítið bar á og fleygt þeim fyrir borð — loftið var nógu forpestað samt. Og nú voru þeir líka búnir að ryðja útbyrðis hræjum þeirra hrossa sem fallið höfðu í valinn, Lífmann var dálítið timbraður en að öðru leyti hinn brattasti.

Og líf er þegar tekið að færast í mannskapinn, fólk allt að norðan sem austan komið á stjá. Dolfallið horfir það út yfir hinn sólgljáða flöt og hugsar með sér: nei nei, ég skal aldrei trúa því að þetta sé sami sjórinn. Einn karl af Jökuldal stendur frammi á hnýfli og pissar niður í djúpið af einskærri gleði.

Þó ljótt sé að sjá útganginn á fólki eftir þriggja dægra volk og meltu niðri í lest er hitt enn meira undur hve skyndilega hefur birt yfir því, hve öll þessi augu sem fyrir skömmu síðan luktust saman í angist skína nú fagnandi við dagsljósinu. Sé nokkuð ódrepandi þá er það góðleiki manneskjunnar, þessi sígildi hæfileiki til að elska heiminn að nýju jafnskjótt og hann slakar eitthvað á harðneskjunni. Eins og ekkert hafi í skorizt klórar það spýjuna af útþvældum sjaldhafnarflíkum sínum og er aftur tilbúið að nema land hvar í heiminum sem vera skal.

Og börnin, jafnvel aumustu afturkreistingarnir úr rasskotum Íslands, standa þarna kotroskin uppi á þiljum og anda að sér sjávarloftinu eins og fornir víkingar. Enda þótt reikul séu í spori bregður fyrir eftirvæntingu í hverri hreyfingu: aldrei hafa þau séð fegurri dag en þennan. Það var þó gott að við dóum ekki er þeirra mikla ályktun.

Hrossin sem eftir lifa eru sýnu verr farin en fólkið: góða veðrið megnar ekki að kveikja ný leiftur í þessum slokknuðu augum — þau hafa gefið upp alla von. Hangandi höfuðin eru orðin tákn ósegjanlegra þrauta. Þetta eru ekki lengur okkar hnarreistu hófaljón, heldur truntur sem aldrei rísa framar.

Þetta fann líka þrenningin góða á sér, hallarfrúin Sigríður, herra Jón bróðir hennar og skáldið Sigurður Víðidalsriddari, um leið og þau laumuðust inn í skotið sitt bak við eina króna. Frúin var enn hvít og dul, vinirnir aftur á móti orðnir sömu kempurnar og áður.

Af hverju ertu svona dauf, Sigga mín? spurði skáldið.

Hún var sem annars hugar og þagði við.

Blessaður vertu, þetta er soddan aumingi, sagði herra Jón drýldinn. Heldurðu hún hafi þolað þennan gutlanda?

Þetta var nú enginn smáræðis gutlandi, karl minn, svaraði Víðidalsriddarinn og reyndi að setja á sig farmannssnið eins og hinn.

Það eru allir hissa að skipið skyldi ekki liðast sundur og sökkva.

Aldrei var ég hræddur, mælti herra Jón drýgindalega.

Það var ég nú ekki heldur, svaraði riddarinn. En þú spjóst samt anzi mikið, Nonni minn.

Spjó ég? Meira spjóst þú.

Hallarfrúin sem virti fyrir sér nokkra litla mjallhvíta skýhnoðra hvar þeir liðu norður bládjúpið leit til þeirra biðjandi: Æ farið þið nú ekki að stæla í góða veðrinu.

Riddarinn leit á hana og sá hversu föl hún var enn og þreytuleg. Leið þér voða illa í óveðrinu? spurði hann dálítið áhyggjufullur.

Hún svaraði: Það var ekki neitt, bara dálítill verkur fyrir brjóstinu, en mig dreymdi alltaf svo skrýtilega.

Herra Jón sletti í góm. Æ skelfing ertu leiðinleg greyið mitt. Honum fannst þetta lítilfjörlegt tal eftir allt sem á dagana hafði drifið.

Hallarfrúin leit mildum ásökunaraugum á garpinn bróður sinn en vildi þó auðsjáanlega ekki láta hvatyrði hans á sig fá.

Var verkurinn sár? spurði Víðidalsriddarinn þungbrýnn.

Ekkert mjög.

En hvað dreymdi þig?

Það var svo margt margt, sumt fallegt, sumt ljótt.

Segðu mér eitthvað.

Þá er ég farinn, sagði herra Jón um leið og hann spratt upp og tók á rás — hann þóttist ekki skyldugur til að hlusta á bull.

Og sátu þau nú tvö eftir í skotinu Seljalandssigga og skáldið hennar og litu hvort á annað eins og úr miklum fjarska — einkum virtist hún komin langt að. Enda var nú öðru að heilsa en forðum þegar sól roðaði fjöll og búsmali dreifði sér um hlíðar og þau leiddust milli dala. En svo brosti hún og sá á hann þessu blíða tilliti sem brúaði öll höf.

Mig dreymdi svo skrýtilega að ég kann ekki að segja frá því, mælti hún síðan lágt. Mig var allan tímann að dreyma og ég vissi aldrei almennilega nær ég var vakandi og nær ég var sofandi.

Hann horfði á hana eins og lítið sjaldgæft blóm og spurði aftur: Var verkurinn mjög sár?

Nei nei, ég bara svona fann til gegnum mókið, það var ekki neitt. Mest fann ég til þegar mér þótti við stödd uppi á gríðarháu bergi og þú segir svona við mig, æ passaðu þig nafna mín, en í því missi ég einhvernveginn fótanna og steypist fram af og þarna hrapa ég og hrapa niður í eintómt myrkur, ég hélt ég ætlaði aldrei að hætta að hrapa, verkurinn var svo sár, og ég hugsaði með mér í fartinni, ó verð ég þá aldrei ofnispallaseljan hans?

Og hvernig fór? spurði hann með öndina í hálsinum.

Ég þori varla að segja það, andvarpaði hún og það hljóp allt í einu skær roði fram í hvíta ásjónu hennar.

Elsku segðu það, bað hann, ég skal þegja eins og steinn.

Hún horfði í smáar gaupnir sér og sat hljóð um stund, mælti síðan af algerum trúnaði: Mér þótti þú koma á móti mér neðan úr myrkrinu og það var blátt ljós allt í kringum þig og það voru á þér hvítir vængir og þarna greipstu mig í fallinu og tókst mig í fangið og sagðir, nú skal ég bera þig til guðs, og þá fór verkurinn alveg og mér leið svo yndislega vel.

Og hvað meira? spurði hann ákafur og þó ofurlítið feiminn.

Og svo sveifstu með mig upp í loftið eins og ekki neitt og það fór að birta meir og meir og svo fóru að sjást allavega lönd og loksins komum við í stóran og fallegan dal. Þar settistu með mig á rennsléttan árbakka og það var allt fullt af rósum í kringum okkur, svo sáum við margt fólk í skínandi klæðum sem beygði sig niður að rósunum og þefaði og af hverju gerir það þetta segi ég, það lifir á þessu segir þú, það þarf ekki nema ilminn til þess að geta lifað.

Meira, sagði hann þegar hún gerði lítilsháttar hlé á máli sínu.

Og svo kom til okkar ákaflega fínn maður og þú segir við hann, með leyfi að spyrja ekki býr guð í þessum dal, og hann segir strax jú, hann býr í slotinu þarna uppfrá. Þá sjáum við hvar stendur heljarstór höll og það ljómaði af henni því hún var öll úr gulli og silfri, og svo flýgurðu þangað með mig og þarna stöndum við á hlaðinu og bíðum eftir að guð komi til dyra. En það lá svartur hundur á dyrahellunni sem fór undir eins að gelta þegar hann sá okkur en svo fer hann allt í einu að dingla rófunni og þarna kemur hann í hendingskasti og stekkur upp á brjóst þér og sleikir þig allan í framan. Þetta var þá hann Lubbi þinn og nú kom verkurinn aftur og mig fór að dreyma eitthvað ljótt sem ég ekki man …

2

Og daginn eftir kom nokkuð fyrir á Hrossabrestinum sem ekkert barnanna hafði dreymt um að gæti átt sér stað á skipi.

Allt í einu lætur ein austankonan sem hét Rósa fallast niður á skrínuna sína og fer að stynja. Það er að koma Runólfur, kallaði hún upp yfir sig.

Hvað er að koma segirðu? Runólfur klóraði sér í höfðinu og spýtti mórauðu bak við kassa.

Þetta sem þú veizt, anzaði konan og greip höndunum fyrir bringspalirnar.

Þau voru miðaldra hjón, sýnilega bláfátæk, konan var rangeygð en maðurinn með klumbunef, niðurandlitið á honum var eins og hrútspungur og mórauða vaðmálsúlpan hans hneppt upp í háls.

Guðrún í Öxl sem þarna var nærstödd hljóp strax til konunnar og spurði: Er nokkuð að þér góðin mín?

Æ ég skammast mín svo fyrir þetta, hvíslaði konan stynjandi. Það er víst barnið.

Lofaðu guð fyrir gjöfina heillin og komdu þér strax undir sæng, sagði Guðrún og fór að hreiðra um hana með sama.

Huh, sér er nú hver gjöfin að lofa fyrir, tautaði Runólfur og beit í rulluspottann sinn.

Hann er alltaf á móti skaparanum, kjökraði Rósa og hnipraði sig saman í bólinu. Rétt eins og ég geti gert að þessu.

Nú höfum við engin orð um slíkt meir, sagði Guðrún í Öxl og það stríkkaði á silkirödd hennar. Runólfur gáir að tungu sinni og passar upp á börnin á meðan.

Runólfur anzaði styggur: Mér datt ekki í hug að manneskjan færi að taka upp á þessu úti á miðjum sjó. Og rölti burt í ólund og lét sem hann sæi ekki þessa gríslinga sem fyrir voru.

Konunni elnaði brátt sóttin, það varð uppi fótur og fit í lestinni. Allt kvenkyns safnaðist eins og flugnasveimur kringum Guðrúnu í Öxl sem til allrar guðs lukku var þrautreynd nærkona og átti í fórum sínum hvaðeina sem með þurfti. Það var eins og einhver ómótstæðileg líknarþrá allt í einu hlaupin í þennan kvennasæg — hvert auga mændi sem í bæn: má ég ekki ofurlítið hjálpa? En Guðrún kjöri Sigurfljóðu litlabæjarkonu sér til aðstoðar við allt það vandasamasta — hinar fengu að sjá um minniháttar snúninga.

Almáttugur að eignast barn, skrapp upp úr Ásu Signýju Helgu þar sem hún stóð streitt við að banda forvitnum börnum frá hinum friðhelga stað.

En er hljóð konunnar jukust og urðu að sárum nístandi ópum urðu flest börnin logandi hrædd og sum fóru að hágráta.

Karlmennirnir höfðu flestir hypjað sig upp á þiljur þegar ljóst var orðið að hverju fór — þetta var ekki þeirra staður né stund.

Þeir sem eftir urðu fikruðu sig kindarlegir sem fjærst því sem var að gerast og þóttust sjaldan heyrt hafa öllu ófegurri samsöng en þennan hér.

Loks slotaði ósköpunum, konan hætti að hljóða og börnin hættu að gráta — þetta hefur gengið alveg óvanalega fljótt og vel. En brátt var þögnin rofin af nýju ókennilegu hljóði, furðulegasta hljóði veraldar, gráti barns sem hefur steypt sér úr dimmum móðurkviði út í skellibjartan heiminn.

Þriggja ára gamall snáði rauk upp til handa og fóta og fór að kalla í kiskis — hann var alveg handviss um að það væri kominn fokreiður kettlingur í lestina.

Svo þegar til kom átti Rósa Runólfskona ekki eina einustu spjör til utan um barnið og hófst nú mikill pilsaþytur við að safna saman allskonar dulum og lindum til að reifa það í og á svipstundu var þar samankomin svo stór klútahrúga að nægt hefði utan um þrettán börn.

Og þetta var þá piltur þegar að var gáð og allir undruðust hvað hann gat öskrað hátt. Þarna öskraði hann og öskraði þangað til hann var lagður við slyndruleg brjóst móður sinnar, þá greip þetta litla hungraða gin utan um geirvörtuna og steinþagnaði.

Sigurfljóð Íkaboðsdóttir gaf sér nú tíma til að leita uppi föðurinn þar sem hann sat með olnbogana á knjánum og spýtti.

Þá er þetta afstaðið góðurinn, sagði hún vingjarnlega. Það er ljómandi fallegur strákur.

Til hvers er að segja mér það? spurði maðurinn. Þetta er allt Rósu að kenna.

Litlabæjarkonunni stóð stuggur af vonleysinu í þessari önugu rödd. Það rætist einhvernveginn úr öllu, sagði hún enn hlýrri í viðmóti. Og komdu nú bara og sjáðu.

Ég þarf ekkert að sjá, eða lágu ekki átta eftir í Bakkakirkjugarði, fjögur á leið til Ameríku, tólf alls, varla hreppir það þrettánda meiri heill.

Þetta lagast fyrir vestan; Runólfur minn, þar verðum við öll rík.

Lagast fyrir vestan? Og til hvers er að verða ríkur þegar búið er að grafa mann átta sinnum niður í jörðina?

Svona, láttu nú ekki svona.

Láta hvernig? Ég hef sagt henni Rósu það í mörg ár, maður á ekki að sofa saman, það er ekki til neins að vera að þessu.

Ertu karlmaður eða skræfa? spurði Sigurfljóð fastmælt og greip um hönd hans. Komdu!

Og hún leiddi hann umsvifalaust að fleti sængurkonunnar, því austanmaðurinn hafði ekki þrek til að rísa gegn þessu norðlenska ferlíki, enda þótt hann tæki sig út eins og verið væri að leiða hann á höggstokkinn.

Þarna lá þá konan Rósa hamingjusöm eins og á sjálfan brúðkaupsdaginn og skakkskaut þakklátum augunum upp á eiginmann sinn.

Líður þér bærilega, kindin? spurði Runólfur ólundarlega.

Mér líður ljómandi vel — viltu sjá? Og hún sneri andliti sonarins við föðurnum í ósveigjanlegu stolti.

En faðirinn bara spýtti og sagði: Ég sé svo sem ekki neitt.

Þá fór kvenfólkið í kring að hlæja að þessum luntapoka en börnin notuðu þá tækifærið og þyrptust nú að. Agndofa gláptu þau á krílið sem stakk rauðu höfðinu út úr klútapinklinum, svo dauðans grettið og ellilegt eins og þetta væri ofurlítill dvergkarl kominn á grafarbakkann. Skrýtnust voru þó augun, þau voru ekkert annað en eintóm ljósblá undrun með svart djúp af hræðslu á bak við — mikið gátu þau starað undarlega á mann, þau bifuðust ekki, bara störðu og störðu.

Af hverju er hann svona ljótur? spurði einn strákurinn.

Hann er ekkert ljótur, það er ekki satt, sagði ein telpan og stjakaði stráknum frá.

Af hverju er hann svona rauður? spurði annar strákur.

Er þetta Indíáni? spurði sá þriðji.

Getur hann ekki talað? spurði sá fjórði.

Getur hann ekki gengið? spurði sá fimmti.

En þá fór Rósusveinn að gráta, og nú héldu börnin að þessi makalausi ferðalangur hefði móðgazt og flýttu sér öll burt.

Síðan var slegið upp veizlu í tilefni af gestkomunni, konurnar lögðu fram sína ögnina af hverju og þegar allt var tilbúið var kallað á karlana og þarna komu þeir loksins svo skringilega undirfurðulegir að það var því líkast sem þeim hefði verið gefið á hann. En þegar þeir sáu hvað kvenfólkið var sprellfjörugt og hvernig skjálgur móðurinnar ljómaði eins og dagrenning þá urðu þeir strax prunknir líka og fóru að gera að gamni sínu.

Nema faðirinn — hann sat eins og dæmdur og jóðlaði á tuggunni.

Ása Signý Helga var allra kvennanna hróðugust rétt eins og hún hefði sjálf eignazt son. Lítið þið nú barasta á nýja Íslendinginn, sagði hún og hristi lokk frá enni.

Ófeigur Snorrason varð fyrir svörum: O ekki er þetta Íslendingur kelli mín heldur marbendill. Og leit storkandi á þjóðsagnameyna um leið, því nú var hann laus við alla sjókröm og ekki aldeilis á því að deyja.

Ójá, merkileg eru sköpin oft, sagði sköllótti Norðlingurinn. Hér fæðist þessi blessaður ungi úti á rúmsjó og tilheyrir svo í rauninni ekki neinu landi.

Já og er meira að segja á undan sínum tíma, mælti Guðrún í Öxl. Þetta verður nú karl í krapinu ef guð lofar.

Jajæja, ætli ekki það, sagði Eiríkur stóri sannleikur. Ég skal hreina ábyrgjast að þessi drengur verður þúsund sinnum meiri maður en við öll til samans — eða heldurðu það ekki líka, elskulega Ingibjörg mín?

Að þessu fóru allir að hlæja nema faðirinn Runólfur.

Sneri þá Ófeigur grallari sér að honum og sagði: Djöfull ertu eitthvað rotinpúrulegur lagsi, nýbúinn að eignast heilan prins.

Runólfur spýtti vandræðalega og anzaði engu.

Brá litlabæjarbóndi sér þá frá og kom snarlega aftur með dáindis snotran pela úr kistuhandraða sínum, hellti út í hjá þeim austfirzka svo að flóði út á undirskál. Stakk síðan tappanum í eins og sjálfur hefði hann ógeð á slíkum miði og skipaði konu sinni að láta gripinn aftur á sinn stað. Og súptu nú á bollanum eins og þú sért maður.

Runólfur hýrnaði allur við og slokaði í sig brennivínskaffið.

Og sem það var runnið vel niður upptendraðist hann þegar og fór að tala. Það væri ekki mikill vandi að eiga börn ef þau fengju bara að lifa, sagði hann og saug úr skegginu. Ég skyldi eiga barn oft á ári ef guð tæki þau ekki alltaf af manni jafnóðum.

En mikið megum við þakka guði fyrir hvað allt þetta fólk getur verið gott, sagði Rósa kona hans brosandi þar sem hún lá undir karbættri sængurfiðunni með fyrirmálslambið við brjóst sér.

Og nú var hér komin Arndís gamla heyrnarlausa til þess að enginn yrði útundan, henni fannst það dásamleg uppfinning hjá þeim hæsta að senda slíkan engil niður í þetta synduga skip, japlaði síðan þegjandi á kandísnurtunni sinni og hlustaði á spilverkið góða sem sjaldan hafði ómað af meiri list en nú.

Í sama bili birtist óvæntur rauðkinnungur í stiganum, sjálfur skipstjórinn. Hann vafrar ölþrútinn niður í þetta þefilla skrælingjabæli, gjóar þokugráum augunum og kvakar: hádújúdú, hádújúdú. Loks festir hann sjónir á móðurinni og barni hennar og glápir á þetta um stund, fer síðan að þuma í vasa sína, finnur þar nokkra smáskildinga og sáldrar þeim niður í bælið til sængurkonunnar. Eftir það vafrar hann burt aftur sömu leið og hann var kominn.

Allir höfðu horft þöglir og hreyfingarlausir á þennan fyrirburð.

En nú rauf Ófeigur grallari þögnina, rak upp tröllahlátur og mælti: Lágreistari var hann nú fuglinn en uppi á kómentubrúnni forðum.

Þetta var samt fallegt af honum þó fullur væri, sagði Ása Signý Helga.

Ófeigur svaraði snefsinn: Þeir henda völum í hundana, þessir andskotar, þegar þeir eru orðnir svo vitlausir að þeir vita ekki hvað þeir gera.

En hinn nýfæddi landleysingi hefur enga hugmynd um þetta silfurregn — hann bara steinsefur. Sefur svefni hins réttláta án þess að hafa grun um hvaðan hann er kominn, hvar hann er staddur eða hvert hann ætlar. Sefur sæll í sínum klútum.

3

Guðríður Saronsrós átti gamla Passíusálma, hún hafði átt þá svo lengi sem hún mundi eftir sér — framan á stóð krotað með vesaldarlegu handbragði: Þessa bók gefur mamma Guddu sinni litlu í tannfé. Og hún var það eina sem hún átti fyrir utan fataleppana og útskorinn hornspón sem barnsfaðir hennar hafði gefið henni einu sinni á jólunum.

Um kvöldið þegar allir voru sofnaðir reis heitmey postulans upp úr fleti sínu á nærpilsinu, stakk þessari sinni helgustu eign í barminn og læddist með hana yfir að bóli sængurkonunnar. Þau sváfu þar bæði, móðirin og litli hárlausi og tannlausi engillinn hennar, hún ætlar ekki að vekja þau, guð forði mér frá því — bara lauma þessari einu bók sinni undir koddahornið hjá aumingjanum sem kom fyrir tímann og á ekkert land.

En í því hún er að skjóta kverinu á fyrirhugaðan stað vaknar Rósa þrettánbarnamóðir og lítur stórum rangsnúnum augum upp á þennan óboðna gest.

Hvað vilt þú hingað? hvíslaði hún óttaslegin og hélt þetta væri vofa sem ætlaði að taka frá sér barnið.

Guðríði varð orðfall um stund. En svo herti hún upp hugann og hvíslaði á móti: Mig langaði svo til að gefa honum eitthvað, þetta er svo lítið og ungt.

Gefa honum hvað? spurði móðirin sem enn var skelkuð og vonaði að sig væri að dreyma.

Guðríður seildist þá undir koddahornið eftir bókinni og sýndi henni hana. Það eru bara Hallgrímssálmarnir, ég átti ekki annað sem hann hefur gott af — en ég skal ábyrgjast að þetta er góð bók.

Nú skildi Rósa Runólfskona loksins hvernig í öllu lá: þetta var þá ekkert annað en saklaus manneskja að norðan sem vildi drengnum hennar svona vel. Og varð nú öll að einu brosi.

Lof mér að þakka þér fyrir blessunin, sagði hún og breiddi út faðminn.

Guðríður laut niður og þessar tvær fátæku konur sín úr hvorum landsfjórðungi kysstust innilega þarna í húminu.

Við það vaknaði sveinninn og fór að gráta.

Tíundi kapítuli

l

Svo var það einn morgun þá er vesturfarar róluðu á þiljur upp eftir svefnværa nótt að þeim brá heldur en ekki í brún: á hægri hönd blasti þá við hvorki meira né minna en þurrt land. Og það ekki dónalegt land. Fjöll og hálsar í glitrandi sólmóðu. Dumbgrænar skógarreinar. Bleikir akrar. Hvílíkur unaður jarðbundnu fólki sem orðið hefur að hrekjast heila viku um saltan mar að sjá allt í einu þetta morgunsæla land. Sjá það rísa eins og ljómandi veruleika, handan við allan draum.

Þetta mun vera Skotland, sögðu hinir vísu. Héðan var Ísibel sú, dóttir séra Róberts jarlssonar af Brús, er Eiríkur Noregskóngur Magnússon fékk. Og hér eru fullorðnir karlmenn sagðir ganga í rúðóttum pilsgopum eins og stelpur og gríðarmikill skúfur framan á.

Og sem fólk tók að hyggja nánar til lands sér það hvar ógnarleg slanga hlykkjast þar áfram uppi í hlíðinni og stendur blágrár reykjarstrókur upp úr nösunum — gláptu nú börnin frá sér numin á þetta kvikindi.

Þangað til eitt spyr: Hvað heitir þessi stóri ormur pabbi?

Það er trúlega einslags Lagarfljótsormur geyið mitt, svaraði faðirinn og þóttist góður.

Mundi það ekki heldur vera sá forni Miðgarðsormur sonur sæll? gall við Ófeigur grallari sem þarna var nærstaddur með sína vizku.

Í sama bili tók að hvína í slöngunni og heyrðist vel gól hennar til skips í árdegiskyrrðinni, þótti mönnum slíkt válegur fyrirboði og litu nú misjöfnum augum á landið Skotland. Samt hélt fólk, áfram að góna á hin snjólausu skógarfjöll í fjarskanum, hér var framandi blær yfir öllu, aðrir litir en maður átti að venjast, annað andrúm. Og hér og þar blöstu við æfintýrahallir, sumar gráar af elli og virðuleik, aðrar skjannahvítar, það var kannski eitthvað annað en gömlu torfkofarnir okkar heima — mikið fádæma hlýtur nú fólkið að vera ríkt hérna í útlandinu.

Allur riddarabragur hrundi þegar af Sigurði skáldi Ófeigssyni gagnvart þessari nýstárlegu sýn, slíkt hið sama þraut nú hefðarstand þeirra Seljalandssystkina — þau bara stóðu þarna eins og hver önnur þrjú íslenzk dalabörn með fingurinn uppi í sér. Aldrei hafði þeim dottið í hug að veröldin væri svona.

En allt í einu tókst Sigga litla á loft og benti allshugar fegin á stóra glampandi byggingu milli tveggja hálsa. Þarna er dalurinn þar sem guð á heima, hrópaði hún upp yfir sig.

Heldurðu að guð búi niðri á jörðinni asninn þinn? sagði Nonni í fyrirlitningartón.

Siggi Gudduson þagði en hugsaði því meir. Í brjósti hans titraði einkennilegt samspil gleði og hryggðar, djúp þrá eftir að kanna og skilja allt þetta mikla ókunna sköpunarverk en jafnframt sár löngun til að vera kominn aftur heim í Vaglasveit. Hér stendur hann lítill og rauðhærður og freknóttur, rekabútur norðan úr helgrindum, og veit ekki neitt.

Í sama bili heyrðist rödd Arndísar gömlu þaðan sem hún stóð í keng út við öldustokkinn og skimaði til lands: Stutt stund er það að vér eigum við þetta tímanlega að búa segir meistari Jón.

2

Og um nónbil rennir Hrossabresturinn inn á höfn þess staðar er landar síðan nefndu Grantún og liggur í grennd við hafnarbæ þann er vér nefnum Hlíð en þarlendir bögubósar Líþ. Og enn er þaðan skammt til hinnar miklu Edínaborgar.

Var nú svo margt að sjá í einu að flestir Íslendingar týndu þess að gá sín, stóðu bara agndofa og gláptu á býsnirnar. Bæði voru það hafnarvirkin sjálf og hinn forkostulegi útbúnaður í landi og svo skipasægurinn stórra og smárra sem gekk þannig alveg fram af venjulegum manneskjum. Vöruðu útlendingar sig ekki á þessum lifandi staurum á gangveginum og hlutust af árekstrar og stundum ófagur munnsöfnuður á tveim tungum.

En því var að landi lagt í Grantúni að hófdýrin voru þar með komin í sinn áfangastað og átti að skipa þeim hér upp. Lét nú Lífmann merakóngur heldur en ekki til sín taka, það var eins og hann ætti allt þetta hér, og var nú farið að drífa hrossin út úr krónum. Gengu þau síðan jafnslétt af þilfarinu inn í bryggjuhol eitt mikið og þaðan steintröppur breiðar og margar upp á sjálfan hafnargarðinn. En dalafólkið horfði á eftir þessum mæddu samlöndum sínum hvar þeir skjöngluðust upp þennan undarlega stiga og hurfu — glitraði þá margt tár í auga. Því ýmsum fannst sem þar með slitnaði einn snarasti þátturinn í tengslum þeirra við gamla Frón — þetta var eins og hinzti svipur þeirrar eyjar sem nú var að eilífu horfin í sæ.

Og í sama mund birtist fínn maður á þilfarinu sem heilsar upp á alla á hreinni og skærri íslenzku og segist vera útflutningsstjórinn.

Þið hljótið að kannast við mig, ég heiti Grettir Ásmundarson.

Nú þótti fólki þessi að vísu næsta ólíkur því sem það hafði hugsað sér eiganda þvílíks nafns og ekki útilegumannslegur. Þetta var dökkhærður rindill og andlitsfölur, kvikur í hreyfingum. Og sneri upp á yfirskeggið.

En á einhverskonar útflutningsstjóra hafði þó þorri manna átt von: hér átti hann einmitt að koma til móts við okkur að vestan. Og var honum nú vel fagnað af hinum hröktu sjófarendum og dundu á honum spurningarnar og klögumálin á víxl. Hann galt greið svör við öllu, enda skyldi hann nú verða forsjón og fyrirsvarsmunnur þessa arma lýðs af Týli norðan áleiðis til fyrirheitna landsins. Og lýsti síðan yfir því af mikilli mælsku að hér á Hrossabrestinum yrði fólkið að dúsa þar til í bítið í fyrramálið, bruna þá þvert yfir Skotland á svokallaðri eimreið til býsins Glasgófu hinumegin og sameinast öðrum útflytjendahópi sem situr þar og bíður.

Sumir urðu hryllingi lostnir við þessi tíðindi og drógu sig í hlé. Þar á meðal tvær konur, önnur að norðan, hin að austan, sem smokruðu sér hljóðlega niður í lest og létu þar fyrirberast.

Þetta gengur alveg fram af mér, sagði sú að norðan.

Æ minnstu ekki á það, svaraði austankonan, ég vildi bara ég væri komin heim aftur.

Maður mátti nú svo sem vita að það er ekki fyrir neina smælingja að leggja út í annað eins.

Út yfir tekur þó að mér finnst ég vera að tapa guði mínum í alla þessa bendu.

Ég held það væri nú minnst með guð ef maður væri þá sjálfur á vísum stað.

Og svo á maður að fara yfir heilt land í þessari reið — manstu hvað hann kallaði það meira en reið?

Nei svei mér þá — hvernig á maður að muna þetta allt? Ætli það sé ekki einhver gandreið sem tekur frá manni vitið?

Ég held það geti sosum verið, það má búast við öllu. Heldur hefði ég viljað moka flór allt mitt líf austur á Breiðdal en lenda í þessu.

Tókstu eftir hvernig blessaðar skepnurnar voru látnar ganga upp stiga eins og manneskjur — hvernig á kristið fólk að afbera slíkt?

Ja það veit ég ekki, fólk sem aldrei hefur mátt vamm sitt vita í neinu.

Það leit nú einn óþjóðalýðurinn í landi svoleiðis til mín áðan að ég roðnaði niður í tær.

Hvað heldurðu? Það má nú svo sem nærri geta hverskonar hjartalag þróast í svona löndum.

Hugsa sér nú elsku litla bæinn sinn heima þar sem farið var með gott orð um hverja helgi og alla liðlanga föstuna.

Æijá, skyldi það vera munur eða þetta skrölt og pípirí út um allt? Ellegar þá kvöldbænirnar segðu.

Ég tala nú ekki um, og þarna steinsofnaði maður í sjálfum náðarfaðminum þegar búið var en hér verður maður að gjalti ef þessu heldur áfram.

Já, manni hefði verið fjandans nær að láta ekki ljúga sig svona fullan eins og Ísland er þó dásamlegt land.

Og austankonan og norðankonan litu társtokknum augum hvor á aðra, báðar höfðu þrælað allt sitt líf til svo sem ekki neins — hvorug hafði nokkru sinni verið við karlmann kennd.

3

Þá er skyggja tók kviknuðu rauðar og grænar stjörnur á siglutrjám skipanna á höfninni. Einnig blossuðu upp mikil log í landi, ekki einungis í húsagluggum heldur og hvarvetna á strætum úti og varð bærinn við þetta sem eitt geislahaf. Og er menn spurðu útflutningsstjórann hverju slíkt sætti kvað hann það vera upplýsingu menntaðra þjóða og heita gasljós. Þóttist þá fólk skilja að nafnið mundi af því dregið hversu ljós þessi loguðu gasalega samanborið við grútartýrurnar heima. Og varð börnunum harla starsýnt á þessa dýrð.

Ófeigur Snorrason stóð og út við skjólborðið og horfði upp í kaupstaðinn og við hlið hans Toppumaðurinn sem nú var orðinn góðkunningi hans, Líkafrón að nafni, son Jónasar gamla í Hriflukoti þess er frægastur var nyrðra fyrir viðkvæði sitt: ja ekki veit ég hvað við höfum að gera með kóng.

Snýr nú Ófeigur sér að Líkafróni og segir: Hart þykir mér að standa hér eins og þvara og fá ekki færi á að skoða staðinn.

Líkafrón káfaði í rauða skegglóna og hummaði við, játaði þó forvitnislegt að kynnast Grantúni nokkru gerr.

Verður nú ráð þeirra að leita uppi Gretti þennan Ásmundarson og spyrjast fyrir um landgöngu — eða er hún ekki leyfileg hér? mælti Ófeigur.

Grettir svarar: Víst er hún það — og gefur þeim nú ýmis heilræði með jesi og nói í upphafi máls á víxl, bað þá umfram allt gæta sín fyrir villu sem og of mikilli forvitni — því hér býr misjöfn þjóð, sagði hann.

Kveðjast síðan og ganga þeir Norðlingarnir nú af skipsfjöl með léttum hug og stefna til borgar.

Ófeigur mælti: Lítt kann ég tungutaki útflutningsstjórans og hæfir eigi slíkum fullt nafn okkar mesta manns, enda munum vér héðfrá kalla hann Gretti jesnó.

Í því rann framhjá tvíeyki nokkurt og fórnaði þá Líkafrón Toppumaður höndum og hrópaði upp yfir sig: Nei sjáðu ferlíkin maður!

Átti hann þar við hross þau hin miklu er fyrir vagninum brokkuðu og höfðu þeir félagar aldrei vitað þvílíka gripi: hófarnir skullu eins og hlemmar niður á steinstrætið svo að glumdi í en taglið einn dinglandi stertur stýfður upp við rót og svo var feiknleg þeirra stærð að þurft hefði þrjá íslenzka móti hverjum þessum. En framan á vagninum sat ökuþórinn rauðskrýddur með pípuhatt á höfði og lét hvína í örmjóu priki.

Ja skárri eru það skepnurnar, sagði Ófeigur hissa.

Ekki hefði ég nú samt viljað býtta á merinni minni sálugu og þessum óhemjum, sagði Líkafrón þegar hann náði loks andanum.

Héldu síðan áfram og fríkkaði staðurinn því meir sem lengra kom. Tóku loks við fínar breiðgötur með stórum varningsgluggum á báðar hendur, var þar ærið að skoða og ótrúlegt margt — fyrir innan sumar rúðurnar skein gasið á allavega vínflöskur og þótti Ófeigi það dægileg sjón.

Líkafrón átti engin orð til yfir allar þessar stóru byggingar og það sem í þeim var, nam staðar við og við og skellti á lærið. Og fyrr en varir þýtur framhjá þeim skröltandi vagnatrossa með herfilegu ískri og slíkri fart að þá sundlaði.

Ætli sé nú vert að fara lengra? sagði Líkafrón. Honum var hætt að lítast á blikuna.

Ekki gegni ég því, svaraði Ófeigur og beygði inn í hliðargötu.

Segir nú ekki af ferðum þeirra fyrr en þeir komu í öngstræti eitt þar sem drykkjusvín voru á slangri og margt annað undarlegt fólk, sýndist þeim sumt dýrum líkara en mönnum, tötrahræður sem flugust á í göturennunum ellegar sátu og góluðu án tára og þótti þeim þetta skrýtið. Vildu nú hraða för sinni burt úr slíkum eymdadal og leita glæstari stræta.

Ekki er að sjá ríkidæmið hér þó í útlandinu sé, mælti Líkafrón. Ósköp eru að sjá þessar aumingja manneskjur.

Ófeigur svarar: Þetta mun vera það sem heldra fólk kallar skríl og merkir sakleysingja sem það hefur troðið niðrí skítinn.

Ljótt er að heyra, mælti Hriflukotungur, og þætti slíkt enginn höfðingsskapur á voru landi Íslandi.

O ekki held ég herrarnir þar séu nú neinir eftirbátar í illmennskunni, svaraði Ófeigur.

Þeir félagar urðu brátt slæptir nokkuð af göngunni, enda óvanir strætaslangri.

Þetta grjót ætlar alveg að drepa mann í lappirnar, sagði Líkafrón dapur.

Ojæja, maður getur orðið víðar sárfættur en á Norðurlandi, sagði Ófeigur, og skulum við bráðum pústa.

Vill nú svo lukkulega til að þá ber að garði einum stórum þar sem uxu limprúðar eikur og önnur mikil tré, var hliðið opið og gekk fólk út og inn. Þangað eigra þeir til að hvíla sig, finna afvikinn lund, setjast á bekk. Birtu sló vítt yfir garðinn frá ljóskúlum hátt á staurum uppi og undruðust þeir hversu laufið var fagurgrænt þar sem það bærðist yfir höfðum þeirra í kvöldgolunni.

Bara við megum nú sitja hérna, sagði Líkafrón.

Litlabæjarbóndinn leysti af sér annan þynnkuskóinn um leið og hann svaraði: Komi þeir sem koma vilja, ekki mun Ófeigur hopa. Og sá nú að stórt gat var komið á hælinn.

Líkafrón mælti: Þú hefðir átt að vera á kúskinnsskóm eins og ég þó vörpin vilji harðna.

Ókennilegir fuglar dyntuðu sér kátir á trjágreinunum og tístu elskulega, en kliður af mannamáli og dýrindis hljóðfæraslætti barst lengra handan úr garðinum.

Þetta er nú meiri paradísin, sagði Ófeigur um leið og hann tók upp pontuna og stútaði sig. Hvað sem Fljóða mín segir nú ef ég set gat á sparisokkana mína.

Líkafrón frá Hriflukoti andaði djúpt að sér framandi ilmi garðsins, spurði síðan hljóðlega: Hefur þú Ófeigur veitt eftirtekt stúlkunni Ásu Signýju Helgu?

Litið hef ég á hana, anzaði hinn.

Hvernig stúlka heldurðu það sé?

Þybbin stúlka að ég hygg — eða ertu forlíftur í henni?

Ekki segi ég það nú kannski, en ekki er gott að maðurinn sé einsamall og mun það einnig gilda í Ameríku.

Taktu hana þá bara, það þýðir ekkert dedú með það.

Ja taka segirðu, það er nú víst stundum hægra ort en gert.

Þá er að yrkja.

Það kann ég ekki, því er nú árans verr.

Þá er þér ekki við bjargandi, mælti bóndi önugur.

Jæja, það er víst eins gott að halda áfram, sagði Líkafrón um leið og hann stóð þyngslalega upp og hræddi alla söngfuglana burt.

Athugum fyrst þennan glaum kunningi, sagði Ófeigur.

Gengu nú stirðfættir á hljóðið og opnaðist þá von bráðar fagurt rjóður og pallur í því miðju með tjaldhimni blám yfir og sátu þar fiðlarar og harparar og píparar á upphækkuðum palli og léku hina indælustu söngva. En sumt af fólkinu sté dans um pallinn, hitt sat að drykkju á flötinni allt í kring og söng undir eða baðaði út höndunum með ærslum.

Hér slökkvum við þorstann, sagði Ófeigur og vatt sér að auðu borði utarlega í rjóðrinu, benti Líkafróni að tylla sér hinumegin.

Von bráðar kom spjátrungur einn í hvítri treyju sem hneigði sig djúpt og spurði að einhverju.

Afkomanda Sæmundar fróða fannst nú tími til kominn að gerast heimsborgari og hneigði sig enn dýpra. Bír, sagði hann rogginn.

Hriflukotungur leit á bónda fullur aðdáunar, en skutilsveinninn sótti þegar tvær stórar ölkrúsir og freyddi á barma.

Og svo skálum við, mælti litlabæjarbóndi sem nú var að komast í essið sitt.

Við skulum samt hraða okkur, sagði Líkafrón, því fjandinn má vita hvort við finnum dallinn nokkurntíma aftur.

Ófeigur svarar: Látum Hrossabrestinn sigla sinn sjó.

Hófu síðan krúsirnar á loft og þömbuðu ölið eins og sýrublöndu heima á Fróni, því þeir voru mjög þyrstir.

Það svalar, sagði Líkafrón sýnu hressari þegar hann hafði rennt í botn.

Æ þetta er bölvað skjávatn, sagði Ófeigur drýldinn. Einhverntíma hefði maður heimtað það kröftugra, en við skulum samt fá okkur soldið meira.

Líkafrón sem lítt var vanur mungáti fann þegar á sér af bjórnum og var nú til í allt. Drukku þeir síðan aðra kollu og hina þriðju og gerðust örir bæði af drykknum og svo lífinu og fjörinu í kringum þá, því þarna var margt spengilegra kvenna.

Þangað til Ófeigur segir: Nú ætti við að taka eina norðlenzka stemmu kunningi, hér gala allir hvortið er.

Ég er raunar linur kvæðamaður, svaraði Líkafrón, en reyna mætti þó Kaffon svarar úr mínum eigin rímum.

Þetta þótti litlabæjarbónda drengilega mælt og kváðu nú báðir við raust:

Kaffon svarar niflungsnið

nógu snarí ráðum:

Kannski ég fari og kvenfólkið

kyssi þar í náðum.

Spöruðu þeir hvorki rödd né rykki en hirtu minna um samræmi, drógu seim í endann sitt á hvað og virtist hann seint ætla að þrjóta.

Áhrif þessarar þjóðlegu skemmtanar urðu næsta furðuleg. Strax sem hávaðinn í Íslendingunum barst út yfir rjóðrið hljóðnaði allt annað, jafnvel hljóðfærameisturunum féllust hendur. Þusti nú fólkið að hvaðanæva til að virða fyrir sér þessa skelfilegu hljóðahelgi, nam þó staðar í hæfilegri fjarlægð því hver maður hélt þeir væru vitlausir.

Þeir kváðu vísu sína aftur og nú af enn meiri hamremi.

Kemur þá vagandi gullintanni einn kúluvembdur, sennilega forsvarsmaður garðskytningsins, staðnæmist álengdar og glápir skelkaður á þessa furðulegu gesti, hristir síðan höfuðið í gríð og ergi, bendir í áttina að hliði.

Spruttu þá Norðlingarnir upp snúðugir og dikuðu burt við óp og gems mannfjöldans án þess að borga. Eigi gat þó Ófeigur Snorrason stillt sig um að snúast á hæli og steyta hnefana framan í þennan smekklausa trantaralýð — kallaði nú Skota andskota og bað þá aldri þrífast.

Tók þá kúluvambinn að siga eins og sveitamaður og með þeim árangri að kvikindi eitt ófrýnilegt skauzt þar undan borði og hentist gjammandi á eftir kvæðamönnunum. Líkafrón tók þegar til fótanna sem hann mátti, en Ófeigur beið átekta. Aldrei hafði litlabæjarbóndi séð neina veru þessu líka: hún var svo lágfætt að kviðurinn nam nær við jörðu, eyru mikil og lafandi og trýnið svo digurt að firnum sætti, kjafturinn blóðrauður undir slapandi grönum. Bóndi réð þó af geltinu að þetta mundi vera einskonar hundur og býst nú til að taka á móti garmi.

Svo mikil var ferðin á kvikindinu að það stóð heima að það steypti stömpum í því það vildi glefsa til Ófeigs þar sem hann stóð keikur í hliðinu. Skipti nú engum togum að bóndi þrífur um afturlappir rakkans og slær honum við hliðstólpann svo snarlega og af þvílíku afli að hann lá þar eftir eins og hvert annað meinlaust hrúgald og sparn bóndi fæti við hrúgaldinu um leið og hann snöri frá.

Mjög var Ófeigur Snorrason Sæmundssonar hins sterka sæll hið innra með sér yfir afreki þessu og kenndi nú ósvikið víkingsblóð fossa um æðar sér sem þá er feður vorir unnu sér það til frægðar og jafnvel kóngsríkis að afmá hinar og þessar ófreskjur úr heiminum. En eigi hlítti það honum til lengdar að hrósa sigrinum því hvorttveggja var að garðlýðurinn þusti nú að hliði og að hann sá aðeins í iljar félaga Líkafróni hvar hann hentist niður götuna. Var því ekki annars kostur en setja undir sig hausinn og hlaupa líka ef hann átti ekki að tapa af manninum. Hófst nú eltingaleikur götu úr götu án þess saman drægi né Hriflukotungur skeytti köllum bónda hið minnsta.

Loks sér Ófeigur hvar tveir Grantýningar garplegir snarast í veg fyrir flóttamanninn og rak hann upp við það skelfilegt óp. Kom litlabæjarbóndi loks másandi og blásandi upp í flasið á þeim öllum og stöðvuðu Grantýningarnir hann þá líka. Litu þeir út sem stríðsmenn því þeir voru bæði með hjálma og sverð.

Ný upphófst hið furðulegasta pat og blaður af Skotanna hálfu en Íslendingar hristu aðeins höfuðið og þurrkuðu af sér svitann.

Förum nú að öllu sem varlegast lagsi, mælti Ófeigur, og munu menn þessir vera svokölluð pólití hér í borginni og líklegir til að sleppa okkur ef við sperrumst eigi mót.

Líkafrón svarar lafmóður og hás: Ég var alveg að springa.

En svo fór sem hinn spáði að þá er hinir sverðum gyrðu Skotar sáu að hlaupagikkir þessir mundu vera aðkomnir bjálfar en eigi morðingjar báru þeir góm að hjálmi og skunduðu sína leið.

Þrömmuðu nú Norðlingarnir áfram götuna og vissu þó eigi hér hvert þeir stefndu.

Þú getur verið svei mér sprettharður, sagði Ófeigur.

Hvað átti ég að gera? spurði Líkafrón aumur.

Það er ekki karlmanna vandi að renna af hólminum að óreyndu svaraði bóndi.

Drapstu villidýrið? spurði Líkafrón.

Varla mun það geyja að vegfarendum fyrst um sinn, svaraði bóndi.

Ætli þetta hafi verið hundur? spurði Líkafrón.

Ekki veit ég hvort það var hundur eða tík, svaraði bóndi. En hitt þykist ég vita að meynni Ásu Signýju Helgu þyki fróðleg lýsingin af þér á fartinni.

Líkafrón andvarpaði þungan því hann var enn móður og gaut felmtsauga til Snorrasonar án þess að svara.

Ganga nú þöglir um hríð, annar hnarrreistur, hinn niðurlútur.

Ekki reyndist auðgert að átta sig meður því alþýðleg kennimerki eins og stjörnurnar urðu vart sén fyrir dumbungi og svo gaslýsinu. Hér var ekki því sama að heilsa og stundum bar við í hríðum heima að snillingi kviknaði ljós sem færi fyrir honum og vísaði rétta leið — slíkrar náttúru var eigi gas hinna menntuðu þjóða.

Bóndi varð því villtari sem þeir eigruðu lengur og hjaðnaði nú óðum sigurvíma hans. Loks svifaði að þeim kvenverum tveim fyrir götuhorn og datt þá bónda í hug að leita frétta, greip nú til kunnáttu sinnar og spurði um port fyrst, síðan dokk.

Önnur daman svaraði honum með tvíræðum bendingum á hús eitt í grenndinni en hin spígsporaði í kringum Líkafrón unz hún þreif um arm honum og vildi nema hann brott, með vinsemd þó.

Líkafrón saup hveljur af undrun, sleit sig þegar af manneskjunni og tók stjórann á nýjan leik. Rak þá Ófeigur upp ruddahlátur og skundaði engu nær á eftir félaga sínum, frábitinn öllum Skotadrósum, enda stóðu þær eftir steinhissa á þessum mönnum.

Sprækur ertu enn, mælti bóndi þegar hann náði kotungnum aftur.

Hvað átti ég að gera? spurði Líkafrón sýnu aumari en hið fyrra sinn.

Ófeigur mælti: Aldrei hefur hent mig fyrr að villast uppgefinn með rolu og það á botnlausum skóm.

Rolu? endurtók Toppumaður og ýfðist nú við. Viltu kannski ég haldi á þér spottakorn?

Þú? Litlabæjarbóndi nam staðar ögrandi. Flóttamaðurinn?

Þessu anzaði Líkafrón ekki, heldur gekk þegjandi að grallaranum, greip hann heljartökum og sveiflaði honum eins og fisi upp á öxl sér og vissi höfuðið niður — lammaði síðan af stað eins og ekkert væri á sínum kúskinnsskóm.

Ófeigur Snorrason hékk þarna nokkra stund og hafði gaman af, tók síðan viðbragð mikið og snaraði sér niður á götuna. Þú ert kræfari en ég hélt, sagði hann, og hífðu nú hjartað upp úr buxunum.

Ætlarðu þá ekki að segja henni neitt? spurði Líkafrón feginn.

Ætli það, sagði Ófeigur.

Heldurðu henni lítist mjög bölvanlega á mig? spurði Líkafrón.

Ætli það, sagði Ófeigur.

Götur voru orðnar nær mannlausar svo síðla, nema hvað nú slangrar náttfari einn fram hjá þeim og notar bóndi tækifærið og spyr hann um port og dokk. Maðurinn benti fram sem leiðin lá, enda sjá þeir í því til hafnarinnar, greikka nú sporið allshugar fegnir. Þeir voru sveittir og þó var í þeim einhver hrollur.

Þetta er ljóta helvítis borgin, sagði Líkafrón.

Ófeigur stútaði sig þögull.

Og svart skipið beið þeirra í ókunnri höfn.

4

Morguninn eftir snemmindis komst allt á tjá og tundur í Hrossabrestinum því nú áttu Íslendingar að yfirgefa þetta skrifli.

Jæja, það skilaði manni þó tórandi úr voðanum, sagði einhver og gætti nokkurs trega í röddinni. Og margur renndi jafnvel saknaðarauga niður í lestina um leið og hann brölti upp úr henni með krakkann sinn eða pinkilinn — slík er tryggð mannshjartans.

Rambaði svo öll hersingin upp á bryggjuna, veður var enn milt, grámóska í lofti blandin kolareyk og einkennilega djúp kyrrð yfir bænum, enda aðeins fáar hræður á vakki svo árla.

Sigurfljóð litlabæjarkona leiddi Arndísi móður sína upp á hafnarbakkann og krossaði hin síðarnefnda sig rækilega um leið og hún steig á land.

Ja þvílíkt, tautaði sú gamla, að maður skuli vera komin aftur á þurrt.

Síðan komu tveir karlmenn með sængurkonuna Rósu á milli sín í brekáni og lögðu hana undir vöruhlaða ásamt marbendlinum unga.

Hér skyldi fólk og farangur hinkra við eftir ökuþórum þeim sem væntanlegir voru til að flytja alltsaman á járnbrautarstöðina í Edínaborg. Það hvíldi eitthvert óendanlegt umkomuleysi yfir hópnum þar sem hann vappaði þarna á mölinni í fátækt sinni og vankunnáttu með hinn léttúðuga alnafna útilegumannsins okkar fræga stjáklandi í kringum sig. Börnin voru guggin og úrill og kjökruðu eymdarlega — sum háskældu eins og þau ætluðu að vekja þessa morgunsvæfu borg.

Loks heyrðist mikill undirgangur svo að allir hrukku við og sjá menn nú hvar risafákar nokkrir koma skokkandi tveir og tveir saman með háreista vagna aftan í sér og á hverjum vagni tölusettan karl.

Guð hjálpi okkur að eiga að fara upp í þetta emjuðu konurnar hástöfum og börnin ætluðu nú alveg af göflunum að ganga, þau héldu að Grýla hefði sent allt þetta hryllilega tröllastóð til þess að taka þau — en hvað um það: allt lifandi og dautt var drifið upp í vagnana og síðan skrönglazt af stað. Og þegar svo ekkert skeði utan glamrið og hristingurinn fór mörgu barni að þykja gaman, sum jafnvel hlógu og vildu fara sem mestan.

Vinirnir Jón og Sigurður höfðu auðvitað lent í sama vagni og drápu nú montnir tittlinga hvor framan í annan, þeir voru ekki aldeilis smeykir við veröldina lengur — nú fyrst voru þeir komnir í það ferðalag sem hæfði herrum og riddurum. Að aka um nýtt fastaland í þvílíkum sigurvagni — hvern hefði órað fyrir slíku ferðalagi um þetta leyti í fyrra?

Og allt í einu er halarófan komin inn í sjálfa Edínaborg þar sem allt var svo stórkostlegt að jafnvel Eiríkur stóri sannleikur kunni nú engar tölur nógu háar til að margfalda með — í samanburði við þann feiknastað varð smábærinn Grantún að engu. Þarna risu húsaraðirnar á báða bóga eins og endalaus hamraflug og út úr þeim liðu nývaknaðir íbúarnir eins og yndislegasta huldufólk.

Nei, nú hætti ég hreint að tala á íslenzku, sagði Eiríkur þegar ekið var um eitt höfuðstræti borgarinnar.

Ekki vildi ég búa í svona björgum, mælti Ingibjörg kona hans.

Eiríkur svaraði: Hér væri akkúrat nóg pláss fyrir þitt stóra og góða hjarta elsku kerlingin mín.

Þau litlabæjarhjón sátu í næstu röð fyrir framan og nenntu ekki að yrðast á gegnum skarkalann, enda nóg að sjá og hugsa. Þangað til Ófeigur hnippir í konu sína og bendir. Sko Hriflukotung, þarna er hann byrjaður á þjóðsögunni.

Ætli honum sé það of gott garminum? anzaði Sigurfljóð og hafði áhuga á því einu að gera móður sinni gamalli för þessa sem bærilegasta.

Að vísu var þetta dagsanna: í vagninum á undan húktu þau saman ungu hjúin Ása Signý Helga og Líkafrón Jónasson og virtust una sér hið bezta. Og víst undu þau sér hið bezta. Að vísu var stúlkan nokkuð typpilsinna og snúðug í svörum eins og fyrri daginn, en það fannst Toppumanni ekki nema eðlilegt um svo frábæra manneskju.

Og nú spyr hann allt í einu upp úr þurru: Ertu nokkuð fastráðin þegar vestur kemur?

Fastráðin — hvernig meinarðu?

Ja, svona upp á lífstíð meina ég.

Þá skellihló mærin og fór að tala um einhvern kirkjuturn þar í nágrenninu hvað hann væri fallegur.

En honum var sama um alla kirkjuturna, honum fannst hún öllum kirkjuturnum fegri og sór nú við sitt rauða skegg að þennan kvenmann skyldi hann verða búinn að eignast fyrir næstu jól.

5

Ekki minnkaði undrun Íslendinga þegar á járnhrautarstöðina kom: bæði þótti stöðin sjálf hin mesta furðusmíð en einkum vöktu þó vagnalestirnar bæði ótta og aðdáun í senn.

Einhver skarpur náungi hrópaði upp yfir sig: Þá má ég hundur heita ef þetta eru ekki samslags slöngur og sú sem var að hlykkjast uppi á ströndinni í gær.

Rann þá upp ljós fyrir mörgum — þarna lágu einmitt hinir voðalegu ormar Miðgarðs og Lagarfljóts á meltunni. Og upp í þetta átti nú að stinga manni.

Hér var alstaðar fullt af unglingum með rauð pottlok á höfði, númeruð, og vildu óðfúsir fá að bera hafurtask manna inn í vagnana en enginn þorði fyrir sitt líf að sleppa neinu við þá, bráðókunnuga stráka. En þá tók ekki betra við því nú komu til skjalanna borðalagðir valdsmenn með stórar lyklakippur í höndum og ráku fólk eins og sauðfénað út að einni lestinni, bentu og æptu, tróðu því svo inn í klefana að eigin geðþótta. Lenti þá víða í stímabraki er þeir vildu tvístra fjölskyldum eins og ekkert væri.

Bar nú svo til er þeir Ófeigur Snorrason og Eiríkur stóri sannleikur voru að bisa við að koma fólki sínu inn í einn klefann að tveir ribbaldar óðu að þeim, stjökuðu þeim frá og vildu loka klefanum. En slíkri ráðsmennsku kunni litlabæjarbóndi illa, vildi sjálfur kjósa sinn samastað. Vindur hann sér að Eiríki sem var fremur smávaxinn og grípur hann undir handlegg sér, æðir síðan að þessum herrum og pústrar þá svo duglega með hinum arminum að þeir hrökkva frá, handlangar nú stóra sannleik inn í klefann.

Þar næst stillti hann sér hinn vígalegasti í dyrnar og kallaði á íslenzku: Við Norðlingar erum ekki vanir að láta dusilmenni fara með okkur eins og niðursetninga.

Valdsmennirnir sortnuðu af bræði og hljóp annar eins og grenjandi ljón á þennan gula villimann, hratt honum öfugum aftur á bak, skellti þar næst í lás. En Ófeigur hrataði niður í kjöltu Ingibjargar frá Seljalandi þar sem hún sat grandalaus og var að lagfæra á sér skotthúfuna. Konan rak upp hljóð og greip utan um manninn til þess að verja hann frekari hrakningum.

Þetta hásæti hef ég löngum þráð, sagði Ófeigur í storkunartón og rótaði sér hvergi.

Vatt Ingibjörg sér þá snögglega undan honum og mælti: Ekki kann ég við að gera svona fullorðinn mann að kjöltubarni.

Ófeigur svarar: Allir hafa kóngarnir kjöltubörn verið, Ingibjörg mín, og er sá trónninn kannski traustastur.

Eiríkur stóri sannleikur hló dátt að þessum atburði og kvað hann þúsund sinnum skemmtilegri en nokkuð annað sem hann hefði upplifað, lofaði og litlabæjarbónda hástöfum fyrir snarræði hans og krafta — þarna var ég eins og fis í lúkunni á honum og hef þó aldrei þótt nein léttavara, sagði hann. Sat nú konan hin spakasta í millum þeirra á bekknum og tók létt á öllu. Á hinum bekknum sátu þær mæðgur ásamt Guðríði Saronsrós, yngri börnunum var búið hreiður á gólfinu en hin eldri skipuðu sér að glugganum og horfðu út.

Og allt í einu blés eimreiðin til brottferðar, vélin fór í gang með snökti og kippum, loks rann öll strollan af stað ískrandi og brakandi eins og himinn og jörð væru að forganga.

Fólk leit hvað á annað hátíðlegt á svip: það var svo víst og satt að þarna voru þessir íslenzku dalbúar komnir á fleygiferð eftir stálteinum, hver hópur í sínu sérstaka litla timburhúsi með gluggum á — maður bara sat rétt eins og á rúminu heima hjá sér og þaut yfir heilt land á nokkrum klukkutímum. Jafnvel ótrúlegustu ævintýrin kerlinganna fyrir norðan sögðu ekki af þvílíku ferðalagi.

Mikil ódæma skelfileg ósköp getur nú mönnunum dottið í hug að útbúa, sagði Eiríkur stóri sannleikur og tók upp baukinn.

Já, þeir hérna eru ekki eins hissa á tíðinni og dauðyflin heima, svaraði Ófeigur og snýtti sér. Þeir þora að láta hugvitið koma sér áfram í veröldinni.

Æ heldur vildi ég nú vagga mér á þýðum íslandshesti en skellinöðrunni þeirri arna, sagði Sigurfljóð önug.

Það segi ég með, tók Ingibjörg undir og sléttaði úr svuntunni sinni. Kemst þó hægt fari og ég fæ ekki séð að þessi ógnarhraði sé neitt sáluhjálparmeðal.

Það er sama hundaþúfuspekin og vant er, mælti litlabæjarbóndi gremjulega.

Þá saug Eiríkur tóbakið sitt ákaflega upp í nefið og sagði: Bara þetta springi nú ekki allt í loft upp á endanum.

Og hví skyldi það svo sem springa? spurði Ófeigur.

Það er dampurinn, svaraði Eiríkur, dampurinn er ekkert grín biddu guð fyrir þér — eða hvernig fer ekki hlemmurinn þegar sýður upp úr pottinum elskan mín? Og rétti bónda drýgindalega baukinn.

Ófeigur svaraði snefsinn: Það þarf einmitt að setja duglegan damp í rassgatið á Íslendingum svo þeir vakni. Og stútaði sig snöggt.

Að þú skulir tala svona í útlöndum, maður, sagði Sigurfljóð.

Guðríður Saronsrós hafði lengi mænt út í gluggann og nú er sem hún vakni af draumi og spyr feimnislega: Ætli það séu engir Síðustudagaheilagir hérna í sveitinni?

Góða Gudda mín farðu nú ekki að tala um mormóna hérna innan um börnin, bað Ingibjörg.

Þeir gera börnum ekkert mein, svaraði Guðríður hógværlega — í það minnsta ekki hann Samson Jasonarson.

Æ svei því öllu, sagði Ingibjörg.

Og í sama bili flóði glaðasólskin inn um klefagluggann og allir teygðu fram álkurnar til þess að geta séð út. Fyrst í stað rann allt saman í einn röndóttan flugastraum en svo tók fólk brátt að greina hina töfrandi dráttu landslagsins: þarna blasti við hvert býlið af öðru, flest þeirra stóðu á hæðarbungum sem glóðu í sólskininu líkt og heljarstórum logagylltum hörpudiskum hefði verið hvolft á sléttuna — víða risu yndisleg skógarbelti í kring. Börnin horfðu frá sér numin á hvernig þessar sumarsælu myndir liðu framhjá og létu jafnframt spurningunum rigna yfir fullorðna fólkið. En það kunni fáu að svara viðvíkjandi þessu undralandi nema hvað Ófeigur Snorrason hafði áreiðanlegar spurnir af því að hér væri einhverstaðar brugguð víntegund sú sem kölluð er viskí og þykir lífdrykkur hinn mesti.

Smám saman þreyttust flestir á sýnum og hjali því heitt gerðist í veðri og svækja þung í klefanum, fólk tók að dotta, yngri börnin voru þegar steinsofnuð í hreiðri sínu. Loks hrökkva menn upp við það að skyndilega dimmir líkt og lestin hefði allt í einu brunað út í hin yztu myrkur.

Allir urðu felmti slegnir við þennan óvænta fyrirburð og veit litlabæjarbóndi ekki fyrr til en Seljalandskonan kemur fljúgandi upp í fangið á honum.

Þetta datt mér alltaf í hug, kveinaði hún og þrýsti sér skjálfandi upp að brjóstinu á honum.

Ófeigur reyndi að taka sem karlmannlegast á móti, enda þótt hann kynni engin skil á þessum firnum — væri hér um að ræða sjálfan heimsendi gat hann vart á betra kosið en gefa upp öndina með þessa gæðakonu í faðminum. Og beið nú átekta sem ekki væri, kannski var þetta bara einn af sólmyrkvum þeim sem talað var um í almanakinu.

Eiríkur sat eins og rígnegldur þar sem hann var kominn, einnig konurnar þrjár á hinum bekknum, eldri börnin hjúfruðu sig hvert að öðru undir glugganum en þau yngri héldu áfram að sofa svefni hinna réttlátu.

Er kominn dómsdagur Fljóða mín? heyrðist Arndís gamla tauta.

Ekki skil ég í því, svaraði Sigurfljóð með sinni venjulegu ró, en það hefur sjálfsagt einhverstaðar eitthvað slokknað.

Vindur nú svo fram um hríð að eimreiðin geysist gegnum þetta kolniðamyrkur og brá þó stundum fyrir eins og snöggum eldlínum ef litið var út til gluggans. Óp og óhljóð bárust handan úr næstu klefum en allt varð nú hljótt í þessum, utan hvað dapurleg andvörp stigu öðruhverju frá brjósti Sigríðar litlu.

Ekki vildu þeir félagarnir Jón og Sigurður láta neitt á sér kræla: kreistu aðeins hvor annans hendur og bjuggust til að taka dauða sínum með eðalbornu hugrekki. En hart þótti þeim að vera hrifnir svo ungir burt úr þeim ljósheimi er fyrir stundu síðan hafði blasað við augum þeirra. Nonni hafði það á tilfinningunni að lestin steyptist þá og þegar niður í eitthvert hyldýpi, Siggi Gudduson að hún rækist á bjarg og splundraðist þar í dust.

Guðríður Saronsrós taldi víst að nú hefði Jósep smiður gripið í taumana og væri hér með að bjarga þessu synduga fólki gegnum myrkur vantrúarinnar inn í dýrðina í Jútu og allt mundi fara vel.

Seljalandskonan virtist hvíla í dái við brjóst grallarans Ófeigs — skyldi hún vita hvar hún er hugsaði bóndi og glotti út í þetta undarlega myrkur. Eiríkur heyrðist taka hroðalega í nefið.

En sem geðbrigði fólks höfðu náð hámarki á ýmsa lund og það var í þann veginn að sætta sig við örlög sín þá helltist sólskinið allt í einu jafn snögglega inn um gluggana og það hafði horfið, það fengu allir ofbirtu í augun, það hrópuðu allir upp yfir sig af fögnuði — loks leit fólk hvað á annað hjákátlegt á svip, sumir fóru að hlæja.

Æ þetta hafa þá bara verið jarðgöng, kallaði Ófeigur upp yfir sig og skildi nú loksins hvernig í öllu lá. Bölvaður þöngulhaus getur maður verið.

Og þið hefðuð bara átt að sjá viðbragðið sem Ingibjörg frá Seljalandi tók þegar hún opnaði augun og sá að hún hvíldi í faðmi grallarans. Eins og eldibrandur spratt hún upp með hendurnar fyrir andlitinu og kjökraði: Og ég sem hélt alla tíðina að þetta væri hann Eiríkur minn!

6

Enda þótt ferðafólkið kæmi til borgarinnar Glasgófu stundu fyrir hádegi var það orðið bæði svangt og þreytt og var fegið matnum og hvíldinni sem beið þess á veitingaskála einum skammt frá járnbrautarstöðinni. Að snæðingi loknum var því ætlað orlof nokkurt áður haldið yrði til hafnar og mátti hver verja því að vild.

Menn voru nú margir hverjir hættir að undrast þys og mikilleik stórborga og yfir þá sigið dos þeirrar skynjunar sem ekkert kemur lengur á óvart. Kusu því að hírast kyrrir í skála þessum fyrst heimilt var, þangað til lagt yrði upp aftur, sumir eigruðu þó út í lystigarð einn sem þarna var rétt hjá, karlarnir létu kerlur sínar sjá um krakkana þar sem þeim þótti bezt henta en dormuðu sjálfir á bekkjum eða undir trjám. Það var að koma einskonar hversdagsleiki yfir þetta langa ferðalag.

Ófeigur grallari átti samt enn athygli sína og forvitni óskerta og vildi ólmur skoða höfuðslóðir þessarar miklu borgar, samdi við Gretti jesnó að útvega farartæki og takast á hendur leiðsögu. Er Líkafrón Toppumaður varð þeirrar ráðagerðar áskynja vildi hann fyrir alla muni slást með í förina — og nú brá svo við að yngisstúlkan Ása Signý Helga var í fylgd með honum. Fleiri komust ekki fyrir í léttivagninum og var svo haldið af stað út í sumarblíðuna.

Mikið þótti til koma að aka um þennan stærsta stað þeirra Skotanna og var Ófeigur alltaf að taka í nefið af ánægju; aftur á móti langaði hann ekki vitund í brennivín, ekki einu sinni viskí. Einkum var fagurt að sjá Klæðelfi líða fram sólglampandi milli borgarhlutanna og sá margt báta á ánni sem móktu fyrir seglum í andvaranum. Glæsilegar brýr lágu yfir fljótið hér og þar.

Líkafrón sat við hliðina á þjóðsagnameynni og hafði nú steingleymt Íslandi og öllu nema henni. Hafði hann aldrei fyrr fundið til þvílíks unaðar í hjarta og átti þá ósk heitasta að þessi bjarta ökuferð tæki aldrei enda.

Síðan var haldið á Gyrgistorg og stigið af vagninum og spókaði fólk sig millum stórmerkjanna sem í leiðslu. Súla ein há stóð þar upp úr miðju torginu, sögð reist Valtý nokkrum skotta, er í lifanda lífi hafði verið mestur sagnaþulur landsbúa. Þótti Ófeigi bjánalegt að hlaða manninum þessa strýtu. Hitt skildi hann betur að smíða merkismönnum líkön, en mörg slík voru hér af eiri ger: Hróbjartur píll, Davíð lífsteinn, Pyttur gamli, að ógleymdri sjálfri drottningunni Viktoríu. Sagðist Gretti Ásmundarsyni svo frá að nafn hennar mætti á vort mál sem bezt útleggja Sigurfljóð og þótti Ófeigi lítið til koma því honum fannst kerlingin ljót.

En í kringum þetta megintorg sem allt var löðrandi í marglitum blómum gnæfðu stórkostlegustu hallir svo að menn svimaði að horfa upp á þær.

Hér hljóta að búa tómir kóngar, sagði Líkafrón frá Hriflukoti og hugsaði sem svo að gaman væri að geta keypt eitt slotið handa sinni ungu stoltu mey.

Grettir jesnó kvað hér engan kóng búa heldur væru þetta ráðhúsið og kauphöllin, auk ýmissa banka og verzlana, sem og leikhúsa. Botnaði Toppumaður ekkert í öllum þessum dularfullu nöfnum.

Ja skárri er það mektin, sagði Ófeigur Snorrason og stútaði sig.

Líkafrón sneri sér stirðbusalega að Ásu Signýju Helgu og spurði blítt: Mundir þú vilja búa hér alla stund?

Hún svaraði: Ég skil ekki hvernig fólk getur búið svona skepnulaust að hafa ekki svo mikið sem belju.

Þetta þótti Líkafróni gott svar og viturlegt og dáðist nú meir að stúlkunni en nokkru sinni fyrr. Og hét því með sjálfum sér að setja upp snoturt kúabú strax og vestur kæmi.

Nú mælti litlabæjarbóndi sem staðið hafði hugsandi nokkra stund: Það er mikið að fólk skuli ekki verða vitlaust í svona borg.

Af hverju vitlaust? spurði Líkafrón.

Allar borgir eru vitleysa.

Af hverju vitleysa? spurði Líkafrón.

Fólk á að búa á sinni eigin jörð.

Það líkar mér að heyra, sagði Ása Signý Helga.

Grettir Ásmundarson sneri upp á skeggið og glotti háðslega.

En fuglar sem hétu dúfur komu allt í einu flögrandi og settust á torgið eins og mý — ein tildraði sér upp á kórónu Viktoríu drottningar og dreit þar, kurraði síðan reigingslega.

Þetta eru skrýtnir fuglar, sagði Líkafrón hissa.

7

Börnum og gamalmennum hefur verið hrúgað upp á vagna en öðru fólki raðað í einskonar fylkingu — það á að ganga áleiðis til hafnarinar þar sem Atlanzhafsfarið bíður.

Seljalandssigga trónar í einum vagninum ásamt systkinum sínum, hún er aldrei vel frísk greyið litla, finnur alltaf til verkjar innvortis. Fyrir hennar sjónum hefur allt þetta ferðalag haldið áfram að vera einskonar draumur, takmörkin milli svefns og vöku ævinlega óskýr. Veruleikinn er of stórbrotinn til að rúmast í dagvitundinni og þá tekur ímyndunaraflið til sinna ráða og þurrkar út öll takmörk.

Sigga litla er í rauninni hrædd.

Í viðkvæmu barnshjarta hennar ríkir sterk vanmáttartilfinning: sár söknuður, sár kvíði. Hún sem kunni bezt við sig hjá einu smáblómi í laut eða einu hvítu nýfæddu lambi eða einu ungu skáldi, hún hefur ekki þrek til að taka á móti öllum heiminum í einu. Öll þessi stóru skip og stóru hús komast ekki fyrir í brjóstinu, hún þráir sitt gamla smalabyrgi, sinn friðsæla dal þar sem lækur hjalar við stein.

Henni er ekki lengur nóg að vita ættingja sína og vini í nánd við sig, ekki einu sinni Víðidalsriddarann sinn. Í litla jarpa kollinn hennar er komið eitthvert tóm, það hefur eitthvað verið tekið þaðan burt, stundum heyrist eins og lágur ómur innan úr þessu tómi — eins og eitt yfirgefið strá sé þar að ýla.

Það er indælt að sjá þetta stóra fljót streyma gegnum flatt og ilmandi landið, sjá iðgræn trén á bakkanum hinumegin speglast í lygnunni, indælt að heyra glaðværa fugla kvaka í runni, heyra tísturnar blessa sólskinið. En þetta er ekki landið hennar Siggu, ekki hennar lag — Sigga litla á hér ekki heima. Hún er á ferð í ókunnugum vagni með sára tilkenningu innan í sér, hana er að dreyma, það hefur eitthvað orðið eftir, einhverstaðar hefur eitthvað orðið eftir.

Það er til hvammur á einum stað og það er lækur í hvamminum og í honum djúpir pyttir. Sérstaklega er einn pytturinn djúpur, enginn veit hvort þar finnst nokkur botn. Í þeim pytti hefur það kannski orðið eftir — í þann pytt var einu sinni kastað dálitlum hlut, hann sökk þar glóandi fagur …

En við skulum ekki tala meira um það.

Og þarna gekk fólkið eftir veginum í sumarhitanum, það reyndi að halda í við vagnana, svitinn rann niður andlitin, margir fóru úr peysum sínum og treyjum og héldu á þeim á handleggnum. Og meðal hinna fullorðnu sem gengu voru þeir Nonni og Siggi Gudduson — þeir gengu samhliða og kunnu hlutskipti sínu vel.

Ertu nokkuð þreyttur, Siggi?

Nei nei — en þú?

Ekki vitund. Það er nú ekki mikið að ganga eftir svona vegi.

Mikið afskaplega eru vegirnir hérna fínir.

Það eru nú meiri vegirnir.

Ætli vegirnir í Ameríku séu svona líka?

Það er ugglaust, það eru víst hvergi vondir vegir nema á Íslandi.

Af hverju ætli vegirnir á Islandi séu svona vondir?

Náttúrlega af því þeir hafa aldrei verið búnir til.

Af hverju ætli Íslendingar búi aldrei til vegi?

Það veit ég ekki. Það er kannski af því þeir hafa enga vagna.

En því ætli þeir búi aldrei til vagna?

Það veit ég ekki. Það er kannski af því hestarnir eru svo góðir.

Já, það er náttúrlega af því hestarnir eru svo góðir. Ekki gætu stóru hestarnir hérna gengið eftir vondu vegunum á Íslandi.

Nei nei, þeir mundu undir eins hálsbrotna.

Já já, þeir mundu áreiðanlega undir eins hálsbrotna.

Þannig létu þeir dæluna ganga og voru miklir menn, gættu þess að vera alltaf fremst í hópnum. Fugl flaug snúðugt yfir veginn, hann var rauður á litinn en samt var það áreiðanlega rjúpa — allt var eins hér í þessu óskiljanlega landi: jafnvel rjúpurnar þurftu endilega að vera rauðar. Drengirnir hefðu mikið viljað gefa til að geta skoðað þennan fugl betur. En það var rjúpa. Þeir þora að leggja hausinn á sér í veð fyrir að það var rjúpa.

Og þeir skotra augunum upp í vagninn til Siggu. Við aðra hlið hennar liggur sængurkonan í brekánum sínum og lætur önglendinginn sjúga, við hina hlið hennar situr Arndís gamla og japlar — hvað hún getur verið kerlingarleg í sólskininu. Og hvað hempan hennar getur verið fornfáleg. Og strúturinn. Drengjunum finnst hún bæði virðuleg og hlægileg í senn.

En gamla konan er ekkert feimin við veröldina. Hún horfir sínum góðlátlegu augum á þetta allt eins og hvern annan forgengilegan hégóma. Ókunn lönd og höf hérna megin grafar koma henni lítið við, hennar frelsisálfa er hinumegin. Þar er nú Snorri minn auminginn að brýna ljáinn sinn í slægjunni — hún heyrir hvernig hann bölvar af ákafanum. Samt er nógu gaman að sjá þessa heims lystisemdir líða þannig fyrir sjónir sér. Finna þytinn af þeim jarðarkliði sem einu sinni var. Og vita lítinn Rósusvein, fæddan í hafi, berast í faðmi móður sinnar yfir þetta frjóa akurland. Hann verður einhverntíma stór. Og sáir einhverntíma í frjótt akurland.

8

Þegar til hafnarinnar við Klæðelfi kom var fólki vísað inn í geymsluskála skipalínunnar, en þar voru fyrir þeir vesturfarar er komið höfðu með Reykjavíkurskipi fyrir skemmstu. Enda þótt fyrri kunnleikar væru engir milli þessara tveggja hópa urðu þarna hlýjar kveðjur rétt eins og gamlir nágrannar hefðu hitzt — fólk fann að gagnvart öðrum heimi var það allt sama tóbakið. Auk þess var sunnanhópurinn orðinn leiður á að bíða og fagnaði því þeim mun betur komu norðanmanna og austan.

Og ekki hafði litlabæjarfjölskyldan lengi dvalizt í skála þessum er það sér hvar svarthærður kvenmaður, búlduleitur, kemur dikandi til móts við það gegnum mannþröngina með ungbarn á handleggnum.

Ég trúi ekki mínum eigin augum að þetta séuð þið, hrópaði hún upp yfir sig álengdar.

Gat nú engum dulizt að þarna var komin engin önnur en fyrrverandi jómfrú og kaupakona Fimmsunntrína úr Vogum.

Sigurfljóð Íkaboðsdóttir tók við henni hið bezta. Ja það var gaman að sjá þig Trína mín, sagði hún þegar þær voru búnar að kyssast. Og þarna hefurðu meira að segja eitthvað lifandi meðferðis.

Ja — ég á það nú ekki ein, svaraði Fimmsunntrína um leið og hún heilsaði hróðug á Ófeig Snorrason. Hérna er þá vísan þín komin — manstu? Og skákaði framan í hann barninu.

Ófeigur glotti við. Í útlöndum er maður ekki skyldugur til að kannast við þær vísur sem búnar hafa verið til á Íslandi. Eða ert þú kannski á leið til Jútu?

Ég veit nú ekki einu sinni hvað það er, svaraði Fimmsunntrína og sýndist barnsfaðirinn ekki árennilegur. Sneri svo stoltaralega upp á sig og bætti við: Ekki svoleiðis meint, ef þú ert sá bölvaður ræfill að vilja ekki kannast við þitt eigið hold og blóð þá erum við ekkert upp á þig komnar. Og ætlaði að strunsa burt.

En Sigurfljóði stöðvaði hana og mælti: Láttu hann ekki hleypa þér í neinn gassa Trína mín — þeir láta alltaf svona þessir karlaskrattar.

Og nú fór hún að skoða barnið, það var stúlka með ljóst hár og blá augu — hún fæddist á annan í páskum blessunin, sagði Fimmsunntrína, hún verður réttra fjórtán vikna á mánudaginn kemur.

Sigurfljóð kallaði til bónda síns þar sem hann stjáklaði raulandi innan um mannþröngina: Ætlarðu ekki að heilsa upp á hana dóttur þína Ófeigur? Eins og hún er lík þér maður.

Ófeigur kallaði illkvitnislega á móti: Mundi ekki snjallast að stinga þessu í umslag og senda Bárði okkar undir Jökli hvað hans er?

O þú ættir að skammast þín, svaraði Sigurfljóð, að láta svona við sakleysingjann skapaðan í þinni mynd.

Snorrasonur hypjaði sig burt frá þessu kvennahjali og hló framan í fólkið í kring sem sett hafði upp margvísleg andlit gagnvart því er hér hafði opinberast smælingjum. Ingibjörg frá Seljalandi lét sem hún hefði ekkert heyrt né séð og stjanaði því meira við sín eigin börn þungbúin á svip. Eiríkur tók hroðalega í nefið og sagði ekki grand. En Guðríður Saronsrós varð gripin einskonar afbrýði — þrátt fyrir allar systrakenningar Síðustudagaheilagra var henni ekkert um það gefið að eiga sameiginlegan barnsföður Vogmerinni. Og sneri sér nú að Sigurði Ófeigssyni Snorrasonar Sæmundssonar hins sterka, er dregið hafði sig í hlé rauður sem blóð, og spurði hvort hann hefði nú munað eftir að signa sig áður en hann fór af stað í morgun.

Í sama bili kom Grettir Ásmundarson blaðskellandi og gerði heyrum kunnugt að nú ættu allir Íslendingar að raða sér og ganga um borð — skipið væri tilbúið að láta úr höfn. Þar með voru öll barnsfaðernismál úr sögunni, allir hugsuðu um það eitt að hlýða kalli útflutningsstjórans.

Skömmu síðar klauf hið nýja tröllaukna far bjartan spegil fljótsins sem tók á sig mildan roðablæ frá lækkandi sól. Blómleg héruð og dularfullir mannabústaðir skinu við á báðar hendur — jörðin var eins og stássmey með gullband um sig miðja og þetta var eins og að líða hóglega eftir gullbandinu út í þá sumarnótt sem við höfum alltaf þráð í okkar hjartfólgnasta ljóði.

Ellefti kapítuli

Mannlífið er undarlegt.

Einna helzt minnum við á maura, ýmist eina sér eða heil bú, og þessir maurar tifa fram og aftur um kúlu eina sem snýst og þeytist áfram í loftinu. Enginn ræður þarna sínum næturstað. Allt er órjúfanlegu lögmáli háð, jafnt kúlan sem maurarnir, það er ekki til sá kraftur að hann geti hnikað pöddufæti um eina hársbreidd út af þeirri línu, sem honum er ætlað að ganga. Og svo þykjumst við vera frjálsir Íslendingar á leið til Ameríku.

Ekki er það þó okkar vilji að nú er hin sígræna eyja Melkorku Mýrkjartansdóttur, hinzta landsýn álfu vorrar, horfin bak við jarðbunguna — við hefðum aldrei gamla Frón yfirgefið ef við hefðum ekki mátt til. Ef við hefðum ekki búið við veruleika sem alltaf snerist upp í ljótan draum. Ef við hefðum ekki átt fagran draum sem okkur langaði til að breyta í veruleika. Við erum öll svoddan börn. Okkur langar svo til að verða stór. Og nú siglir maður eins og hvert annað smákvikindi af eystri helmingi hnattarins yfir á þann vestari, rakleitt, rekinn áfram — rekinn áfram af hverju?

Og aftur opið haf hvert sem litið er.

Báknið sem hér er á ferð er einna líkast feiknalangri höll, engum óvitlausum sveitamanni hefði getað dottið í hug að slík gnoð flyti um sæ. Skipið heitir Sáttmálsörkin og fer vel á því. Hundruð mannlegra hjartna slá hér innanborðs og guðs tíu boðorð eru geymd í þeim öllum. Geymd til þess að brjóta þau og iðrast síðan.

Því hvað er maðurinn án iðrunar? hugsaði ungur prestlingur úr sunnanhópnum þar sem hann stóð alskeggjaður á þilfarinu og renndi brúnum augum sínum út yfir hafið. Að skríða iðrandi að fótum vors himneska föður, láta hann stappa ofan á sig í bræði, kremja sig og merja þangað til maður verður ein logandi und, brölta síðan skjálfandi á fætur og þakka hina undursamlegu náð hans að senda mann ekki beint til helvítis strax í dag — hvað er sælla en þvílík stund?

Þessi prestlingur hét Ólafur Ólafsson prests Ólafssonar prófasts Ólafssonar biskups. Skegg hans var jarpt og einkennilega mikið af svo ungum manni að vera, hann hafði látið það vaxa af því svo höfðu með sannindum gert helztu spámenn sáttmálanna beggja, þar á meðal sjálfur lausnarinn. Og í vor, einn dag þá hann var á gangi vestur í Skuggahverfi, hafði þessi ungi guðsmaður allt í einu fengið þá köllun af andanum að skella sér vestur um haf með þeim villuráfandi sauðum sem þangað voru teknir að rása — eða hélt þetta fólk kannski að það gæti stolizt frá guði og djöflinum með því að fara til Ameríku?

Nei takk, guð lætur ekki að sér hæða, ekki heldur hinn skæði keppinautur hans, og nú ætlaði þessi fórnfúsi skeggjúði að bjarga því sem bjargað yrði þarna vestur í Gósenlandinu nýja. Og enginn renndi staðfastari augum út yfir hafið en hann.

Með þessu roknaskipi hafði einnig tekið sér far fólk héðan og handan af meginlandi Evrópu og meðal sjálfrar skipshafnarinnar gat ýmsar kynkvíslir að líta, jafnvel gula menn og svarta. Fór heldur en ekki að verða skrýtið upplitið á sumu ungviðinu þegar það sá blökkumann einn í hvítri treyju með gylltum hnöppum á koma lammandi út úr eldhúsinu með skólpfötu í hendinni. Dalabörnin íslenzku stóðu á öndinni af undrun og geig að sjá þessa þeldökku veru ganga þarna ljóslifandi eftir þilfarinu — það var eins og snögg hitabylgja handan úr ósýnilegum frumskógi færi um þau öll.

Hann er eins og kolsvartur púki, hvíslaði Nonni að Sigga Guddusyni.

Þeir héldu sig í tilhlýðilegum fjarska, ekki mjög hetjulegir.

Hárið er eins og ullarsneplar, hvíslaði Siggi á móti.

Augun eru eins og snjókögglar.

Varirnar eru eins og þykkildi.

Og í sama bili var blámaðurinn búinn að hvolfa úr fötunni út fyrir borðstokkinn og glotti nú herfilega framan í krakkahópinn um leið og hann sneri sér við — það skein í tennurnar eins og mjallahvítt gler. Allur hópurinn lagði á flótta: hann þoldi ekki þá djúpu snertingu við sjálfan upprunann sem fylgdi þessu annarlega brosi.

Gulur maður stóð hvítu barni nær þrátt fyrir há kinnbein og skásett augu, það hvíldi yfir honum einhver forneskjuleg ró í stað hinnar holdi klæddu ástríðu svertingjans — hann var eins og tunglskin, hinn eins og náttmyrkur.

Hvergi sáust hér rauðir menn.

En margt meginlandsfólkið var næsta ótótlegt þó hvítt ætti að heita, sumt í hinum afkáralegasta klæðnaði, sumt útslitnara og fátæklegra en nokkur Íslendingur. Fyrir kom að kona af Héraði og kona úr Rínarlöndum rákust á af tilviljun og horfðust í augu stundarkorn: þær störðu hissa hvor inn í aðra — gat það verið að sama þjáningin ætti heima í brjósti beggja? Kinkuðu svo kolli vingjarnlega og héldu áfram hvor sína leið.

Íslendingar höfðu fengið sérstakan hluta af skipinu til sinna nota, það var einskonar afmörkuð nýlenda: stór matsalur í miðju og svefnskálar allt í kring sem rúmuðu fimmtán til tuttugu manns hver. Fólk skipti sér niður eftir geðþótta og samkomulagi, kunningjar og sveitungar héldu hópinn eftir því sem kostur var á. Þarna var á marga lund önnur ævin en á Hrossabrestinum: hér átti hver sína sérstöku rekkju nema hvað yngri börnin sváfu hjá mæðrum sínum eða tvö og tvö saman — það var engin skömm að því að leggjast út af í þessum sterklegu hengirúmum með pinkilinn sinn undir höfðinu eða til fóta. Svo stoltir voru sumir jafnvel af hvílum sínum að þeir gleymdu signingunni á kvöldin.

Skipverjar umgengust þar að auki fólk eins og manneskjur að svo miklu leyti sem þeir skiptu sér af því. Margt varð þó Íslendingum til ama, ekki sízt mataræðið. Mikill hluti þeirra, jafnt eldri sem yngri, átti við einhverskonar krankleika að stríða, og kom því öll fæðisbreyting harðara niður á þeim en ella mundi. Þar að auki kunni íslenzkt bragðskyn ekki að meta kássur þær og súpur sem hér voru allajafna á borðum — það var af þeim einhver keimur úr framandi jarðvegi. Einstaka fjölskylda átti enn eftir ögn af lostæti að heiman, en mjög skálpaðist nú á blessaðan hákarlinn hjá flestum. Skást féll fólki við kex það sem hver gat hér fengið að vild — að lokum gengu flestir með vasa sína úttroðna af kexi og stungu þessu upp í sig í tíma og ótíma, einnig fór börnin að dreyma á nóttunni að heimskringlan væri orðin að voðalega stórri kexköku.

Enn áttu flestir nóg tóbak, bæði snúss og skro — þeir höfðu birgt sig upp eftir beztu getu áður en þeir fóru að heiman. En kvíði nokkur stakk þó suma um horfur í því máli: enginn gat sagt hvernig amerískt tóbak mundi fara í íslenzkum munni eða nefi.

Brennivín þorði enginn að nefna.

2

Og nú sitja menn að snæðingi í matsalnum og horfa niður á grænleitt súpulapið fyrir framan sig með ólund.

Hvað ætli við verðum nú lengi? spyr einhver upp úr eins manns hljóði.

Það er nú velzt hvert þú meinar, segir annar.

Sá þriðji fullyrðir spekingslega: Við verðum alltaf hálfan mánuð á hafinu — minnst.

Síðan varð löng kaldranaleg þögn utan hvað börn hrinu og glamraði í málmi og leir.

Loks rýfur Jón gamli frá Koluseli allt í einu þögnina þar sem hann situr úti í horni og jóðlar á kexi: Þið megið ekki taka það sem neinn stórbokkaskap af mér að það má mikið vera ef allt þetta ferðalag borgar sig. Og hripaði vatn niður með nefinu á honum úr öðrum augnakróknum.

Guðrún í Öxl svaraði að bragði: Það borgar sig allt sem guð vill.

Sunnanbóndi einn toginleitur og herðalotinn rak stönguloddinn upp í blakkan tanngarð sinn. Ég veit það ekki, tók hann síðan til máls, nema ekki sný ég til baka þó ég verði drepinn, það er ekki svo skemmtilegt að fást við benvítis kláðann.

Það er nú held ég fleira en kláðinn sem angrar blessaðar skepnurnar, sagði raunalegur austanbóndi og saug upp í nefið. Tuttugu og sjö sílspikaðar ær missti ég úr bráðanum í hittifyrra og ellefu fjár úr vanka árið þar áður.

Þá fannst þeim sköllótta að norðan tími til kominn að leggja orð í belg. Já, það hefur margt á dagana drifið hjá mönnum og skepnum upp á síðkastið. Í það minnsta var það svo norðanlands að það var engu líkara en ein plágan byði annarri heim. Þegar gosinu létti hérna um árið þá tók hafísinn við, féð fennti á haustin, stóðið hrundi niður á vetrin, lömbin króknuðu á vorin, auk þess sem skorið var og skorið og skorið — af hinu segir ekki hvað manneskjurnar hafa mátt líða.

Ja það segi ég með, sagði konan með stóra nefið, því hvað er að sjá skepnu fargað hjá því að sjá kíghóstann taka andann frá börnunum sínum.

Blessuð gleymdu ekki mislingafjöndunum, sagði önnur kona.

Ekki var nú barnaveikin bezt, sagði sú þriðja.

Hin fjórða hélt uppi þræðinum: Maður kann ekki nöfn á öllum þeim harmkvælum sem hafa gert út af við þessi grey.

Það tók nú samt út yfir allt með hrossin, sagði Líkafrón frá Hriflukoti. Það er farið að harðna á eyrinni skal ég segja ykkur þegar kjarkhestar taka upp á því að maula gaddinn úr sjálfum sér, enda lá þá margt gæðingsefnið á hjarninu.

Guðrúnu í Öxl féll ekki þetta tal. Maður á aldrei að binda hugann við þann mótgang sem skaparanum þóknast að leggja á mann, mælti hún stillilega. Hitt er fyrir öllu að finna réttlætið í handleiðslu hans.

Nú rak litlabæjarbóndi upp kuldahlátur, hratt harkalega frá sér diskinum og sagði: Ja sér er nú hvert réttlætið. Og sér er nú hver handleiðslan að pína allar þessar hræður hérna á skammarlegan flótta. Eða höfum við kannski ekki verið rekin með skorpíónum út í þetta ferðalag? Og þó náttúrlega fyrst og fremst vegna þess að við höfum alla tíð verið helvítis aumingjar. Því auðvitað hefðum við ekki legið svona hundflöt fyrir ónáttúrunni ef við hefðum ekki látið danskt slekti og íslenzkar búrtíkur þess fita sig á eymd okkar.

Nú fór að renna úr báðum augnakrókum Jóns gamla frá Koluseli. Ég sem ekkert er þori varla að ræskja mig þegar svona óguðlega er talað, sagði hann með kexmola í skegginu. Og þó er þetta sannleikurinn, elskurnar mínar — ekkert annað en nístandi sannleikurinn.

Jæja, það er nú varla von að danskurinn og hans menn geti bjargað öllum sem bágt eiga, sagði maðurinn sem gleymdi peningunum sínum. Það hefur vanalega hver nóg með sig.

Heiðraðu skálkinn svo hann skaði þig ekki, sagði Ófeigur og hvessti augun á þennan mann. Það hafa allir þrælar gert frá því saga hófst. Og hvað sem hver sífrar þá erum við því komin í þessa pílagrímsför að við gerðum þjófinn að okkar herra, létum stela af okkur landinu og þar með því sem hægt var að kalla líf og kvökuðum svo skælandi um réttlætið í handleiðslu guðs. Jafnvel skikkanlegustu kerlingar víla ekki fyrir sér að eindemba öllum glæpum kúgarans yfir á þann guð sem þær halda sig þó elska.

Guðrún í Öxl leit sínum vörmu bláskæru augum á grallarann og svaraði hógværlega: Ég veit þú skilur hlutina miklu betur en ég, Ófeigur minn, og að í stóryrðunum slær þitt góða hjarta fyrir okkur öll. En hafi guð skapað alla hluti, sem ég dreg ekki í efa, þá hljóta jafnvel glæpamennirnir að vera þar með, enda þótt það sé ekki á okkar valdi að kalla hann til ábyrgðar fyrir þeirra skuld. En hitt er óbifanleg trúa mín að hvorki armingjanum né meingerðamanninum verði bjargað með harmatölum og þaðan af síður stóradómi, heldur þessu litla sem eftir er af okkur sjálfum þegar búið er að taka allt af manni. Og séu þeir til sem fita sig á okkar eymd þá lofum guð fyrir að við erum ekki í þeirra hópi, því hvað er að þola fátækt á móts við hitt að valda fátækt — hvað er þjáningin á móts við glæpinn?

Ófeigur sló pontunni í borðröndina og stútaði sig. Hann átti dálítið erfitt með að átta sig á lífsspeki þessarar góðlátu austankonu og vissi naumast hvernig svara skyldi meður því öll persóna hennar krafðist kurteisi og virðingar.

Ég veit ekki hvor glæpurinn er meiri að valda fátæktinni eða þola hana, sagði hann næstum hikandi og stakk tappanum í pontuna.

Koluselsjón hélt áfram að brjóta kexið sitt með titrandi krumlunum um leið og hann leit auðmjúklega til Guðrúnar í Öxl, mælti síðan aumur: Það situr sízt á mér sem er eiginlega löngu hrokkinn upp af að vera að deila við drottin eða gera upp á milli gæðinga hans og vesalinga, en þegar kaupmaðurinn í firðinum lét taka af mér biblíuna mína upp í skuld þá spurði ég þann hæsta hvað hann meinti nú og hreppurinn svaraði með því að senda mig þetta út í svo sem ekki neitt, og vissu þó bæði guð og menn að ég ætlaði að deyja möglunarlaust í selinu.

Við þessu kunni enginn neitt svar. Allir sátu hljóðir og vandræðalegir og þorðu varla að líta hver á annan — fortíðin lagðist eins og mara yfir þetta sligaða fólk: vélahrögð og fyrirlitning höfðingja, sífelld vá höfuðskepna, linnulaust strit í myrkri og kulda unnið fyrir gýg, sjúkdómar, hungur, dauði …

Hin einföldu orð Jóns gamla rifu upp lítt gróin sár eins og slæfðu eggjárni hefði verið borað inn í hjartað — hvorki ádeila Ófeigs grallara né trúnaðartraust Guðrúnar í Öxl megnuðu að vega á móti þeirri æðrulausu örvæntingu sem streymdi út frá allri verund öldungsins. Jafnvel börnin fundu að eitthvað ískyggilegt var á seyði, sum stungu upp í sig putanum steinþegjandi, önnur urðu dauðhrædd og fóru að gráta.

3

Þegar fólk settist að kvöldborði þann sama dag tók einhver eftir því að Jón gamla frá Koluseli vantaði. Þessu var þó ekki gefinn nánari gaumur að sinni. En að máltíð lokinni þá er sambýlingar hans fóru að hyggja nánar að í svefnskála sást hann þar hvergi heldur. Þeir tóku sig þá til og grennsluðust eftir honum í öðrum vistarverum Íslendinga en árangurslaust. Var þá sent upp á fyrsta farrými til útflutningsstjórans og honum tilkynnt hvarf gamla mannsins. Hófst nú leit um skipið þvert og endilangt, hátt og lágt, og tóku þátt í henni farþegar og skipverjar allra plássa og þjóða, en hvergi fannst Jón gamli.

Það er ekki til neins að vera að þessu rápi lengur, sagði Grettir Ásmundarson að lokum. Karlinn hefur hlotið að hrökkva einhvernveginn útbyrðis.

Íslendingar litu hver á annan eins og í spurn, kinkuðu síðan þegjandi kolli og héldu hver til síns heima. Flestir gengu snemma til náða þetta kvöld, sumir sofnuðu þó ekki, heldur lágu og brutu heilann um hvað hefði getað orðið af gamla manninum.

Náttúrlega hefur hann hrokkið útbyrðis.

Náttúrlega.

Kannski ósjálfrátt. Kannski líka sjálfrátt.

En sorgleg ásjóna hans hélt þó áfram að svífa fyrir hugskotssjónum fólks jafnframt þeirri einkennilegu tilfinningu að nú væri skipið tómt.

Tólfti kapítuli

l

Þau höfðu fundið sér afvikinn stað uppi á þiljum þar sem þau gátu verið saman í næði þegar þau langaði til. Þetta kvöld var yndislega gott veður, blaktaði ekki hár á höfði, mátulega hlýtt. Og það var svo fagurt tunglsljós að undrum sætti, kyrrlát ský á himni brugðu fyrir mjúkum skuggum endrum og eins og gerðu hin fínu litbrigði ennþá dularfyllri. Hafflöturinn var sem ein lifandi kvika af gulli og silfri og eir, stundum var eins og sindraði af bliki eðalsteina, grænu, bláu, rauðu. Og þarna horfðu fjögur ófresk augu inn í þá dýpt sem kunn er með álfum þar sem allar skynjanir renna saman í eitt. Það kemur yfir mann einhver harmblíð sæla, lífið og dauðinn kyssast í þessum svölu geislum og við fljúgum eins og dálítil silkifiðrildi þangað sem enginn sér okkur.

Hann var skáld þetta kvöld og sagði: Þú ert ofnispallaseljan mín.

Það er gott, þá er ég ánægð, svaraði hún og brosti til hans eins og stór stúlka.

Ég er alveg ákveðinn í því að verða mikill maður, sagði hann.

Og ég ætla að gera allan heiminn góðan og fallegan.

Það er ágætt, svaraði hún.

Og ég ætla að gera allar manneskjur lukkulegar, sagði hann.

Það er fyrirtak, svaraði hún. Bara að ég losni nú við verkinn.

Hann leit á hana svo föla og smáa, hina mjóu fingur sem fitluðu við rósótt sokkaband, ópalslikjuna á hári hennar. Ég veit að þér batnar, sagði hann af óbifandi sannfæringu. Það batnar öllum í Ameríku.

Hún brosti til hans aftur og í augum hennar spegluðust rúm og tími í hreinni upprunalegri nekt. Manstu þegar þú ætlaðir að finna sylgjuna? spurði hún blítt.

Já, svaraði hann seinlega. Það fór illa, en þú fékkst nú sylgju samt.

Bara hún hefði ekki drukknað, sagði telpan angurvær.

Hvað segirðu — drukknað?

Þá var eins og telpan áttaði sig á flónsku sinni og hún svaraði í hálfgerðu fáti: Ég meina kafnað svoleiðis, þú skilur, eins og þegar maður dettur í pytt.

Svona hafði Víðidalsriddarinn aldrei heyrt Seljalandssiggu tala undarlega, hann horfði á hana skelkaður — var hún búin að fá óráð? Hann þorði ekki að spyrja hana út í þetta nánar.

Og nú þögðu bæði um stund.

En það gerði ekkert til, sagði hún loks rólega og eins og hún væri að tala við sjálfa sig. Ég finn hana þegar ég dey.

Hann svaraði ákafur: Nei nei, þú mátt ekki deyja, ég gef þér bara aðra sylgju. Heyrirðu það Sigga mín — þú mátt aldrei deyja.

Hún virtist verða allsgáð aftur við ákafa hans. Ég skal aldrei deyja, svaraði hún ákveðin. Ég skal alltaf lifa fyrir þig.

Og við skulum alltaf vera saman.

Já, við skulum alltaf vera saman.

Svo kom einhver bláleit draumhula yfir svip hennar þegar hún leit út yfir hafflötinn, gagnsæ yfirskilvitleg ró. Hann virti hana fyrir sér í hrollkenndum unaði og fann að án hennar mundi heimurinn verða eins og grófgerð lygasaga — hún var hans óumræðilegi sannleikur, hans ókveðna ljóð.

Þangað til hún segir allt í einu: Sko, þarna gengur hann á sjónum. Og benti með snjóhvítri hendinni.

Hver gengur á sjónum?

Hann Jón gamli sem hvarf. Sérðu hann ekki?

Drengurinn starði og starði en sá ekki neitt — svo hristi hann höfuðið þegjandi, fullur af beyg.

Hann líður áfram eftir tunglskininu, ég þekki trefilinn hans og húfuna, hann er víst að flýta sér heim. Svo leit hún hissa á skáldið sitt og spurði: Af hverju sérð þú aldrei neitt Siggi minn?

Hann þagði og greip ósjálfrátt um hönd hennar.

Svo sátu þau þarna lengi þegjandi og vissu hvorki í þennan heim né annan. Ekkert var til nema þau — tvö saklaus börn.

Þrettándi kapítuli

l

Það er kannski munur að vera hérna á fyrsta plássi ellegar í lúsabælunum innan um allan pöpulinn, sagði dr. Stefán Ritur-Skagalín þar sem hann sat á stokknum og var að tosa sér úr brókunum.

Æ blessaður láttu ekki svona Skagalín, svaraði Ketill Bogason og bylti sér í rúminu fyrir ofan hann. Ekkert er sennilegra en þú sért sjálfur kominn af umrenningum með geitur.

Þegiðu ellegar ég slæ þig, hvæsti Skagalín.

Látum okkur semja strákar, sagði Grettir Ásmundarson liggjandi á olnboganum og sneri upp á skeggið.

Ólafur Ólafsson guðfræðingur sem enn lá alklæddur ofan á sæng sinni mælti háalvarlegur: Við ættum heldur að iðka með okkur dálitla bænastund en vera að pexa.

Nú fóru hinir allir að hlæja.

Þetta voru einu Íslendingarnir sem vistazt höfðu á fyrsta farrými Sáttmálsarkarinnar og deildu nú þessum fjögramannaklefa við skrykkjótt samlyndi.

Dr. Ritur-Skagalín var kominn beint af Þýzkalandi í för þessa, en í því landi hafði hann dvalizt um nokkurra ára skeið. Hann var lágvaxinn krypplingur, nánast dvergur, hárið hvítt og þó eigi hært því maðurinn var enn ungur, andlitið gríslegt, nefið uppvísandi líkt og á hænsni sem kokar í sig mat.

Ketill Bogason hafði aftur á móti stundað heimspekinám við Hafnarháskóla og var erfitt að hugsa sér öllu fullkomnari andstæðu Skagalíns en hann, þennan háa þrekvaxna Vestfirðing, allra manna fríðastan og karlmannlegastan: mikið enni og hvelft, hárið eins og ljónsmakki og kembt aftur, íbogið nef. Og ekki hafði Ása Signý Helga fyrr litið hann augum í geymsluskálanum við Klæðelfi en hún hvíslaði, ef nokkur á skilið að verða landshöfðingi á Íslandi þá er það hann. Og gekk hann jafnan undir nafninu Landshöfðinginn meðal landa sinna á skipinu upp frá því.

Og nú geispaði Ketill þessi og mælti: Jæja, nær skyldu þá aumingjarnir sem eftir sitja heima á Fróni verða frjálsir menn?

Íslendingar verða aldrei annað en slordónar, sagði Skagalín fortakslaust. Þetta er löngu orðið eintómt þrælakyn — það er þá eitthvað annað en prússneski junkararasinn, ja drottinn minn dýri!

Ketill spurði út í hött: Hvernig stendur á að þú kennir þig við Ritinn og Skagann, Skagalín, maður af Vatnsleysuströndinni?

Hvaðan er þér kominn ketillinn? spurði Skagalín æfur.

Hvernig er það, varstu ekki orðinn prófessor þarna í Germaníu, Skagalín? spurði nú prestlingurinn sem jafnan var viðbúinn að mýkja skap krypplingsins með skjalli.

Var það? sagði Ketill. Varstu ekki bara doktor í — ja, í hverjum fjandanum ertu nú annars doktor?

Skagalín urraði við án þess að anza.

Við skulum heldur tala um framtíðina, sagði Grettir jesnó og hélt áfram að snúa upp á skeggið. Miklar geysiþjóðir eru nú annars að verða til þarna vestanhafs.

Það verður aldrei sterkur stofn úr þessu ameríska samsulli, sagði Skagalín og vatt sér undir sængina. Pöpullinn sigrar alltaf á endanum — ég hugsa að allir Bandafylkjamenn verði orðnir kolsvartir eftir fáeinar aldir.

Grettir mælti: Það veit ég ekkert um, Bött ég skal ábyrgjast hvítt Kanada.

Það er ekkert að marka hvað þú segir, svaraði Skagalín. Þú ert keyptur agent.

Hvað hefurðu hugsað þér að taka fyrir vestra, Skagalín minn? spurði Ketill sakleysislega.

Skagalín svaraði af nokkurri tortryggni: Ég ætla til Síkakó að rannsaka málið.

Hvaða mál — fyrirgefðu? spurði Ólafur Ólafsson.

Það er mál sem guði kemur ekki við, svaraði Skagalín með fyrirlitningu í röddinni.

Hinir hlógu.

Síðan sneri Ketill sér að Gretti og spurði: Er nú ekki synd að vera að narra uppgefið fólk út í þetta landnámsstrit fyrir vestan?

Það er ekkert narr, svaraði útflutningsstjórinn móðgaður. Heldurðu það sé narr að fá gefins jarðnæði í bezta landi heimsins. Nó, mín skjöl eru öll í lagi — jes.

Heldurðu stjórnin svíki þá ekki öll loforðin? spurði Ketill.

Nó, svaraði Grettir.

Er stjórnin kristilega sinnuð? spurði prestlingurinn.

Jes, svaraði Grettir.

Bara að þetta verði þá nokkur framtíð, sagði Ketill.

Pöpullinn á aldrei neina framtíð, sagði Skagalín.

Ólafur Ólafsson gat þá ekki setið á sér að segja: Fyrirgefðu — en þú fullyrtir áðan að hann sigraði alltaf á endanum.

Jes, samsinnti Grettir Ásmundarson. Nó — ég skal alveg ábyrgjast að það verður stórkostleg framtíð.

Jæja, við skulum þá fara að sofa upp á það, sagði Landshöfðinginn og sneri sér upp í horn.

2

Katli Bogasyni líkaði miðlungi vel sitt hlutskipti. Hann sem var allra manna ljúfastur í umgengni átti býsna örðugt með að samþýðast hinum ólíku félögum sínum á þessu ferðalagi: það var í rauninni ekki hægt að tala nokkurt orð við neinn þeirra í einlægni. Skagalín þekkti hann frá fornu fari — þeir voru gamlir skólabræður úr latínuskólanum. Hann gerði hvorttveggja að dá og fyrirlíta þennan stingeyga kroppinbak: hina grátbroslegu sjálfshafningu, hinn eitraða stálvilja — æðisgengna tilraun vanskapningsins til að bjarga sér á blekkingunni og verða ekki undir í samkeppninni við venjulegt fólk. Honum var vorkunn þó á bjátaði um skapsmuni og úrræði. Í rauninni var spjátrungurinn Grettir Ásmundarson stórum auvirðilegri — maðurinn sem oftast talaði um landa sína eins og dauðvona búpening sem sjálfsagt væri að reyna að koma út fyrir slikk. Ólafur Ólafsson var eins og stokkfreðin ýsa í sinni trú.

Ketill sá eftir að hafa ekki kosið sér dvöl með almúganum hér á skipinu; þar var eflaust kjarnans að leita en ekki meðal burgeisa eða uppskafninga á fyrsta plássi. Var það af hégómagirni sem ég lenti hér? spurði hann sjálfan sig. Ef til vill — en kannski þó öllu fremur af hugleysi. Ef hann átti að játa sem var þá hræddist hann þetta ósiðaða fólk að heiman, hræddist lyktina af því, hið klúra orðbragð þess, limaburðinn, sljóleikann. Og þó hræddist hann kannski mest af öllu sjálfan mannlegleika þess mitt í niðurlægingunni, þetta kröfulausa og þó himinhrópandi útstreymi hjartalagsins. Honum fannst stundum sem návist þess ein kallaði sig til óframúrráðanlegs reikningsskapar.

Gaman væri að vera heldur á heimleið, hugsaði Ketill Bogason. Hann þráði land sitt, sólstöður þess og norðurljós. Og vissulega unni hann líka þjóð sinni og langaði til að verða henni að liði. En samt stóð honum geigur af heimför að sinni: átti hann þann manndóm sem þurfti til þess að rjúfa álögin? Honum óaði við öllum þeim torfærum og þrautum sem hlutu að bíða hvers brautryðjanda á Íslandi. Hann vildi vopnast meiri reynslu og þekkingu áður en hann legði út í baráttuna. Því var hann nú á leið vestur um haf, þangað sem ný tilraun fullkomnari mannfélagsskipunar var sögð í deiglunni.

Og sjálfs sín vegna ákvað hann nú að hrista af sér allt ofnæmi og ganga oftar til fundar við landa sína en að undanförnu. Hann var í hjarta sínu algerlega mótsnúinn brotthlaupi þeirra af fósturjörðunni, taldi það örþrifaráð sem yrði að koma í veg fyrir hið fyrsta. En sá sem ætlaði að stöðva flótta mátti ekki flýja sjálfa flóttamennina. Sá sem ætlaði að vinna að endurfæðingu þjóðar sinnar mátti ekki hopa fyrir uppgjöf hennar.

Og svo birtist hann allt í einu ljóslifandi þegar Íslendingar sátu að tedrykkju í matsalnum. Það var eins og súgaði af öðru tilverusviði þegar hann gekk inn. Svo tigið var fas þessa unga manns að jafnvel harðsnúnum búandkörlum hnykkti við.

Því miður hef ég lent á rangri hillu hér í skipinu, sagði hann kumpánlega. Og nú langar mig til að drekka með ykkur sopa.

Ása Signý Helga spratt upp eins og elding og bauð honum sæti, Líkafrón sem sat við hlið hennar roðnaði upp undir hársrætur.

Sjálfur Landshöfðinginn ætti að vera velkominn, mælti Ófeigur grallari spotzkur. Og gakk nú til öndvegis.

Ketill Bogason var nógu heimsvanur til að láta sér hvergi bregða. Það er sumra höfðingja siður að neyta drykkjarins standandi og mun ég gera svo, sagði hann brosandi um leið og hann hneigði sig fyrir þjóðsagnameynni og vatt henni mjúklega í sætið aftur.

Gerðist nú brátt glatt á hjalla í salnum því heimspekingurinn var hinn lítillátasti við hverja manneskju, spurði nú margs að heiman, mætti ótíðindum með hluttekningu en breiddi jafnframt yfir þau með smitandi bjartsýni. Áður en varði var allur þorri fólks genginn áhrifum hans á vald og sjálfur vissi hann ekki fyrr til en hann var farinn að prédika lífstrú fyrir þessum útskúfuðu manneskjum.

Við verðum að taka upp alveg nýja stefnu, sagði hann leiftrandi augum með tekrúsina í hendinni. Við verðum að hætta að viðurkenna synd okkar, syndin er bara tilbúningur þeirra sem vilja hafa okkur í vasanum. Það getur vel verið að guð sé til, ég veit ekkert um það, en sé hann til þá er hann í okkur sjálfum, sama er að segja um þann vonda. Og sé svo þá erum við þessvegna herrar þeirra en ekki þrælar. Við eigum ekki að sætta okkur við neina synd eða niðurlægingu, við getum allt sem við viljum, jafnvel flutt fjöll. Við erum því aðeins fátæk að við trúum ekki á mátt okkar og kunnum ekki að standa saman, fólk sem stendur saman, óttalaust, það sigrar hvern blindan kraft, hvort heldur náttúruöflin eða böðulöxina. Við eigum öll þessa jörð sem við búum á, eigum hana saman, galdurinn er bara sá að skipta gæðum hennar rétt. Þá öðlumst við frelsið. Þá eignumst við fegurðina. Það er ekki hægt að njóta lífsins á kostnað annarra. Ég get hvergi átt heima meðan þið eruð á hrakhólum.

Hér þagnaði hann við og hnykkti til ljónsmakkanum, saup síðan hógværlega á krúsinni. Fólkið einblíndi á hann eins og eitthvert furðuverk, sumir með galopinn munn, aðrir með samanherptar varir. Einstaka sála klóraði sér ósnortin í höfðinu.

Þegar allir steinþögðu hélt Landshöfðinginn áfram: Það er ekki nema mannlegt að leita sér nýs hælis ef það gamla bregzt. Við erum nú öll á vesturleið til að freista gæfunnar, en það er von mín og trú að ef við finnum hana þá flýtum við okkur með hana norður til Íslands aftur þangað sem við eigum heima. Því það er hægt að finna gæfuna hvar sem vera skal, en það er ekki hægt að ávaxta hana nema þar sem lífsrót okkar stendur. Ég hef lengi verið heimagangur hjá Forsetanum okkar í Höfn. Ég hef séð hann taka á móti hinum umkomulausasta Íslendingi eins og heilögum manni, heilsa honum sem landi og þjóð í senn. Og ég hef séð allsleysingjann ummyndast við handtak hans, hrífast í einni svipan til æðri skynjunar. Það er vel til fundið að kalla Forsetann sóma Íslands, sverð þess og skjöld. En hann er meira, hann er Ísland sjálft, jökull þess og eldfjall, foss og hver. Hann er blóm þess og fugl. Hann er vormorgunn þess. Hann er líf og blóð allra kynslóða þess; Ingólfur, Snorri, Hallgrímur, ég og þú. Hann hefur búið mikinn hluta ævinnar í einskonar útlegð og samt er enginn eins fullkomlega heima og hann. Hann er lifandi sönnun þess hvernig fjarlægðin getur orðið lykill okkar að landi og þjóð. Við förum ekki vestur um haf til þess að verða amerískir heldur til þess að verða íslenzkir. Við flýjum Ísland í dag. Á morgun förum við heim til að blessa það.

Allir sátu dolfallnir undir þessum óvenjulega lestri sem í rauninni braut öll hefðbundin viðhorf þessa fólks, stalst inn um harðlæsta sálarglugga án þess hönd yrði á fest. Sumum fannst þetta satt að segja ekkert annað en háfleygt kjaftæði út í bláinn, einna líkast því þegar Ófeigi grallara tókst upp með einhverja bölvaða vitleysuna, nema enn innfjálgara og fjær allri raun. Þessir færðust nú í herðarnar til andófs, staðráðnir í að láta hvorki einn né neinn ginna sig heim í volæðið aftur ef bærilega gengi fyrir vestan. Aðrir fundu streyma um sig fagnaðarsvima eins og þeir hefðu sopið á sterku brennivíni og sátu nú uppnumdir og ruglaðir með þá ósk heitasta í brjósti að þessi lokkandi rödd héldi áfram að kliða að eilífu. Og að þessi nýi Móses vildi leiða okkur aftur rík og sæl heim í okkar gamla land.

Loks ræskti sig Líkafrón Jónasson og tók til máls. Þessi forseti sem þú gazt um hlýtur að vera mikill galdrakarl, sagði hann, að geta brugðið sér svona í allra kvikinda líki, og langar mig nú til að spyrja hvort hann geti þá ekki líka breytt sér í brúkanlegt hross ef á þarf að halda.

Ása Signý Helga hnippti heiftarlega í sessunaut sinn, en hann rak í hana olnbogann á móti hróðugur því sumir fóru að skellihlæja.

Ketill Bogason tók dátt undir hláturinn en er hann var sjatnaður mælti hann góðlátlega: Því er fljótsvarað að hvergi mun Sleipnir hafa gripið til fegurri kosta en í hugskoti Forsetans.

Þarna fékkstu það sem þú þurftir, hvíslaði Ása Signý Helga. Og þegiðu svo.

Ófeigur Snorrason mælti: Vel hefur Landshöfðinginn mælt og hef ég ekki í annan tíma hlustað á öllu stórmannlegra tal. Mun hér og kenna þytsins af lúðri Jóns forseta í hans góða frelsisstríði. En hefur þú, Ketill Bogason, nokkurntíma skorið kind?

Alla setti enn hljóða við þessa fáránlegu spurningu og var sem Landshöfðingjanum brygði mjög vá fyrir grön, hann setti krúsina frá sér á borðið og leit síðan með tregasvip á litlabæjarbónda.

Nei, svaraði hann lágt. Hneigði sig síðan virðulega og gekk út.

Um leið og hann hvarf úr augsýn varð Guðrúnu í Öxl að orði:

Þetta er falslaus piltur en herradómur hans yfir guði er varla fullkominn enn.

3

Er leggjandi út í það? Ber það nokkurn árangur? Vill fólkið hefja sig upp úr svaðinu? Hnígur það ekki strax í sama farið aftur? Svarar kostnaði að fórna sér fyrir það?

Þessar og þvíumlíkar spurningar ruddust fram í huga heimspekingsins þegar hann var kominn út undir bert loft og fann hressandi sjávarsvalann leika um andlit sér. Og allar voru þær óbeint andsvar við illkvittni litlabæjarbóndans, þessa stæriláta kotungs með gullörvarnar í augunum.

Ég skal játa að það er lítilmannlegt að renna af hólmi fyrir svona hrekkjabragði, hugsaði Ketill Bogason, en samt var einhver skollinn í spurningu dónans eða kannski bara í svip hans eða raddblæ sem sló mann út af laginu, hefði gert hvert nýtt orð hlægilegt. Einhver hárbeitt egg sem risti til grunns í tilveruna, skildi hana eftir berstrípaða — siðlausa.

Eigi að síður er Ófeigur þessi sá markverðasti af öllum hópnum, mér finnst blátt áfram mikið til um hann og ég finn að undir niðri erum við vinir. En hvað er hann þá að bregða fyrir mig fæti? Hversvegna vegna er hann þá að gera gys að hugsjón minni?

Nei, það er eitthvað vonlaust við fólkið, kannski hefur Skagalín rétt fyrir sér, kannski er þetta orðið eintómt þrælakyn. Víst er harla ömurlegt að horfa upp á sum þessi andlit: hrosshausana, nautshausana, sauðarhausana, hundshausana, allt þetta hráa svipmót skepnunnar þar sem engri fegurð virðist líft. Er ekki bezt að forðast öll þessi vansköpuðu höfuð?

Á hinn bóginn varð heimspekingurinn að játa að hann var hreint og beint sæll þegar hann var að tala yfir hausamótunum á þessu fólki: eitt lítið blik í auga þess, einn smákippur í munnvikinu virtist fela í sér eitthvert óendanlegt fyrirheit sem hvergi annarstaðar var að finna. Og víst gat sumt af því uppljómazt, orðið blátt áfram logandi af áhuga. Og þetta var þó fólkið sem Forsetinn trúði á. Einmitt fyrir svona fólk var hann að berjast. Hann virtist hjartanlega sannfærður um að ef einungis kyndill frelsisins fengi kveikt í því mundi það fljúga alskapað upp úr öskunni. Eða var fólk Forsetans ekki hér á þessu skipi? Sat hans fólk kannski kyrrt heima undir sinni fögru hlíð og vildi hvergi fara?

Ketill Bogason kveikti í pípu sinni og fleygði logandi eldspýtunni út fyrir borðstokkinn, það slokknaði á henni á miðri leið. Síðan skálmaði hann fram og aftur um efri þiljurnar í uppnámi. Lífstrú hans hafði verið slegin niður með einu ruddalegu höggi — hann gat ekki sætt sig við svo auvirðileg málalok. En hvað um það: þarna lá hún fyrir hunda og manna fótum, máttvana, og fólkið sem átti að flytja fjöll vakkaði í kringum hana, sumir hissa, aðrir glottandi.

Nei. Svo sannarlega hef ég aldrei skorið kind.

En í guðs almáttugs bænum hvað kemur það málinu við?

Og þó — guli karlinn með blágrænu augun vissi áreiðanlega hvað hann söng. Hann mundi ekki að raunalausu gjalda neinum landshöfðingja skatt.

Fjórtándi kapítuli

l

Svefnskálum Íslendinga á Sáttmálsörkinni höfðu hlotnazt ýmis skringleg nöfn eftir atvikum. Einn var kallaður Býsnin, ekki veit ég hvers vegna — þar bjuggu Illvita og Seljalands fjölskyldur, Fimmsunntrína úr Vogum með barn, Ása Signý Helga, Guðrún í Öxl, Líkafrón.

Góð sambúð var oftast með fólki í Býsninni, utan hvað dyntir hlupu í Ófeig grallara að vanda og eirði hann þá stundum engu, bölvaður vargur getur karlskrattinn verið, var jafnan viðkvæði Ásu Signýjar Helgu þá er hinar konurnar reyndu með stöku umburðarlyndi að halda honum í skefjum.

Ekkert bar þó á drykkjuhneigð Ófeigs síðan á sjóinn kom, hann átti meira að segja enn eftir dreitilinn á flöskunni Gullveigarnaut, þaðan af síður varð vart hinnar fyrri dirfsku hans í ástum, hann gantaðist að vísu við kvenfólk sem áður þegar vel lá á honum, en að því er virtist ástríðulaust, jafnvel af nokkurri óbeit. Þótti konu hans þetta merkilegt og vissi eigi gerla hverju slík sinnaskipti gegndu.

Eitthvert sinn þá er skap bónda var sem úfnast kom Sigurfljóð með fulla brennivínsflösku sem hún hafði falið vendilega á vísum stað og bað hann smakka.

Burt með þetta, þusaði grallarinn. Ég vil hafa frið.

Hvernig ertu orðinn, Ófeigur? spurði aumingja konan ráðalaus. Og þar á ofan ertu hættur að líta við nokkurri manneskju.

Við siglum öll beina leið til helvítis, kvað bóndi og rauk burt.

Margt var það sem stríddi á geðsmuni Snorrasonar um þessar mundir. Fyrst það að í rauninni var hann aldrei fullkomlega með hýrri há síðan í fárviðrinu mikla á Hrossabrestinum, jafnvel ekki í blíðskaparveðri — það var alltaf einhver óvera í honum sem lagði eins og hömlur á öll líffæri hans og truflaði þá mýkt leiksins í skapgerðinni sem honum hafði fyrrum verið svo eiginleg. Þar næst hitt að hann kunni illa lifnaðarháttum hér, varð brátt hundleiður á þessu fljótandi fangelsi þar sem maður varð sýknt og heilagt að dúsa innan um annað fólk, hlusta á krakkaorma grenja, þola bull. Engin tök voru á ærlegu starfi, til slíks fannst hvergi afdrep né næði — eilífðarvélin sat niðri í kassa og varð að bíða betri tíða.

Hér við bættist að viðhorf hans til hins liðna og hins tilkomanda voru nú mjög á reiki: stundum hrósaði hann happi að hafa losnað úr dauðsmannseynni norður þar og vera á leið til frelsisálfunnar miklu í vestrinu, stundum varð aftur á móti dauðsmannsey þessi hinn eini sanni veruleiki en frelsisálfan ekkert annað en svívirðileg blekking. Þannig sveiflaðist nú vitund þessa óstýriláta manns milli tveggja andstæðra skauta með þeim árangri að tóbakið var nú orðið eina huggun hans: troða mátti því upp í nasirnar og snýta því burt úr þeim aftur eftir því sem fara gerði — viltu í nefið lagsmaður?

Jesnó útflutningsstjóri, þessi svarti dindill, settur til höfuðs minningu Grettis Ásmundarsonar, hetjudýrlings Íslendinga — yfir þvílíka senditík átti litlabæjarbóndi engin orð, hvernig hún minnkaði dag frá degi og varð að lokum ímynd þeirrar auvirðilegu sviksemi sem grisjaði í bak við allt þetta brölt. Því oftar sem Ófeigur rakst á þann mann og sá hann snúa upp á skeggfjandann því sannfærðari var hann um að Ameríka væri ekkert annað en tál.

Um hinn svokallaða Landshöfðingja var aftur á móti öðru máli að gegna, það er eins og kerlingin sagði; falslaus piltur á að sjá en þó líklega fyrst og fremst kvennagull, það örlar á einhverju væmnu daðri í frelsisskrafi hans, jafnvel kjassi. Og skrýtið var að sjá goðumlíkan heimspeking innan um okkur sveitadurgana — ekki leyndi sér hvernig hann fann til yfirburða sinna í öllu lítillætinu, upphóf sig á okkar niðurlægingu: það verður að láta þessa karla finna að maður sé líka skapaður í kross. Enginn skyldi gerast of auðtrúaður á lærða menn og fína — hvað vita þeir um okkar raun?

En hvað um það: Ketill þessi Bogason var prúður maður og mælskur og óefað velviljaður, bara að glæsileikinn og heimspekin geri ekki úr honum uppskafning. Ég þarf að kenna honum að bölva rækilega, hugsaði Ófeigur, og helzt klæmast líka. Og skilja að foringinn verður að tína lýsnar af fólki sínu áður en hann gerir það að heilögum manneskjum.

2

Og Ingibjörg frá Seljalandi er líka orðin allt önnur kona en hún var heima í dalnum, hin urtræna rótfesta horfin og kvika sjávarins komin í hennar stað. Orð Eiríks stóra sannleiks, þúsund sinnum vil ég þig heldur en allar heimsins drottningar, hafa misst sinn gamla hljóm.

Sigurfljóð Íkaboðsdóttir er sterkasta stoð hennar í öllum vanda — manneskjan sem engin höfuðskepna fær bifað. Trúnaður þeirra liggur minnst í orðaskiptum heldur þessum þögla skilningi sem ekki verður lagður á tungu en segir þó allt. Þegar Ingibjörg horfir milli vonar og ótta inn í augu Sigurfljóðar speglast þar grænir dalir og allt er eins og var.

Og þó er allt breytt og verður aldrei samt við sig framar.

Í fimmtán ár hafði Seljalandskonan verið búin að standa í blíðu og stríðu með manni sínum þegar ósjálfræðið kom yfir þau, eignast og missa með honum börn og þola með honum skort án þess nokkru sinni að efast um óhagganlega stjórn forsjónarinnar á lífi þeirra. Hún vissi vel galla Eiríks, en hinir tíðræmdustu þeirra höfðu aðeins orðið henni til afþreyingar í fásinninu: góðlátlegar ýkjur hans drógu úr þröng hversdagsleikans og brugðu gliti hins óræða yfir snauðan veruleika. Og smám saman hafði hún fest órofa tryggð við þennan millíónamæring örbirgðarinnar.

En um leið og ráðin var Ameríkuförin var sem öryggi forsjónarinnar væri þar með burtu kippt: allt í einu fór hún að virða fyrir sér í huganum sitt liðna líf, meta það og vega, eins og til að komast að raun um hvað af því borgaði sig að flytja svo langa leið. Og þá varð henni ævinlega einna starsýnast á dvöl sína í litlabænum á Illvita: höfðingsskapinn og umhyggjuna fyrir þeim mæðgum, smíðisgrip snillingsins, árás hans á mannorð hennar úti í smiðjunni og síðast en ekki sízt viðhorf eiginkonunnar gagnvart þeim atburði. Hvort hún vildi eður ei — þetta var sú minningin sem sterkust var og djúpstæðust og mundi fylgja henni til enda. Og jafnframt varð henni ljóst að henni hafði farizt smásálarlega, hún hafði verið beinlínis vanþakklát, meira að segja hefnigjörn. Í lítilsigldri andstyggð á því sem hún taldi glys saurugra handa hafði hún hrifsað dýrmætt listaverk af sjálfum augasteininum sínum og varpað því í hyldýpið.

En átti hún þá að láta að vilja grallarans?

Henni rann jafnan kalt vatn milli skinns og hörunds þegar hún hugleiddi þá spurningu. Þá hefði ég komið heim fallin kona — æ nei nei nei.

Og hún reyndi að bjarga sér á hlægilegum samjöfnuði: hann virti mig þess þó að taka á mér, það má hann eiga, og ég stóðst þó átak hans, það má ég eiga — hvorugt hefur upp á annað að klaga í því falli.

En að glata meistaraverki hans, þar birtist smásálarskapur hennar, vanþakklætið, hefnigirnin. Það sá hún bezt nú, þegar allt grjót var horfið undan fæti, allt gras. Einmitt þessvegna hallaði hún sér svo innilega að hellubjarginu Sigurfljóðu — við eitthvað verður að styðjast þegar forsjónin hefur kippt undan manni fótunum.

Og svo það sem skeði í jarðgöngunum: hvað hún þrýsti sér fast upp að þessu sem hún hélt að væri Eiríkur, hún var svo yfir sig hrædd, hún sem meira að segja gleymdi öllum sínum börnum í ofboðinu, öllu nema Eiríki, hún vildi deyja inn í hann þarna í myrkrinu — og hvernig hann tók á móti henni: breytti angistinni í kolsvart svimandi algleymi. Aldrei í þessi fimmtán ár hafði hún fundið Eirík Bjarnason þvílíkan — og svo var það Ófeigur.

Þá varð hún í rauninni það sem hún hafði óttazt mest: fallin kona.

Að vísu hafði hún ruglazt í því í fátinu hvorumegin hvor um sig sat, það veit sá sem allt veit, en samt — samt segir hjarta hennar storkandi: þú vissir það víst, að minnsta kosti vissi ég það.

Fallin kona.

Og hafa þó ekkert gert annað en hopa ósjálfrátt undan dauðanum inni í glórulausri skelfingu jarðarinnar. Hvernig stendur á því að slík gestaþraut skuli vera lögð fyrir ósjálfbjarga manneskju?

Fallin íslenzk sveitakona.

Og sjálfsásökun Ingibjargar varð því þyngri sem hún sat lengur yfir dóttur sinni sem nú var orðin alvarlega veik: hver veit nema mín grimmd hafi komið í veg fyrir fullan bata þessa viðkvæma barns? Og hana langaði æ oftar til að hlaupa upp um hálsinn á Ófeigi Snorrasyni og hvísla, ef þú getur bjargað henni þá máttu allt.

En þegar henni varð litið til Eiríks, þessa síglaða ráðleysingja, þá roðnaði hún af blygðun og minntist þess að hann hafði verið hennar stóri sannleikur í fimmtán ár.

3

Og Fimmsunntrína úr Vogum dillar litlu jóði bláeygu og strýkur um ljóst hýið á kolli þess. Förukonan sæla hafði ekki reynzt sannspá um kynferði þessa yndislega barns, það hafði ekki orðið drengur og því loku skotið fyrir að láta það heita Svein eftir þeim sem týndist. Hafði þessi brigð valdið móðurinni nokkrum heilabrotum um skeið þangað til hún allt í einu datt niður á það heillaráð að láta telpuna heita Sveinu. Þar með var fullnægt öllu réttlæti.

Sveina Ófeigsdóttir — hér er hún þá og strax farin að brosa.

Það var fyrir tilstilli gömlu húsmóðurinnar að þær mæðgur fengu samastað þarna í Býsninni, Sigurfljóðu var meinlaust til Trínu skinnsins, þetta var einstæðingur sem nú hafði hætt sér út í tvísýnan heim fyrir litlu stúlkuna sína, og það var heldur ekki meiningin að verða samskipa barninu hans Ófeigs án þess að láta sig það neinu skipta. Auk þess sem öll börn voru guðs gjöf, hver sem fæddi þau af sér.

Oft verða börn sættir fullorðinna og daglegt ljós. Svo var og um Sveinu litlu: þessi bjarta ögn, svona gersamlega ósjálfbjarga, varð fljótt vinsælasti geislinn í skálanum. Hver ný tilraun hennar þótti heimsviðburður, í augum hennar þóttist hver og einn fá sína ósk uppfyllta, þar var þá einmitt þetta sem allir voru að leita að. Jafnvel Líkafrón frá Hriflukoti þóttist sjá að þarna væru loks komnar þær hendur sem eitt sinn myndu kunna hið rétta taumhald á gangvara amerísku sléttunnar.

Faðirinn var að vísu lengi vel tregur til að viðurkenna afkvæmi sitt opinberlega, það samrýmdist ekki hans núverandi geðþótta. En brátt kom þó þar að hann tók að gægjast niður í holuna til hennar þegar hann hélt að enginn tæki eftir því.

Og einn dag þrífur hann barnið úr fangi Fimrnsunntrínu og segir: Nú tek ég mína stelpu og þú færð hana ekki meir.

Móðurinni varð svo mikið um að hún rak upp voðalegt óp. Fáðu mér hana Ófeigur! kveinaði hún.

Hann fær þér hana bráðum, Trína mín, sagði Sigurfljóð rólega. Ég held honum megi renna blóðið ofurlítið til skyldunnar.

Hann skilar henni aldrei, æmti Fimmsunntrína. Hann á ekkert í henni, ég á hana ein.

Þá afhenti Ófeigur henni telpuna aftur í fússi. Þarna heyrið þið hvað hún segir bölvuð tóan, hún hefur ætlað að ljúga upp á mig faðerninu.

Ég laug ekkert, hreytti Fimmsunntrína úr sér. Þrýsti dótturinni ákaft að sér og bætti við: En það er sama, ég sleppi henni aldrei.

Sigurfljóð bað hana blessaða að láta ekki svona, það dytti engum í hug að taka barnið frá henni, hitt vissu bæði guð og menn hvað gerzt hefði fyrir utan fjárhúsvegginn í fyrrasumar og væri þó raunar telpukrakkinn sjálfur ólygnasta vitnið.

Og litlabæjarkonan hélt sinni sterku verndarhendi yfir móður og barni, innlimaði báðar smátt og smátt í fjölskylduna, þegjandi og hljóðalaust. Þrátt fyrir alla sérdrægni lét Fimmsunntrína sér það vel líka, Sigurfljóð kunni að sigra án þess að særa — og satt að segja lofaði aumingja Trína guð sinn í hljóði fyrir þessa óvæntu stoð: það er enginn leikur að koma kornbarni óskemmdu inn í aðra heimsálfu fyrir þann sem engan á að.

Öll ástríða hinnar blóðríku nesjastúlku var nú um sinn orðin að umhyggju fyrir afkvæminu, hún leit ekki við karlmanni í alvöru — hinsvegar átti hún sinn fróma draum um að verða fín og mikil frú í Ameríku: það var næsta ólíklegt að allar strákamillíónirnar þar þyrftu ekki á myndarlegum kvenmanni að halda og fráleitt að þeir settu fyrir sig að alskapaður blessaður sakleysingi fylgdi með í kaupunum.

4

En Guðríði Saronsrós er ekki meir en svo um þessa nýju meðlimi fjöskyldunnar gefið — og ætti mér þó á sama að standa, hugsaði hún, svo ótt sem nú líður að því að ég segi skilið við hinn óguðlega heim hórdóms og lauslætis og gangi inn í það ríki þar sem allt fer fram á vegum heilags hjónabands. En syndin er lífseig, það er eins og maður ætli aldrei að geta útrýmt þessum grallara úr hjarta sínu — og ekkert skil ég hvað guð Samsonar míns meinar að senda nú þessa skjátu til Ameríku og það endilega með sama skipinu og okkur.

Á yfirborðinu lét þó Guðríður allt gott heita, hún hafði svo langa æfingu í að sætta sig við alla skapaða hluti, auk þess sem hennar góða hjartalag, endurfætt í nýrri trú, forbauð henni að vera með nokkurn uppsteit hér úti á reginhafi. Og allra sízt gat hún fengið af sér að láta syndir annarra bitna á hálfsystur hans Sigga síns, því það var hún þó að okkur heilum og lifandi þessi aumingja litla ögn með bláu augun — það var ekki hægt annað en sletta vinsamlega í góm þegar hún brosti.

Annars var það löndunum beggja megin Atlanzála mikið happ að Guðríður skyldi vera sloppin undir vernd Síðustudagaheilagra áður en hún lagði upp í þvílíkt ferðalag — að öðrum kosti hefðu tár hennar vafalaust hækkað svo yfirborð hafsins að það hefði flætt upp um allar sveitir. Aldrei hefði þessi fávísa manneskja, sem aðallega hafði lagt leið sína milli fjóss og bæjar, getað látið sér detta í hug að slíkur óskapa sjór væri til: þarna heldur skipið áfram dag eftir dag og aldrei þrýtur sjórinn — hvernig hefði villutrúaraumingi átt að afbera allan þennan sjó? Hvað hefði annað verið að gera en gefast upp og fara að gráta?

Nú sat hún í staðinn hólpin með sína prjóna, strauk sultardropa af uppbrettu nefinu og lét ómælanleik hafsins ekki hið minnsta á sig fá. Fyrir hugskotssjónum hennar sveif mormónaríkið Júta í dýrðlegum hillingum: rauðskeggjaður elskhugi bíður með útbreiddan faðminn á musteriströppunum — gagnvart slíkri sýn urðu öll heimsins tár og öll heimsins höf að engu.

5

Og Arndís gamla hjalar við sinn karl, það er að segja hann Snorra minn sáluga aumingjann, þegar allir virðast sofnaðir. Þá horfir hún skyggnum augum út í lágnættið, sér fyrir sér stafgólfið þeirra heima í litlabæjarbaðstofunni og jafnvel heyrir í honum formælingarnar: hver djöfullinn gengur nú á?

Að þú skulir tala svona Snorri minn, maðurinn kominn til guðs, hvíslar hún angurmædd. Ekki þar fyrir, mér ferst víst ekki að antigna þér, kerlingarskrukkunni á leið til Ameríku. Ja þvílík vitleysa ef það svæfi ekki dálítil elska hér á næstu grösum. Þú hlýtur að sjá hana vinur — sérðu virkilega ekki sjálfa sonardótturina?

En nú var eins og gamla konan rankaði allt í einu við sér.

Æ hvaða bannsett rugl er í mér að tala svona við blindan manninn, hvað ætli þú sjáir auminginn. En mikið er að hugsa sér hvað manneskjan getur verið falleg meðan hún er óspillt af ólukku syndinni, að horfa inn í þessar litlu blikandi stjörnur, það er eins og að vera orðin bráðlifandi á ný. Og nú steingleymdi ég að þú ert komin í ungdóminn hjá guði og sérð þar af leiðandi allt. Auðvitað sérðu barnabarnið þitt, þó nú væri — hvernig lízt þér á?

Þannig tuldraði gamla konan löngum stundum út í nóttina, orðin lítt megnug þess að skynja breytingar rúms og tíma: síðan Sveina litla Ófeigsdóttir kom til sögunnar snerist flest sem eftir var af þessum heimi um hana eina. Jafnvel hið himneska spilverk sem fyrrum stytti manni stundirnar heyrðist nú sjaldan nema sem ómur af fjarlægum undirleik.

Hvað guði getur dottið í hug, tautaði hún við sjálfa sig um leið og hún lagði aftur augun. Hver hefði trúað því að heyrnarlaus kerlingin ætti eftir að eignast barn?

Og þóttist nú aldrei fá sig fullsignda, heldur þuldi æ ofan í æ:

Minn Jesú, andlátsorðið þitt

í mínu hjarta eg geymi,

sé það og líka síðast mitt,

þá sofna eg burt úr heimi.

6

En það er ekki víst að gamla konan vaki ævinlega ein, það geta fleiri átt launmál við nóttina, jafnvel fólk upp á sitt bezta. Fyrir kom að pilturinn frá Hriflukoti, Líkafrón Jónasson, lá líka andvaka og hugsaði ráð sitt: þjóðsagan Ása Signý Helga virðist innihalda þrjár persónur, þrjár ólíkar systur sem horfa sín í hvora áttina — ein til Ófeigs grallara, önnur til Landshöfðingjans og sú þriðja þangað sem vera ber.

Hvað heldur manneskjan hún sé?

Ófyrirgefanlegast var að beina augnaskotum sínum að harðgiftum manni og það beint framan í konunni hans, það var bara svo guði fyrir þakkandi að Ófeigur kunni að haga sér um borð á skipi, þar var hann mesti sómakarl þó hann hafi kannski verið nokkuð mikið fyrir fuglinn langt uppi í íslenzkum afdal. Hér lét hann sem sagt ekki stelpur snúa á sinn betri mann, hvorki með tittlingadrápi né öfugsnúði, enda höfðu þeir orðið vinir í mikilli raun þar í Grantúni, auk þess sem báðir voru eindregnir hestamenn.

Hitt var að vísu afsakanlegra, en að sama skapi fávíslegt, að vera að bera víurnar í svokallaðan heimspeking, sprenglærðan höfðingja á gljáskóm, nauðrakaðan. Almúgafólk verður þó að þekkja sín takmörk — hvernig fær staðizt að þurrabúðarmannsdóttir norðan úr landi spili sig til jafns við Hafnarstúdent?

En lokkandi var hún þessi þríeina mær og það svo að Líkafrón gat vart um annað hugsað.

Og ég held það hafi verið í gær sem hann kallaði á hana afsíðis og sagði sem svo: Jæja, nú er ekki til neins annað en fá einhvern botn í þetta.

Botn í hvað? spurði stúlkan eins og gáttuð.

Þetta sem þú veizt — eða þykistu kannski ekkert vita?

Sem ég er lifandi manneskja veit ég ekki nokkurn skapaðan hlut.

Þá gaut Líkafrón til hennar augunum og sýndist hún ekki árennileg, reyndi þó að gera sig sem blíðastan. Blessuð vertu nú ekki að þessu, ekki skal standa á mér að skaffa beljurnar.

Hvaða beljur góði?

Nú beljurnar í búið okkar manneskja.

Þá hló stúlkan og sagði: Æ mér leiðist svo að mjólka, Líkafrón minn.

Ég skal mjólka, sagði Líkafrón — bætti svo við stúrinn: Ertu kannski alltaf að hugsa um þennan Landshöfðingja?

Hann er alveg dásamlegur.

Og kannski Ófeig líka?

Mér finnst hann framúrskarandi sniðugur.

Og mig líka — eða hvað?

Þá fór stúlkan aftur að hlæja. Elsku bezti Líkafrón minn láttu nú ekki svona, ég vil bara beljur.

Nú rann Hriflukotungi í skap og hann mælti af þjósti: Djöfulla beljuna þú færð nema þú hagir þér eins og manneskja.

Vertu þá sæll vinur, sagði stúlkan og ætlaði að snara sér burt.

En Líkafrón hljóp í veg fyrir hana. Stoppaðu segi ég, skipaði hann, og segðu af eða á.

Ég segi af. Augu hennar dönsuðu af ertni.

Þá segi ég bara á, rumdi í Líkafróni um leið og hann greip utan um meyna og vöðlaði henni upp að sér.

Hann var þrælsterkur og eldur og brennisteinn í skrokknum á honum, brátt nísti hún sér inn að honum eins og glóandi járn. En á slíku hafði hann einmitt sízt átt von, sleppti henni því allt í einu stamandi: Ekki núna — heldur seinna og — og vertu mér svo trú.

Hún var nærri dottin og leit á hann þessum hryllilega augum sem kvenfólki er tamt að beita þegar ástríða þess hefur verið móðguð, svo tók hún sprettinn eins og ótemja og var horfin með sama.

Síðan hefur hún verið kankvísari við Ófeig grallara en nokkru sinni fyrr og þess á milli haldið langar lofræður um Landshöfðingjann, fallegasta manninn í heimi segir hún. En Líkafrón liggur andvaka og skilur ekkert í stúlkunni að láta svona eins og bjáni. Og öskur soltins nautpenings kveður æ greinilegar við í eyrum hans því lengur sem hann vakir.

Fimmtándi kapítuli

l

Guðrún í Öxl, ljósa heillar sýslu fyrir austan, var ekkja sem allt var búin að missa nema sjálfa sig. Áratugum saman hafði hún ásamt manni sínum barizt við flestar hugsanlegar plágur Íslands, allt frá öskufalli til kíghósta, leitt fjölmennt heimili brosandi gegnum ótrúlega fátækt milli þess sem hún gekk læknandi og hjúkrandi sveit úr sveit, stungið síðustu vellunni úr búri sínu upp í flækingshund. Að lokum hafði algóðum guði þóknazt að senda snjóflóð á bæinn hennar eina skammdegisnótt í vetur leið, hin heittelskaða fjallsöxl var svo rismikil að fönnin tolldi ekki í henni að þessu sinni — reyndar var þetta ekki nema lítilfjörlegur skafl og féll ekki nema yfir lítilfjörlega skák, en nóg til þess að sliga bæinn og kreista líftóruna úr þrettán manns, þar á meðal manni hennar og tíu börnum. Sjálf fannst hún eftir fjóra sólarhringa kuðluð saman í öllu brakinu, sængin hafði hlíft henni við kali nema á tám og fingrum og það græddi hún sjálf með seyði af jurtum úr sinni eigin landareign.

En þessi sviplegi atburður hafði orðið til þess að Guðrún treysti sér ekki til að tjónka við Öxlina sína lengur, hún varð að fyrirgefa henni óræktarsemina — og þá gat hún heldur ekki hugsað sér að dvelja á Austurlandi meir, þaðan af síður flytja í aðra landsfjórðunga. Í hennar fræðum voru Öxl og Ísland eitt, fyrst hún varð að yfirgefa Öxlina þá þýddi ekki annað en yfirgefa Ísland líka: hvar sem væri á Íslandi mundi Öxlin halda áfram að kalla hana til sín með þyti sömu vinda, kvaki sömu fugla, og varpa töfrum sínum yfir minninguna um þrettán lík í snjónum.

Og Guðrún ákvað loks að fara til Ameríku með hinum fátæklingunum sem flestir áttu að einhverju leyti um sárt að binda eins og hún. Ýmsir urðu til þess að gefa henni ofurlítið upp í fargjaldið þar sem hún stóð allslaus uppi, mest þeir sem minnst áttu og ætluðu kannski sjálfir.

Enda þótt ekkja þessi væri þannig harla umkomulaus og hefði óljósa hugmynd um hina fjarlægu álfu í vestrinu þá kveið hún aldrei hót fyrir þessari ferð: einstæðingsskapur og ótti voru Guðrúnu í Öxl algerlega framandi kenndir hvar sem hún fór fannst henni sem allt lifandi þyrfti sín við og þá var ekkert að hræðast. Þó hún hefði verið alein, jafnvel uppi á Öræfum, jafnvel í kolniðamyrkri, þá hefði hún þreifað uppi steinvölu eða snjókorn til þess að ylja í lófa sínum og bægt þannig frá sér hverjum ugg. Sinn eigin harm lokaði hún jafnan vandlega inni í brjósti sínu, fól hann þar í rauðu skríni eins og helgidóm sem hún ein mátti snerta, og af þeim helgidómi miðlaði hún öðrum ástúð og líkn.

Og nú stendur þá Öxlin í eyði. Sunnanþeyrinn leikur þar um hljóðar rústir, grasið sprettur úr sér og verður að sinu.

En hér á Sáttmálsörkinni er Býsnin eftirsóttasti staður á skipinu: allir þurfa að leita ráða hjá Guðrúnu eða þó ekki sé nema sjá hana andartak, heyra hana segja nokkur orð — það er eins og að vera kominn heim. Einkum sækja þó börnin til hennar eins og fiðrildi að blómi, börn á öllum aldri, þau stelast þangað úr öllum áttum, það er sálin í þeim og hjartað sem heimta að komast til þessarar ljósmóður allra, því hún ein kann að gera æfintýri úr hverjum hlut og hverjum atburði.

Og þegar orðið er svo fullt í Býsninni að allt ætlar að kafna þá stendur Guðrún brosandi upp og lætur hópinn dreifa sér fram í matsalinn, sezt svo sjálf í skáladyrnar og heldur áfram máli sínu. Það er eins og landið og þjóðin, allt þetta sem við erum búin að yfirgefa, lifi hér í munni þessarar lítilfjörlegu konu, okkar íslandsþúsundár og meira til, langt aftur í gráa forneskju — börnin standa á öndinni þegar hún byrjar: í upphafi skapaði guð himin og jörð og jörðin var auð og tóm og myrkur yfir djúpinu; ellegar: ár var alda, þat er ekki var, var-a sandur né sær né svalar unnir; það er ekki til svo dulræð sögn né torskilið orð að allt verði ekki hverju barni að ljóslifandi veruleika þegar hún segir það.

Vegna minnstu barnanna er henni þó tamast að byrja á því smáa: Einu sinni var randafluga sem átti holu í vegg. Hún var ákaflega fín í kjólnum sínum gulum og svörtum, og mesta söngtól, því hún var alltaf sísyngjandi þegar sólskin var. Og nú var það einn dag að mörg ljómandi falleg randaflugubörn komu fljúgandi út úr skurninni sinni og fóru líka að syngja, það var nú meiri samsöngurinn, þarna ómaði öll holan af söng. En það stóð ekki lengi því í næstu holu bjó músabróðir einn og hann átti líka falleg börn sem þurftu mikið að borða. Og haldið þið kannski að músabróðirinn hafi ekki heyrt allan sönginn í randaflugubörnunum og nú rann hann á hljóðið inn í þeirra holu einn dag þegar mamma þeirra var ekki heima og veiddi þá alla með nefinu sínu stóra og gaf sínum börnum þá í miðdegismat. Þegar randaflugan kom heim var holan hennar tóm og það er sagt að sorg hennar hafi verið svo mikil að hún heyrist í öllum randaflugusöng síðan. En til allrar guðs lukku fann flugan holu í öðrum vegg þar sem enginn rindill átti heima og þar eignaðist hún önnur börn næsta sumar og hélt svo áfram að syngja þegar sólskin var og nú var söngur hennar fegurri en nokkru sinni áður vegna þess að heilög sorg ómaði á bak við gleðina.

Og þegar litlu krakkarnir biðja um meira þá heldur Guðrún áfram og segir söguna af því þegar kisa og seppi giftu sig og barnið þeirra varð alveg eins og seppi nema hvað það var lítið eins og kisa og mjálmaði og gat dregið inn klærnar eins og hún. Og seppason varð gríðar duglegur að veiða, því allar mýs héldu að þetta væri bara lítill hundur, og svo fékk sjálfur kóngurinn þessa gersemi til þess að gefa drottningunni að gamni sínu. En þá brá svo kynlega við að dýrið fór allt í einu að gelta svo hátt að drottningin varð lafhrædd og kóngurinn varð að skila því aftur heim til mömmu þess og pabba.

Eða þá sagan af folaldinu, kálfinum og lambinu, sem fóru saman út í heiminn til þess að berjast fyrir frelsi húsdýranna og lentu loksins hjá páfanum í Róm og þá gerði páfinn þau öll að kardínálum til þess að þau skyldu gleyma í hvaða tilgangi þau lögðu upphaflega af stað.

Og ekki skortir Guðrúnu sögur af öllum þeim fásénu verum sem hafa verið nágrannar okkar frá ómunatíð, þessum leikföngum ímyndunaraflsins sem hafa gert okkur að skáldum. Landvættir, tröll, dvergar, álfar, vofur, marbendlar, hafmeyjar, fjörulallar og allt mögulegt — það úir og grúir af þessu á Íslandi, segir hún, og allt þetta dularlíf iðar í persónu hennar og börnin gleypa það í sig eins og vorgoluna.

Það bjó huldukona í fallegum hól í túninu skammt frá Axlarbænum, þann hól mátti aldrei slá og börn máttu heldur ekki vera þar með neinn hávaða. Þessi kona var vanalega með slegið hár og í grænum kjól. Lengi var ég búin að sitja yfir henni á hverju ári í sama mund — á sjálfa jónsmessunótt. Það eru þær indælustu stundir sem ég hef lifað. Fegurðin inni í hólnum var svo mikil að ég get ekki lýst því ellegar þá ilmurinn, sterkari en nokkur reyrangan. Ég sá aldrei neitt fólk þar inni nema hana eina, en ég fann samt að það voru þar fleiri verur sem strukust fram hjá mér eins og blær þegar ég gekk um. Aldrei talaði hún heldur við mig þegar ég var hjá henni, hún vitjaði mín ævinlega í draumi þegar hún þurfti mín við, en þó hún talaði ekkert skildum við hvor aðra samt, það kom eins og af sjálfu sér. Og aldrei hljóðaði hún meðan á fæðingu stóð, heldur bara andvarpaði eins og þegar vindur rjálar í gætt. Og þegar ég tók á henni eða barninu var eins og hendur mínar snertu ylvolgt silki. Aldrei greiddi hún mér neina þóknun í mynt eða gripum né neinu öðru veraldlegu, hún sagði mér í einum draumnum að hún væri af þeirri tegund álfa sem ekki mætti breyta hlut sínum í jarðneskt góss og kvaðst því verða að leggja umbun sína í hjarta mitt, þannig að hvað sem á dyndi yrði það aldrei snautt. Svo var það í grasleysinu mikla í fyrrasumar að ekki var stingandi strá upp úr túninu nema Álfhól einum, þar lá þessi líka kjarntaða alveg í leg. Þá stóðst maðurinn minn sálugi ekki mátið: einn dag sló hann hólinn og fékk af honum sjö kapla væna. Og vitanlega var umstang og hávaði í krökkunum þegar verið var að hirða, það má svo sem nærri geta. Nóttina eftir kom huldukonan til mín og nú í rauðum kjól, aldrei þessu vant, og var svo ósköp sorgmædd þegar hún segir við mig: Svona fór það Guðrún mín, enginn má sköpum renna, og mun ég nú stuðla að því einu að þér verði hlíft. Og það hrundi sitt tárið úr hvoru auga um leið og hún kvaddi mig og stærri tár hef ég aldrei séð. Eftir þetta kom hún aldrei til mín í draumi.

Guðrún í Öxl lítur í gaupnir sér um leið og hún mælir þessi síðustu orð og börnin kveljast af forvitni því þau finna að þetta er mikil örlagasaga sem ekki er nema hálfsögð. En þau dirfast einskis að spyrja — þau vita upp á hár hvenær slíkt er óviðeigandi.

Þegar fullorðið fólk er viðstatt sveigir Guðrún oftast nær veruleikanum, þá eru það hetjusögur af allskonar fólki fyrr og síðar, hrjúfar af grjóti og klaka, rammar af seltu, bornar miklum förnum.

Það er eins og Landshöfðinginn segir undravert hvað fólk getur, segir hún þá stundum eins og við sjálfa sig í sögulok, ég held það sé laukurinn af skepnunum sem gerir, þetta eru svoddan lífgrös sem þær nærast á, ég er viss um að það sprettur hvergi annað eins gras og heima.

Og svo er hún kannski allt í einu farin að lýsa skepnum sem hún hefur átt eða haft spurnir af: mórauða sauðnum okkar sem bjargaði öllu fénu í páskahretinu í hittifyrra eða Dumbu gömlu í Sunnudal sem flæddi svo mjólkinni að það varð að bera undir hana skjólu fjórum sinnum á dag. Að maður nú ekki tali um blessaða hestana sem lögðust á hnén til þess að dauðadrukknir eigendur þeirra gætu skriðið á bak — aðdáun hennar á hestum virtist takmarkalaus, hesturinn er yndislegri en nokkur skáldskapur sagði hún, enda leit Líkafrón Toppumaður á konu þessa sem þá gáfuðustu er hann hefði kynnzt.

Og eins og viðeigandi umgerð hverrar sögu dró hún upp svip landslagsins: margir sem á hlýddu urðu þess allt í einu vísari að nú loks sáu þeir fjöllin og dalina sem þeir höfðu alla ævi haft fyrir augum, fyrst nú greindu þeir fossahljóðið, glitið á læk og tjörn. Jafnvel sólstafirnir í öskufallinu urðu svo skýrir að fólk skynjaði það ekki lengur sem plágu heldur fegurð. Og bak við þá heillandi upplúkningu sem jafnan fylgdi máli Guðrúnar í Öxl fann hver einasta manneskja snertingu hins dýpsta trega: öllu þessu höfum við glatað.

2

Svo var það einhverju þegar Býsnin var orðin full af börnum sem báðu Guðrúnu um sögu að hún segir: Ætli sé ekki bezt ég lofi ykkur að heyra kvæði sem amma mín kenndi mér og hún hafði lært af sinni ömmu?

Börnin klöppuðu saman lófunum: og hrópuðu jú jú jú — þau vissu af reynslunni að þó sagan væri ljúf af tungu Guðrúnar gat þó ljóðið orðið enn unaðslegra.

Það eru eiginlega söngvísur sem fólk dansaði eftir í gamla daga, hélt hún áfram brosandi. Allir tóku höndum saman og mynduðu hring, svo var stigið eftir hljóðfallinu; En kvæðið heitir Sigríðarkvæði og nú byrjar forsöngvarinn og syngur einn sjálfa vísuna:

Sigurður lendir skipunum

við eina ey.

— gulli voru búin þau

hin fögru fley.

Svo kemur viðlagið sem allir verða að taka undir:

Svefn engan má ég sofa.

Og forsöngvarinn heldur kvæðinu áfram:

Sigurður bíður Sigríðar

sem hann kann;

hún vill ekki eiga þann

hinn væna mann.

Væn er hún Sigríður

systir þín,

þó finnst annað fegra fljóð

á skipum mín.

Nú spurði einn sex ára gamall kútur spekingslega: Af hverju halda ekki allir áfram að taka undir?

Þeir gera það væni minn, svaraði Guðrún. Ég bara nenni ekki að hafa það eftir við hverja vísu.

Þegiðu svo Grímsi, sögðu mörg börn í einu. Meira. Meira.

Og Guðrún hélt áfram kvæðinu:

En svo svaraði hann Gunnlaugur

og varð við reiðr:

Ég skal gefa þér hringa tólf

ef það er ei.

Sigurður gengur stuttan veg

til skipa sín:

Stattu upp, Sesselía

systir mín!

Sesselía klæddi sig

í stakkinn blá,

Silfrinu temprar hún

þar utan á.

Sesselía klæddi sig

í safalaskinn,

svo gengur hún í höllina

með meyjar fimm.

Sesselía settist undir

drykkjuborð;

ekki mælti hún Sigríður

við hana orð.

Öllum þótti hún Sesselía

væn að sjá:

Þar lék henni Sigríði

öfundin á.

Sigurður skáld Ófeigsson sem allt til þessa hafði hlustað á kvæðið rauður mjög og þungbrýnn gat nú ekki stillt sig lengur. Þrátt fyrir allt dálæti sitt á þeirri sem flutti mælti hann og nokkuð hranalega: Þetta er allt ramvitlaust ort Guðrún!

Guðrún sem var grandalaus um hvað undir bjó, leit hlæjandi við drengnum. Finnst þér það Siggi minn? spurði hún vingjarnlega.

Heyrirðu það ekki manneskja? Hendingarnar eru allar mislangar, endingarnar standast ekki á og svo vantar alla stuðlana og höfuðstafina.

Guðrún leit á þennan hneykslaða rauða snáða með aðdáun og mælti: Góðan talsmann missir íslenzk braglist þar sem þú ferð, Sigurður litli, en svona orti nú blessað fólkið í gamla daga þegar hlaupinn var í það galsinn.

Var búið? spurðu hin börnin.

Það er bara síðasta vísan eftir, svaraði Guðrún, og hún er svona:

Svo lyktaði kvæðinu

fyrr og nær:

Sigríður átti barn

við borgarþræl.

Svefn engan má ég sofa.

Þá stökk Siggi Gudduson út.

En handan úr einu rúminu barst ekki, þungur og sár. Það var ofnispallaseljan litla sem hlustað hafði sjúk á þetta fjarstæðukennda kvæði og gafst nú alveg upp þegar svona fór.

Guðrúnu í Öxl varð í meira lagi bilt — allt í einu varð henni ljóst hvernig í öllu lá: þessi tvö börn höfðu lifað kvæðið í sínu eigin nafni, það voru örlög þeirra sjálfra sem frá var hermt. Og nú bað hún hin börnin að víkja, aumingja Sigga væri svo lasin og þarfnaðist hvíldar. Þau hlýddu öll samstundis.

Guðrún laut niður að telpunni og strauk blíðlega um koll hennar. Þetta var ekki um ykkur ljúfan mín, hvíslaði hún, það var um allt annað fólk sem er löngu löngu dáið.

Seljalandssigga grúfði sig niður í koddann og reyndi að stilla harm sinn, loks reisti hún höfuðið og leit glampandi hitasóttaraugum á Guðrúnu. Biður hann mín þá aldrei? spurði hún kjökrandi.

Jú jú, seinna, svaraði Guðrún í Öxl og hallaði társtokknu andliti telpunnar að brjósti sínu. Og þá segir Sigríður já.

Sextándi kapítuli

l

Hvert ætlar svo allt þetta fólk?

Það er ekki nóg að segja til Ameríku, elskurnar mínar góðu, Ameríka og Ameríka getur verið sitt hvað, það eru til margvíslegar Ameríkur, bæði Norðurameríka og Suðurameríka, meira að segja Miðameríka, Ameríka er eitt ógnarflæmi sem nær yfir helming jarðarinnar heimsskauta á milli — það fer ekki stórt fyrir fáeinum Íslendingum í þvílíkri firn.

Ætlum við til Eldlands? Eða Niggaragúu? Eða Patrekseyju kóngssonar?

Nó nó, sagði Grettir Ásmundarson. Þið farið öll til Múskokahéraðs í Kanada upp á tvö hundruð stjórnarekrur hver familía.

Ekki hann Ófeigur minn, ég fer beina leið til Jútu.

Og ég líka, tók Guðríður Saronsrós undir himinlifandi.

Líkafrón mælti: Ég veit ekki betur en okkur hinum Norðlingunum flestum sé ætlaður staður í einhverri svokallaðri Vínskonsu sem mun vera í Bandalandi, ég kann rétt að nefna það. Og leit allt í kringum sig hróðugur.

Haldið þið sú stjórn láti mokka sig sem búin er að kosta upp á ykkur heilum manni alla þessa leið? spurði Grettir jesnó æfur.

Bara að sá maður sé þá heill, sagði einhver konan.

Að minsta kosti heldur hann sig á öðru plássi en við, sagði önnur.

Nú tók sá sköllótti til máls: Við úr minni sveit eigum von á forsvarsmanni strax og við komum á Kvíabekk.

Það varðar mig ekkert um, svaraði Grettir. Stjórnin sleppir engum suður í Ríkin.

Ekki veit ég hvað um mig verður, sagði Fimmsunntrína úr Vogum áhyggjufull. Ætli sé ekki helzt að treysta á þessa stjórn, hún lætur þó vonandi börnin aldrei deyja.

Heldurðu kannski það sé ekki stjórn líka í Vínskonsu? spurði Líkafrón móðgaður.

Ég held við gullbringufólkið ættum nú að reyna að halda hópinn Trína mín sagði sunnanbóndinn sem alltaf var að stanga sig. Er ekki til einhver Brasilía þar sem allt er fullt af kaffi? Það er náttúrlega langbezt að fara þangað sem maður fær nóg kaffi.

Fimmsunntrína verður með okkur fyrst um sinn, mælti Sigurfljóð Íkaboðsdóttir af sinni alkunnu festu. Leit síðan spyrjandi á Ingibjörgu frá Seljalandi: Hvað sem þið gerið?

Ingibjörg svaraði hikandi: Ja það er bara þetta árans fjölkvæni.

Heldurðu nú hann Eiríkur fari að taka fram hjá þér úr þessu, heillin mín? spurði Sigurfljóð.

Stóri sannleikur sló sér á bæði lær. Nei að mér heilum og lifandi, ekki þó tíu þúsund jútur væru í boði, hrópaði hann upp yfir sig.

Nema Guðrún í Öxl lýtur áhyggjufull að Sigurfljóðu og hvíslar:

Í guðsbænum þið eruð þó ekki mormónar?

Æ Gudda var að láta einhvern karlhlunk hræra í sér á þorranum í vetur, svaraði Sigurfljóð tómlátlega.

Mér finnst sjálfsagt að Austfirðingar haldi sig við þá stjórn sem bezt býður, sagði Runólfur Rósubóndi.

Það er viturlega mælt, samsinnti Grettir Ásmundarson. Maðurinn lifir ekki á einu saman kaffi.

Og reyndar ekki brauði heldur ef ég man rétt, sagði sá sköllótti.

Sagðirðu ekki þessar ekrur vera í einhverju Músarkoki? spurði Runólfur. Mér lízt ekki á það nafn.

Það er enska maður og þýðir allt annað, svaraði útflutningsstjórinn.

Nú það er enskuskratti, það lá að, sagði Runólfur feginn. En þá finnst mér líka sjálfsagt að halda sig eindregið við þína stjórn.

Það var að loknum kvöldverði í matsalnum sem þessar orðræður áttu sér stað og þar með var komið upp úr kafinu að enginn vissi raunar með neinni vissu hvert hann ætlaði. Hinar framboðnu tvö hundruð ekrur Kanadastjórnar virtist það eina sem hægt var að henda reiður á. Að vísu höfðu útflutningsnefndir heima fengið ýmsar ábendingar og eggjanir annarstaðar frá og sumir Norðlingarnir þóttust nokkuð vissir í sinni sök. En mjög sveif þó allt í lausu lofti þegar skoðað var niður í kjölinn, fólk var miður öruggt í landafræði og ruglaðist í öllum þessum óskiljanlegu nöfnum, allir vildu þangað sem bezt gegndi en enginn vissi með fullum sanni hvar þann góða stað var að finna.

Grettir jesnó hélt fast á máli stjórnar sinnar og kvað sízt sitja á fáfróðum lýð norðan úr Íslandsdölum að vera með rosta framan í opinberan fulltrúa — hvað hefði orðið úr ykkur ef ég hefði ekki verið? spurði hann og var hinn steigurlátasti.

Hefur þessi Grettir nokkurn Glám sigrað eður þreytt Drangeyjarsund? spurði Ófeigur grallari.

Grettir varð ókvæða við í bili, svarar þó loks: Ég þykist ekki skyldugur til að anza mormóna.

Ófeigur mælti: Þá þykjumst við ekki skyldug til að anza jesnói.

Að þessu hlógu margir og dreifðust nokkuð við það áhyggjur manna.

Rís nú upp skeggbóndi einn af Héraði og segir: Víst erum við fávís en höfum auk þess misjafna reynslu af veraldlegum stjórnum og sé ég því ekki annað ráð vænna en það sem skást reyndist heima — að fela sig guði á vald.

Hafðu sæll sagt, hrópuðu margar konur í einu.

Veit nokkur hvar Landshöfðinginn ætlar að setjast að? spurði Ása Signý Helga allt í einu.

Hann verður víst á sífelldu randi, svaraði útflutningsstjórinn.

Enda kemur það út á eitt, bætti Líkafrón við. Það eru sjálfsagt nógar beljur í Vínskonsu.

Þjóðsagnamærin sem sat hið næsta honum svaraði lágt: Ég held ég fari barasta til Jútu.

Í allan hórdóminn? urraði Líkafrón um leið og hann seildist með hendinni undir borðið og kleip stúlkuna í lærið.

2

Og Sáttmálsörkin mjakast þetta áfram jafnt og þétt með allar lögmálstöflur hjartnanna innanborðs, rastir út frá stafni, hákarl í kjölfarinu. Það var einhver svefngöngusvipur yfir þessari fljótandi höll þar sem hún fór einförum yfir auðn hafsins, einhver vélrænn örlagaþungi sem gerði mann óvissan í sinni sök: tekur þetta aldrei enda? Og mörg sveitamanneskjan var líkust skelkuðum búrfugli — hún deplar tortryggnum augum upp til skýjanna sem líða frjáls um geiminn, sjálf er hún bundin við þetta dökka seinskreiða ferlíki.

Ó þér hrossagaukar sem klufuð bládjúpið vængjum yfir bænum mínum í vor — hvar er nú yðar gnegg?

Nú var liðið á aðra viku síðan skipið lét úr höfn og enn hafði allt gengið stórslysalaust, veður bærileg og heilsufar slíkt hið sama.

Flestir urðu brátt það sjóvanir að þeir gátu verið á róli þótt kvika væri eða jafnvel drif, enda hér ekki um neina veltibyttu að ræða.

Þó voru þær konur að ekki treystu sér úr rekkju nema til brýnustu nauðsynja, einnig var alltaf eitthvað af börnum lasið og bar margt til. En allur þorri fólks harkaði af sér rugganda og kröm, enda ýmsu vant að heiman.

Fátt höfðu Íslendingar sér til afþreyingar, einkum karlmenn — þeirra helzta dægradvöl var að skiptast á orðum og tóbaki eftir því sem til féll, einstaka greip í að tálga spýtu eða rýna í bók. Konur stunduðu aftur á móti prjón af kappi milli þess sem þær sinntu börnunum, en annars voru þau þeirra sem á heilum sér tóku þeim fullorðnu stórum naskari á viðfangsefni eins og ævinlega.

Ekki voru samskipti mikil við meginlandsfólkið sem bjó í öðru farrými, hvað þá við farþegana á fyrsta — stundum blönduðust þó allir nokkuð í eitt þegar gott var veður og mikil uppivist. Samt greindu hinar ólíku tungur þjóðirnar ævinlega að, bros og bendingar nægðu ekki til náinna skipta.

Einn var þó sá útlendingur sem lét engar hindranir á sig fá, heldur tók að venja komur sínar til Íslendinga: það var þeldökkur piltur innan við tvítugt, hárið með blásvartri slikju, augun eins og tinnusteinar. Þennan pilt hugðu fróðir menn af tataraættum — að kvöldlagi læddist hann stundum inn í matsalinn með hljóðpípu sína og tók að leika hin undarlegustu lög. Ýmsir hændust nokkuð að þessari tónlist, einkum yngra fólkið, sérstaklega þó stúlkurnar. Það fór um þær einkennilegur brími, villimagnaður, skyldur galdri, þegar hrafnshaus piltsins sveiflaðist til í hálfrökkrinu, blásandi, og skrækirnir úr pípunni hans þutu logandi út í salinn.

Ása Signý Helga sat sig aldrei úr færi við skemmtan tatarans, enda þóttist Líkafrón Hriflukotungur, sem fylgdi henni þá jafnan, glöggt merkja að einmitt til hennar gotuðu töfraglyrnur piltsins meðan hann lék. Vindur nú svo fram um hríð að hljóðpípumaður kemur æ oftar og horfir æ ástríðufyllri á meyna. Sér Líkafrón að svo búið má eigi lengur standa og leitar nú ráða til Ófeigs vinar síns Snorrasonar. Litlabæjarhóndi kvað varla við lamb að leika sér þar sem seiðskratti þessi væri, eggjar hann þó fast á að kveða kauða af höndum sér að dæmi kraftaskálda vorra og brýna vel raust. Orti honum vísu góða í því skyni.

Kvöldið eftir kom tatarinn og blés nú trylltara en nokkru sinni fyrr. Fann Líkafrón ekki betur en stúlkan léki öll á reiðiskjálfi þar sem hún sat við hlið honum og var hann þá ekki seinn á sér að hefja kveðskapinn og beljar nú svo herfilega að hljóðpípuskrækirnir urðu að engu:

Lengur vart má vægja þér

vífsins hjarti andi:

ekkert hjarta áttu hér,

augnasvarti fjandi.

Brá og svo við að piltinum féllust þegar hendur, hann horfði nokkur andartök stjörfum augum á hinn gapandi rauðlóung eins og dynur stemmunnar tæki frá honum allan mátt, spratt síðan upp sem elding og hljóp á dyr með pípuna við brjóst sér, kom aldrei síðan.

Enda þótt aðrar meyjar úthúðuðu Toppumanni fyrir slíka framkomu við svo ungan saklausan snilling lét Ása Signý Helga hann ekki gjalda þessa tiltækis að því er séð yrði. En hverfa þótti hún stundum grunsamlega lengi eftir þetta. Úr einni slíkri för kom hún aftur með óvæntan gest sér við hönd — það var blökkumaðurinn úr eldhúsinu.

Allir í Býsninni ráku upp undrunaróp þegar þau birtust í dyrunum. Snjóhvít augu Surts litu kringlótt upp á hvern mann eins og í fyrirgefningarbón, þykkar varirnar skildust að í brosi svo að skein í glertennurnar. Hin yngri Seljalandssystkini flýðu æpandi til móður sinnar, sannfærð um að þetta væri Ljóti karlinn.

Hann langar bara til að sjá ykkur, sagði Ása Signý Helga og gaut augunum hróðug til Líkafróns.

Hriflukotungi lá við að demba galdravísunni Ófeigs með sama á þennan nýja óvin, en áður hann fengi ráðrúm til þess hafði blámaðurinn komið auga á Seljalandssiggu hvar hún lá í rúmi sínu og kinkaði ákaft til hennar kolli, greip síðan spegilfagran pening upp úr vasa sínum og varpaði honum fimlega yfir á sængina til hennar.

Sigríður litla, sem ekki var mjög þungt haldin þá stundina, handsamaði peninginn ljómandi af gleði áður en hann skoppaði niður á gólf. Svo rétti hún fram granna hönd sína því hún vildi vera kurteis við svo góðan mann þó svartur væri og blámaðurinn kom tiplandi og kyssti lófa hennar. Hneigði sig síðan flaumósa í allar áttir og hvarf á brott.

Flestum þótti þetta fallega gert af Surti — það er ekki allt fengið með því að mennirnir séu hvítir sagði Ása Signý Helga og Sigga litla var á sama máli þó hún segði ekki neitt. Og sýndi nú öllum peninginn sinn þegar hún var búin að skoða hann nógu vandlega.

Á hvaða máli talarðu við þann svarta? spurði Líkafrón háðslega og sá á þjóðsagnameyna.

Á því máli sem allir almennilegir menn skilja, svaraði hún drýldin.

Líkafrón klóraði sér í skegginu.

3

Daginn eftir sem var sunnudagur birtist Ólafur Ólafsson allt í einu almúga á þriðja plássi, aldrei þessu vant, og býður upp á guðsorð. Flestar konurnar tóku slíku boði með andakt en karlar óku sér sumir og gutu hornauga til skeggjúðans. Voru nú grafnar upp þær sálmabækur er slæðzt höfðu með í ferðina og síðan kyrjaður Syndugi maður sjá að þér eftir séra Sigurð heitinn á Presthólum.

Það var eins og heill svelgur mannlegrar eymdar opnaðist í þessum frumstæða söng, raddirnar skripluðu sín í hverja áttina eins og horgemlingar á svelli, andlitin skrumskældust sem í steinrunnum ótta:

Því fá þeir allir eilíft líf

sem yfirbót synda vinna;

en andartjón og eymdakíf

iðrunarlausir finna.

Og þá er sefjun ljóðs og lags hafði skapað þann viðeigandi hljómgrunn í sálunum strauk prestlingur skeggið, ræskti sig, lagði aftur augun og hóf bæn sína. Hinar viðkvæmari konur fóru þegar að tárfella, ekki þó Guðríður Saronsrós — hún var of viss í sinni sök.

Síðan flutti skeggjúðinn vænan ræðustúf af slíkri alvöru að sumum fannst skipið vera að sökkva. Hann talaði um afturhvarfið og djöfulsins aðskiljanlegu vélabrögð.

Enginn veit hvernig djöfullinn lítur út, sagði hann meðal annars. En hvort heldur hann er með horn og klaufir og skott eins og kúnstmenn uppmála hann stundum ellegar hann er bara svona gressilega illur andi sem mér þykir trúlegast, þá stendur eitt stöðugt: hann brennir þá eilíflega sem ekki gá að sér í tíma, fyrir því höfum vér orð lausnarans sjálfs, og þeir sem brugðið hafa fingri í eld geta svona farið nærri um hversu notalegt slíkt muni vera, sé þess jafnframt gætt að þegar tittlingur sem pikkar nefi til dæmis í Esjuna og er loksins búinn að pikka hana upp til agna þá er samt ekki liðið nema hálft augnablik af eilífðinni. En hvað er þá að gá að sér í tíma, kæru bræður og systur? Þér haldið kannski að það sé nógur tíminn að iðrast þegar maður er búinn að koma sér fyrir einhverstaðar úti í Ameríku? Ég segi nei. Hér á þessum punkti, nú á þessu augnabliki verður það að gerast. Þetta er sá eini staður og sú eina stund sem vér höfum vald á, nú er klukkan kortér yfir tvö, þegar hún er hálf verðum vér kanski öllsömun liðin lík. Og þó svo ólíklega fari að vér slömpumst í syndinni yfir hafið, þá er harla lítil fremd í því að stíga á land í annarri heimsálfu brennimerktur af djöflinum norður á Íslandi.

Voru flestir fegnir þegar maðurinn sagði loksins amen, því sumir höfðu fyllzt skelfingu við orð hans, öðrum fannst í þeim lítil upplyfting á tyllidegi.

Þegar búið var að syngja lokaversið á eftir og nokkrir höfðu þakkað Ólafi hugulsemina með handabandi stóð Guðrún í Öxl upp og var óvenjulega hvasseyg.

Ekki kann ég við svona prédikunarmáta, sagði hún, enda var minn prestur fyrir austan vanur að segja að þetta með eldinn væri bara skáldskapur — guð væri fortakslaust betri og máttugri en svo að hann léti þann vonda hafa Austfirðinga fyrir eldivið.

Sá prestur hefur verið blindur á ritninguna, kona góð, svaraði Ólafur Ólafsson. Bókstafurinn blífur — við hvað ætti fólk annars að styðja sig?

Ófeigur grallari hafði setið glottandi úti í horni undir ræðu guðsmannsins og tekið mikið í nefið, stundum jafnvel geispað hátt. Nú mælti hann hvatvíslega: Heldur vil ég brenna eilíflega með geitfénaðinum en hlusta á slíkan sauðarjarm alla tíma, jafnvel þó yfir fullri jötu væri og í skínandi fjárhúsi. Og við djöfsa er ég hvergi smeykur, enda sagður kominn í beinan karllegg af Sæmundi hinum fróða í Odda sem margir kannast við.

Já, laglega var það nú gert af Sæmundi að sundríða Kölska heim til Íslands forðum, sagði Líkafrón frá Hriflukoti sem nú vildi feginn beina hugum fólks að reiðmennsku. Og kippt hefur þér í kynið, Ófeigur, þegar þú lézt folann busla með þig fram í skipið.

Ólafur Ólafsson mælti: Náttúrlega er svo sem engum of gott að fara til helvítis sem það endilega vill. En til hvers hefur guð þá sent oss Hallgrím og meistara Jón?

Hallgrímur var bálskotinn í Tyrkjaguddu hundheiðinni og meistari Jón drakk sig blindfullan þegar hann gat, sagði Ófeigur. Það er allt í lagi með þá.

Ónytju hjal og mælgin mín mér til falls koma ætti, sagði prestlingurinn um leið og hann gekk snúðugur brott.

Það segi ég með, kallaði Ófeigur á eftir honum.

Margt kvennanna hafði hlustað agndofa á þessi orðaskipti, nú fóru sumar að þurrka sér um augun, aðrar fussuðu við litlabæjarbónda.

Ætli sé annars nokkur djöfull til? sagði Ása Signý Helga.

Líkafrón svaraði: Ja til hvers erum við þá á leið til Ameríku ef maður á svo að fara til helvítis eftir sem áður?

Sautjándi kapítuli

l

Allt í einu gaus upp einhver ótukt meðal meginlandsbúa á skipinu, fólk lagðist í hrönnum og það var sett upp sjúkrastofa fyrir þá aumustu.

Um sama leyti þyngdi Seljalandssiggu mjög eina nóttina og nú var hún komin á spítalann innan um þetta ókunnuga fólk — móðirin las í augum læknisins: það er vonlaust.

Hún lá í hornrúmi og á móti henni gömul kona sem talaði eitthvert óskiljanlegt mál, það eina sem skildist voru hljóðin í henni, þau voru áreiðanlega íslenzk, svo nístandi sár og langdregin því hún var mjög veik. En þá sjaldan bráði af gömlu konunni reyndi hún að lyfta höfðinu frá koddanum og brosa yfir til telpunnar og hún brosti líka á íslenzku, hlýju fallegu kerlingarbrosi. Sigga brosti ævinlega á móti þegar hún hafði rænu á því.

Læknirinn á skipinu var góður maður og leyfði Ingibjörgu að sitja hjá dóttur sinni þegar hægt var að koma því við, þarna sat hún lon og don og reyndi að hlynna að henni á allan hátt. En ekkert dugði, hún var aldrei sárþjáð en líf hennar hélt áfram að fjara út.

Það er svo hræðilegt að sjá líf barnsins síns fjara út.

Gamla konan hélt alltaf áfram að hljóða.

Verðurðu ekki þreytt að hlusta á þetta elskan mín? spurði Ingibjörg.

Ég er hætt að heyra það, svaraði telpan. Það er ekki til neins að hlusta á það lengur, ég vil bara ekki missa af þegar hún brosir.

Ingibjörg andvarpaði. Eitt er sameiginlegt flestum mæðrum í heiminum: þær eiga aldrei svo mörg börn að þær megi missa neitt þeirra. Heldur hefði Ingibjörg kosið að missa steininn úr sínu eigin auga en þessa jarphærðu tátu sem ekkert var nema gæðin. Stundum hugsaði hún sem svo: er ekki allt gott búið að vera þegar Sigga mín deyr? Og þau sem höfðu lagt í þessa Ameríkuför fyrst og fremst hennar vegna, hugsað sem svo að kannski gæti einhver doktor fyrir vestan læknað þennan þráláta verk …

Sigríður litla var alltaf róleg, aldrei heyrðist æðruorð af þessum fölu vörum sem eitt sinn höfðu teygt sig svo fagurrjóðar í kossi.

Einu sinni spurði hún upp úr eins manns hljóði: Ef ég dey, mamma, fer ég þá heim til Íslands aftur?

Þú deyrð ekki elskan mín, sagði Ingibjörg og reyndi að sýnast örugg.

Nei ég veit það — en ef ég dæi?

Þá færirðu til guðs. Það fara allir til guðs sem eru góðir og saklausir eins og þú.

En mig hefði nú samt langað til að koma við heima.

Ingibjörg átti erfitt um tungutak, hún fitlaði við svuntuhornið sitt og þagði.

Það er svo fallegt blágresið í einum hvamminum, hélt telpan áfram.

Já, ég veit það elskan mín, sagði Ingibjörg lágt.

Heldurðu það sé nokkurt blágresi hjá guði?

Það tel ég víst — hjá guði hljóta öll falleg blóm að vaxa.

Það er gott, bara það sé þá líka hvammur eins og heima. En svo langar mig til að spyrja þig að einu og þú mátt engum segja það, heldurðu Siggi deyi ekki líka ef ég dey?

Þú deyrð ekki elskan mín.

Nei ég veit það — en ef ég dæi?

Það getur vel verið hann deyi líka, hann deyr áreiðanlega einhverntíma.

Og þá kemur hann til guðs líka, er það ekki?

Það hugsa ég áreiðanlega.

Það er gott, þá ætla ég að biðja guð að lofa okkur að skreppa einhverntíma heim, það er svo gaman heima.

Þannig talaði þessi litla stúlka við móður sína eins og ekkert væri um að vera, í meðvitund hennar var dauðinn engin endalykt heldur næstum því eðlileg vistaskipti, ferðalag úr einum heiminum í annan, svipað þessu sem hér stóð yfir nema hvað allt var miklu þægilegra og auðveldara af því þá stjórnaði guð öllu og guð Seljalandssiggu var góður guð.

Ingibjörg leit ætíð til gömlu konunnar um leið og hún fór og reyndi að hagræða henni eitthvað, það var að grafa úr henni augað, læknirinn treysti sér ekki til að taka það hér um borð, en ævinlega kinkaði hún kolli framan í Seljalandskonuna með þjáningarfullu brosi og byrjaði alltaf á sama tautinu: Rag evel-se eo en deus doue caret arbed, ma en deus roed e vab unik-gaet …

2

Á hverjum degi varð hún að fá að tala við skáldið sitt. Eða ef hún átti bágt með að tala þá að horfa á hann svolitla stund. Við hann minntist hún aldrei á dauðann framar, hún var búin að lofa honum því í eitt skipti fyrir öll að deyja aldrei, hún sem ætlaði alltaf að lifa fyrir hann, þau sem ætluðu alltaf að vera saman. Og þó var eins og bæði vissu upp á hár hvað í vændum var.

Hann sat á stokknum hjá henni og fór með eitthvað fallegt fyrir hana, sögu eða kannski ljóð. Henni gerði ekkert til þó hún fylgdist ekki með hverju orði — það var nóg að vita af honum hjá sér, skynja hann gegnum þjáningu eða draum. Þá var allt fagurt og gott.

Öll þessi mikla sigling, kynnin af Guðrúnu í Öxl, hin sífellda þensla milli vonar og ótta — allt hafði þetta komið ímyndunarafli drengsins á slíka hreyfingu að hugarflugi hans virtust nú lítil takmörk sett. Og nú hafði Sigurði skáldi Ófeigssyni loksins tekizt að búa til dálítið æfintýri handa ofnispallaseljunni sinni sem hann var nokkurn veginn ánægður með.

Einu sinni var lítill dvergur sem hét Galapín og hann bjó í stórum steini fyrir norðan. Hár hans og skegg var úr fífu en líkaminn úr gulbleikum leir nema tungan — hún var úr rósarblaði. Þetta var ljómandi dvergur því guð hafði búið til sálina í honum úr sólskini. Galapín var þjóðhagasmiður eins og dvergar eru ævinlega og mest gaman þótti honum að smíða eitthvað fallegt handa börnum, til dæmis skip til að láta sigla á pollunum á vorin. Á næsta bæ var telpukríli sem hét Stína Ló, hún var með gyllt hár og himinblá augu og allra mesta fiðrildi. Í þessari telpu varð Galapín dauðskotinn, hvort sem það hefur nú verið af því hún var ennþá minni en hann ellegar bara af því hún var svo skínandi falleg. Og einu sinni situr hann fyrir henni þar sem hún var að hlaupa úti á túni og grípur hana í fangið og hleypur með hana í steininn sinn. Stína Ló fór ekkert að gráta því dvergurinn var svo góður við hana og svo var allt svo fínt inni hjá honum, diskarnir hans voru úr silfri, baukurinn hans úr gulli og allt var eftir því. Viltu nú ekki vera hjá mér alla daga kindin mín? spurði Galapín. Það vildi ég svo fegin, sagði Stína Ló, en það er bara þetta að mamma og pabbi mega ekki missa mig því þau eru að leggja af stað til Ameríku. Æ hvaða hörmung, sagði dvergurinn, og ég sem ómögulega get lifað án þín. En geturðu þá bara ekki komið til Ameríku líka? spurði Stína Ló. Galapín strauk hvíta skeggið sitt og sagði mæðulega: Sjáðu nú til gullið mitt — guð bjó mig til úr leirnum hérna uppi í gilinu og fífunni hérna úti í mýrinni og rósinni hérna niðri á eyrinni og sólskininu hérna uppi í loftinu og hvernig ætti ég svo að geta lifað í Ameríku? Nei, það er engin von til þess, sagði Stína Ló og varð nú óttalega sorgbitin. Jæja, það er ekki til neins að tala um það barnið gott, sagði Galapín, ekki má ég taka þig frá pabba og mömmu fyrst þau ætla svona langt í burt, ég verð þá heldur að deyja. Æ elsku bezti Galapín ekki máttu deyja, sagði Stína Ló, það sem er svo fallegt á þér skeggið. Dvergurinn settist nú á mosahægindið sitt og fór að hugsa. Bíddu nú við, sagði hann loksins og lifnaði allur við — nú er hreint ekki víst þú kunnir við þig í Ameríku blessunin og þessvegna ætla ég að gefa þér þessa duggu, hún er búin til úr þeim fallegasta tálgusteini sem til er, það er sagt að sá tálgusteinn sé hjartað úr Guðmundi biskupi góða. Og nú fékk Galapín henni ofurlitla rauða duggu sem var svo meistaralega smíðuð að það var nú alveg makalaust. Svo sagði hann við Stínu Ló: Þessi dugga hefur þá náttúru að ef manni leiðist getur maður látið hana sigla með sig hvert sem maður vill. Kannski guð gefi þér leiðist nú í Ameríku kindin mín og komir heim aftur áður en ég dey úr sorg. Og svo stökk Stína Ló upp um hálsinn á Galapín og kyssti hann fyrir dugguna og hljóp svo heim og faldi hana niðri í kistilhandraðanum sínum. Og svo fór hún með pabba sínum og mömmu til Ameríku og þar leiddist henni svo mikið að hún sté á dugguna og sigldi henni heim til Íslands og þá varð Galapín svo glaður að hann lauk öllu tóbakinu úr gullbauknum sínum um kvöldið.

Mikið brosti Seljalandssigga yndislega þegar sagan var búin, svo lagði hún aftur augun án þess að spyrja nokkurs og yfir ásjónu hennar kom þessi háleita ró sem sakleysið gefur barninu þegar það er orðið þreytt af að berjast við dauðann.

3

Morguninn eftir þegar Siggi Gudduson stóð uppi á þiljum og viðraði á sér rauðan kollinn í austangolunni kom Sigurfljóð og kallaði á hann. Hún var róleg að vanda þegar hún laut niður að honum og hvíslaði: Sigríður litla er dáin.

4

Hann grætur ekki.

Aldrei skal Siggi Gudduson gráta.

En allt í einu finnst honum jörðin eins og tóm blaðra og hönd guðs kemur vaðandi utan úr sortanum með stóra blikandi sveðju á lofti og stingur sveðjunni í blöðruna. Það kemur ógurlegur hvellur, svo hnígur allt saman og verður að engu. Hann stendur grafkyrr á þilfarinu og samt er það ekki hann, það er morðinginn sem einu sinni narraði litla saklausa stúlku yfir í dalinn til sín. Sigurður skáld Ófeigsson er horfinn. Á hvítum vængjum með blátt ljós í kringum sig er hann þotinn út í sortann til þess að hrifsa sveðjuna úr hendi guðs.

5

Í Býsninni ríkti nú þetta einkennilega andrúmsloft sem ævinlega myndast þegar fólk stendur ráðvana gagnvart lögmálinu. Það hafði að vísu svo sem ekki mikið skeð: íslenzkt barn gaf upp öndina í nótt — það var allt og sumt. Þúsundir og aftur þúsundir íslenzkra barna höfðu gefið upp öndina án þess tíðindum þætti sæta. Fátt áttu fátæklingarnir auðveldara með að bæta sér upp en einmitt börnin og spurnir fóru af þeim foreldrum sem höfðu orðið beinlínis fegin því að hafa færri munnana að forsorga. Svo ómennskt hafði örbirgðin stundum gert venjulegt mannshjarta. Svo dökkur hafði bakgrunnur Íslandssögunnar verið í sex hundruð ár. Kannski duldist sárasta blygðun kynslóðanna í andrúmslofti Býsnarinnar þennan dag.

Nema hversu lítið sem skeð hafði: fólk var hátíðlegt og gekk varlega um, torrek í svip og augum. Ása Signý Helga, Fimmsunntrína úr Vogum, Guðríður Saronsrós, Guðrún í Öxl, Sigurfljóð litlabæjarkona, þær urðu nú allar eins og að einum vilja sem læddist á tánum kringum hina þöglu sorg Ingibjargar frá Seljalandi: hvað getum við gert fyrir þig?

Eiríkur stóri sannleikur var á sífelldu rjátli, það var roðablær á sjáldrinu í augum hans eins og það hefði súrnað eilítið við reyk.

Öðru hverju tyllti hann sér stundarkorn andspænis Ófeigi grallara, tók hroðalega í nefið og rétti honum svo baukinn. Ófeigur sat og skar höfðaletur í dálitla fjöl, raulandi lágt fyrir munni sér.

Það var þó gott barn hún Sigga mín, sagði Eiríkur eins og úti á þekju.

Ófeigur leit á hann undrandi — hann hafði aldrei heyrt þennan mann segja ýkjulausa setningu fyrr. Þú lofar þessu að dúsa hjá þér þangað til styttir upp, þannig var nú umhyggjan fyrir eina tíð. Eða hafði búið þar undir öryggi hins bjartsýna? Og var nú öll millíónagleðin hans horfin? Hans perpetuum mobile?

Og nú stóð það heima að þennan sama dag fann yngisstúlkan Sveina Ófeigsdóttir upp alveg nýtt hljóð, fjarska merkilegt. Það var einskonar sambland af tísti og skræk og svo himinlifandi að ekkert gat verið fjarlægara dauðanum og hans fólki. Og nú baðaði hún út höndunum af stoltri gleði og lét þetta framúrskarandi hljóð dynja án afláts á þessum leiðinlegu manneskjum í kringum sig. Það var eins og raddsett fyrir ljóslitaða ungmey. Eins og raddsett fyrir græna jörð. Eða sólglitað haf. Og manneskjurnar urðu að brosa hvort þær vildu eða ekki. Jafnvel gegnum tár.

Hin yngri Seljalandssystkini kunnu ekki að meta það sem gerzt hafði og gengu því að leik með öðrum jafnöldrum sínum eins og venjulega. En herra Jón Eiríksson stóð yfir hallarfrúnni, systur sinni, þar sem hún lá nár í kastalanum góða. Sigga litla hafði alla tíð verið svo sjálfsagður hlutur í lífi hans að hann hafði ekki einu sinni gert sér neina sérstaka grein fyrir sambandinu þeirra í milli, hvað þá hinu að hún gæti dáið. Og nú var hún allt í einu dáin. Eins og stelpugreyið hafði þó alltaf verið almennileg. Og alveg ósjálfrátt varð honum á að fela sig bak við háan tunnustafla og skæla.

Hann skældi af öllum lífs og sálar kröftum, tárin blátt áfram fossuðu niður kinnarnar á honum alveg eins og lækirnir í hlíðunum heima á vorin. En allt kom fyrir ekki: söknuðurinn varð því sárari sem ekkasogin urðu þyngri. Þar til honum hugkvæmdist að leita uppi vin sinn og riddara af Víðidal ef hann mætti veita honum nokkra stoð í þessum veikleika. En þegar Jón litli um síðir var búinn að finna Sigga Gudduson var svipur riddarans slíkur að herranum féllust hendur: í rauninni var það enginn svipur, það var bara snjóhvítur jökull, óyfirstíganlegur og miskunnarlaus. Það fór hrollur um, aumingja Nonna — út á þvílíkt hjarn gat sorgbitinn drengur ekki hætt sér. Og sneri við aftur til sama lands og hélt áfram að skæla.

6

Um nónbilið daginn eftir var fagurt veður, himinninn settur föstum glitofnum skýjabeltum, heið ljósop á milli, logn. Undiralda úthafsins reis og hneig í margslungnum blæbrigðum, voldug og þung.

Svo mikil var kyrrð hinnar þrotlausu víðáttu að það var sem hún stæði á öndinni, loftið eins og mjúkt hlýtt flauil.

Og nú stendur skipið kyrrt.

Fólk hefur raðað sér upp við öldustokkinn öðrumegin á skipinu, menn og konur og börn af ýmsu ætterni, jafnvel gulu og svörtu, fáni dreginn í hálfa stöng. Fjórir menn með borðalagðar húfur koma gangandi eftir þilfarinu, þeir ganga hægt og samstíga og bera hvítan segldúkspoka á milli sín. Ofan á pokann hefur verið fest dálítilli fjöl og á henni stendur skorið með höfðaletri:

SIGRÍÐUR EIRÍKSDÓTTIR FRÁ SELJALANDI

Hverf þú nú aftur heim til þín

hugþekka litla snótin mín,

beri þig hafsins bláa hönd

beinustu leið að Íslands strönd.

Hluta af borðstokknum hefur verið kippt burt og báru mennirnir pokann að hliðinu, þar söfnuðust Býsnarbúar utan um hana, Seljalandshjónin og þeirra börn hið næsta. Síðan hófu Íslendingar að syngja hinn dapra þjóðsöng dauðsmannseyjarinnar, Allt eins og blómstrið eina, fjögur fyrstu versin. Þar næst gekk fram skipherrann á Sáttmálsörkinni, karlmannlegur maður gráhærður, og las hátt og skýrt greftrunarromsuna úr helgisiðabók enskumælandi sjómanna. Að því búnu sungu Íslendingar fjögur síðustu vers síns ástkæra sálms og tóku nú á öllum þeim bölmóði sem þeir áttu til.

Allir stóðu berhöfðaðir og fullir lotningar meðan á þessari einföldu athöfn stóð, útlendingarnir skildu að vísu ekki söng landans, landinn skildi heldur ekki lestur skipherrans, en einu gilti: hver og einn skynjaði trega lífsins sjálfs þegar það verður að horfa á eftir barni sínu niður í vota gröf.

Og nú gengu hinir borðalögðu menn fram af nýju, tóku í sitt hornið á pokanum hver og vörpuðu honum virðulega fyrir borð.

Það kom dálítið skvamp og myndaðist eins og smágígur í ládeyðuna, síðan luktist hún saman aftur og allt varð slétt sem fyrr.

Þar með var hin hugþekka litla snót úr sögunni.

Nú er ei hugurinn heima,

hún hvarf á samri tíð.

7

Að athöfninni lokinni tók Ása Signý Helga undir handlegginn á Hriflukotungi og leiddi hann afsíðis, tylltu sér saman á bekk. Bæði voru mjög alvarleg á svip og næstum spyrjandi, eins og þau gætu ekki fullkomlega áttað sig á sambandinu milli dauðahrollsins og þessarar hljóðu blíðu fegurðar lofts og hafs.

Svei mér sem ég skil tilveruna, sagði stúlkan og það var eins og sneglibrún hennar hrapaði lítið eitt um leið.

Líkafrón strauk rauðlóna á höku sér og vissi ekki hverju svara skyldi, fann aðeins að nú var hjarta þjóðsögunnar opið og meyrt.

Loks afréð hann að segja í einskonar huggunartón: Það er ekkert að skilja — maður kemur manns í stað.

Þá sagði hún lágt og hallaðist lítið eitt að honum: Hugsaðu þér ef það hefði verið okkar barn.

Líkafróni varð hálffelmt við þennan óvænta trúnað, aldrei hefur hún staðið nær honum en nú og því ríður á að segja nú ekki neina bölvaða vitleysuna. Og tók það ráð að þegja.

Af hverju anzarðu ekki?

Ég er alltaf svoddan klaufi að tala.

Henni virtist líka vel þetta svar, hún þreifaði eftir hendi hans og tók fast um hana.

Honum varð þá svo mikið um að eitthvað þóttist hann verða að gera eða að minnsta kosti segja. Og spurði heldur en ekki neitt: Af hverju var skeggjúðinn ekki fenginn til að tala á máli sem allir skilja?

Þú ert þó ekki á hans bandi? spurði hún og kippti snöggt að sér hendinni.

Nei það veit guð.

Þá tók hún aftur um hönd hans og sagði: Hann bauðst svo sem til þess en það fannst engum á það hættandi eins og hann dæmir alla til helvítis.

Heldurðu þá að helvíti sé til í alvöru? spurði Líkafrón.

Ása Signý Helga svaraði gremjulega: Hvað á maður að halda fyrst það stendur skýrum stöfum í sjálfri biblíunni?

Og heldurðu að andskotinn hafi þá hlaupið í svínin eins og þar er sagt?

Það held ég geti verið ef hann á annað borð er til.

Og þá getur hann náttúrlega aldeilis eins hlaupið í beljur?

Hvað sem leið dauða og djöfli og þvert ofan í alla mannlega sorg — nú gat stúlkan ekki annað en hlegið. Og hlátur hennar fór vel við brosandi lognsævið allt í kring.

8

Um kvöldið er stjörnubjart og skarður máni, hafið glóandi í maurildum. Siggi Gudduson stendur einn frammi í stafni og lætur andvarann kæla brennandi höfuð sitt, jafnframt því sem hann rennir þurrum ísköldum augum út yfir hafflötinn. Hann hatar þetta salta sjálflýsandi vatn sem nú hefur sogað líf hans niður í ókynnið.

Og hann sér fyrir sér hryllilega sjón: myrkt alltuppsvelgjandi djúp þar sem hvítur segldúkspoki með fjöl ofan á sekkur neðar og neðar en allt í kring morandi af gráðugum sækindum með rauð augu og gapandi kjafta, eggtennta. Þessi skrímsl koma buslandi úr öllum áttum og í einum og sama tilgangi: að gleypa líf hans í einum munnbita.

Því í þessum litla hvíta poka er hárið jarpa, rjóðu kinnarnar, augun blíð. Í þessum poka er grænka og blámi tveggja dala heima á Íslandi, ljósir sumardagar með ilm og söng. Í þessum poka er allt æfintýri heimsins, allur skáldskapur.

Hann skynjar ekki neitt af þessu sem dáið heldur glatað. Augu Seljalandssiggu stara ekki brostin í pokanum, hún deplar þeim enn lifandi og skærum, þau munu halda áfram að skína í helju djúpsins, en án þess hann fái nokkurntíma notið þeirra, án þess hann fái nokkurntíma borgið þeim.

Heimurinn er glataður — það er það sem er. Ísland er löngu liðinn veruleiki. Ameríka draumur sem aldrei rætist. Hann er morðinginn sem hefur breytt veröldinni úr ljóði um baugalínu í myrkur og þögn.

Einu sinni hélt hann að ef Sigga dæi þá væri allur vandinn að deyja líka, verða henni samferða upp í himininn og gerast smali hjá óðalsbóndanum Jesú að eilífu. Nú hlær hann kuldahlátri að þvílíkri fásinnu: hann sem hefur horft á hana sökkva í djúpið, horft á hafflötinn lokast yfir henni, það er enginn guð til, enginn Jesús, enginn himinn — allt tómur barnaskapur í góðu veðri fram á dal.

Er hann þá sjálfur glataður? Eða getur hann bjargazt á kenningu Ólafs Ólafssonar? Hvað er iðrun? Er hann iðrandi syndari á þessum punkti og þessu augnabliki? Og til hvers er að iðrast fyrir sjálfan sig þegar allt hitt er glatað?

Í þögulli angist rennir hann augum upp til stjarnanna, sannfærður um að þær séu ekkert annað en sjónhverfing sem þolir ekki dagsbirtuna. Sama blekkingin og maurildin þarna á sjónum. Einu sinni voru stjörnurnar veruleiki, sannkölluð guðsljós. Það var á meðan lífsaugun sjálf, augu ofnispallaseljunnar, brugðu á þær ljóma sínum. Nú eru þær glataðar eins og allt annað. Glataðar að eilífu.

Hann grætur ekki.

Aldrei skal Siggi Gudduson gráta. Hann getur það ekki þó hann feginn vildi. Hann getur bara staðið þarna í kvöl sinni þögull eins og steinn, dáið skáld í barni, dáið barn í skáldi, og beint örlögum alls heimsins að litlum hvítum poka í djúpinu.

9

Þetta sama kvöld kom Surtur öllum að óvörum inn í Býsnina og lét skína í tennurnar brosandi. Hann nam staðar fyrir innan þröskuldinn og virti fyrir sér kvenfólkið nokkra stund eins og hann væri að svipast eftir einhverri sérstakri. Svo gekk hann beint til Ingibjargar frá Seljalandi og rétti henni einn lítinn gljáandi hlut.

Hneigði sig síðan og skundaði út aftur hið bráðasta.

Seljalandskonan stóð lengi dolfallin yfir þessari óvæntu gjöf: það var róða úr silfri af lausnaranum hangandi á krossinum.

10

Hver eru sævar heiti? spyr maðurinn.

Drengurinn lítur á hann tortryggnum rannsakandi augum. Og sem hann sá að hann meinti ekkert illt þuldi hann í andvana litaníutón: Mar, ægir, gýmir, hlér, haf, leið, ver, salt, lögur, græðir.

Gott, segir maðurinn. Þú ert ekkert blávatn.

Drengurinn virti hann enn fyrir sér á báðum áttum, þagði.

Hvað gengur að þér? spurði maðurinn vingjarnlega.

Drengurinn gónir aulalega á öldukambana án þess að svara.

Maðurinn sagði: Sértu hræddur við sjóinn kunningi þá skaltu bara yrkja um hann vísu. Maður á alltaf að kveða sig í sátt við ofureflið — það gerði Egill. Ég hef veitt því eftirtekt að þér líður eitthvað illa.

Drengurinn beit á jaxlinn: það er sjálfur Landshöfðinginn sem við hann talar, fegursti maður sem hann hefur séð, holdi klædd mannshugsjón hans sjálfs, karlmenni með andríkið leiftrandi í svipnum. Honum fannst sem vottur af nýju lífi seytlaði um æðar sínar og taugar — og hann blygðaðist sín fyrir það: er ég strax búinn að gleyma?

Komdu, við skulum tala dálítið saman.

Og Ketill Bogason tók í höndina á þessum rauðhærða pilti og leiddi hann upp á fyrsta farrými, síðan alla leið niður í svefnklefa.

Þar var enginn fyrir, hann lét drenginn setjast við hlið sér á rekkju Ólafs Ólafssonar.

Hvað heitirðu annars væni minn?

Sigurður.

Ekki er nú nafnið leiðinlegt. Og hvers son?

Ófeigsson.

Það var og. Sonur Ófeigs sem hefur kindina skorið?

Siggi Gudduson leit hvasst og spyrjandi á mikilmennið, gerði sig því næst líklegan til að hlaupa á dyr.

Ketill sá hvað honum leið, lagði höndina á öxl hans og mælti: Við skulum vera rólegir vinur og munuð þið vera nokkuð skapríkir, feðgar. Þykir þér vænt um karlinn? Og klappaði honum á kollinn um leið.

Já, tautaði drengurinn svo lágt að varla heyrðist.

Mig grunar að þú sért efni í skáld, augun ljúga ekki og drengir á þínu reki eru ekki vanir að geta svarað úr eddu. Var hún systir þín litla stúlkan — þú skilur?

Siggi Gudduson svitnaði. Nei, andvarpaði hann.

Bara vinkona?

Andlitið á drengnum afmyndaðist af sársauka og blygðun, það var að koma kökkur í hálsinn á honum, tár í augun. Og gat engu anzað.

Það gerir ekkert til, mig varðar í rauninni ekkert um það. Ég vil bara að þú verðir ekki inni, skilurðu.

Drengurinn leit á hann spyrjandi, þjáningin var sem steinrunnin í andliti hans.

Landshöfðinginn hélt áfram: Þú hefur heyrt talað um menn sem urðu úti — er það ekki? En maður getur líka orðið inni, lokað sig inni í sjálfum sér þangað til maður frýs í hel. Ég held þú ættir að gráta, gráta mikið mikið, og fara svo að yrkja.

Drengurinn horfði titrandi í gaupnir sér.

Það er erfitt að vera Íslendingur, hélt Landshöfðinginn áfram.

Það er blátt áfram hræðilegt. Aldrei hefur jafnlítil þjóð orðið að bera jafnþunga byrði. Og þegar mig svona stóran og sterkan langar til að létta undir byrðina þá veit ég ekkert hvernig ég á að fara að því. Ég veit ekki einu sinni hvernig ég á að hugga lítinn sorgbitinn dreng.

Hann tók höndina á Sigga Guddusyni og hélt henni í lófa sínum nokkra stund.

Hugsaðu þér hvernig blóðið rennur í straumum frá þessari litlu þjóð, þú ert einn dropinn í því blóði þar sem það streymir vestur yfir hafið, kannski hefðir þú annars flutt nýja næringu til þeirra sem eru eftir í sultinum heima. Og svona mun þessu halda áfram, hópur eftir hóp mun flýja dal sinn eða skaga og reyna að bjarga sér vestur yfir. Og hvað bíður okkar svo þar?

Ketill Bogason sleppti hendinni á drengnum og stóð upp. Hann skyggndist út um kýraugað rétt sem snöggvast, strauk svo um enni sér og snerist nokkra hringi á gólfpjötlunni.

Þú vilt ekki segja neitt? spurði hann um leið og hann nam staðar og leit á drenginn.

Siggi Gudduson sat sem fyrr með kaldan svita á enninu og gat ekkert sagt.

Það er ekki von að þú botnir neitt í þessum bollaleggingum mínum, hélt Landshöfðinginn enn áfram. Þetta er allt ein óskiljanleg harmsaga, þar hefur pabbi þinn rétt fyrir sér. Það er alltaf verið að skera og við erum alltaf að missa það sem sízt skyldi. Hann þagnaði við dálitla stund, bætti síðan við: Mig hefur mar miklu ræntan sagði Egill. Og manstu það sem Þorkell Hallkelsson kvað yfir líki Helgu fögru:

Lagði ég orms að armi

arms góða mér tróðu,

góð brá Lofnar lífi

líns, andaða mína.

Svona skaltu yrkja vinur. En þú þarft að gráta fyrst.

Feginn hefði Siggi Gudduson viljað varpa sér í faðm þessa mikla og góða manns, ausa harmi sínum inn í brjóst hans. En hann mátti ekki svíkja hvíta pokann í djúpinu, ekki gefa sig neinu öðru á vald, ekki láta rödd heimsins tæla sig til sátta. Þó varð honum öll þessi ástúð ókunnugs manns að lokum um megn, hann fleygði sér ofan á sæng Ólafs Ólafssonar, greip svæfilinn báðum höndum og grúfði sig niður í hann.

Ég skal aldrei aldrei yrkja framar, veinaði hann. Aldrei aldrei aldrei … Og beit svo í koddaverið með ekkasogum. Skalf.

Átjándi kapítuli

l

Að vera maður — tja, það getur stundum orðið nógu óbjörgulegt að vera maður.

Aldrei hafði Ófeigur bóndi Snorrason fundið þetta betur en einmitt nú, fann það því greinilegar sem hann færðist vestar; ef þessu héldi áfram gat hann meira að segja ekki betur séð en hann yrði orðinn eins og hvert annað afhrak þegar hann loksins næði föstu undir fót í hinum nýja heimi.

Það er ekki mikill vandi að vera til að mynda hrútlamb: maður bara fæðist eina vornótt úti í guðsgrænni náttúrunni, kannski er hret og þá hniprar maður sig saman og króknar án frekari umsvifa, en það getur líka alveg eins verið gott veður og þá bröltir maður strax á fót og skjönglast að spena móður sinnar og sýgur og sýgur. Og áður en varir er maður farinn að bíta gras, hornin á manni vaxa ótrúlega ört og eru orðin býsna digur þegar maður einhverntíma haustmánaðar er tekinn og skorinn. Maður hefur þá lifað eitt yndislegt sumar og það er nóg. En jafnvel þó maður væri settur á og bóndinn yrði heylaus og búinn að drepa mann úr hor fyrir sumarmál — hvað er það á móts við hitt að vera maður sem hugsar en skilur ekki neitt?

En það var einmitt þetta sem að Ófeigi Snorrasyni gekk. Það var orðin hrein og bein árátta á honum að vera sí og æ að grufla út í tilveruna, velta hlutunum fyrir sér á alla kanta, og það án þess að komast nokkurntíma að viðhlítandi niðurstöðu. Að vísu hafði grallarinn jafnan átt nokkurn vanda fyrir slíka óværð, en aldrei eins að staðaldri og á þessu tvísýna ferðalagi. Heima höfðu uppreisnir hans ævinlega verið sundurlaus tilhlaup, þar hafði honum tekizt að kaffæra meinlegustu ráðgáturnar í kvennafari og fylliríi, drekkja spurningum eílífðarinnar í hringiðu augnabliksins. Ellegar hann hafði rokið í smíðaföndur sitt og gleymt sér við að búa til fallega og nytsama hluti. Þannig hafði hann druslazt áfram hvern áratuginn eftir annan án nokkurra gagngerðra reikningsskila, hræðzt vísvitandi tilgang, forðazt ákveðið takmark.

Nú var eins og honum dygði ekkert minna en holskurður á öllu sínu lífi, hann þóttist finna til einhverrar voðalegrar meinsemdar innst inni í brjóstinu, jafnvel í maganum líka, þar þurfti að stinga á og hleypa óþverranum út — og hann fann til þess með hrolli, svo oddhagur sem hann var, hversu gersamlega ófær hann var til slíkrar aðgerðar.

Karlmennið frá Illvita, afkomandi Sæmundanna beggja, hins sterka og hins fróða, velktist sem sagt ráðþrota í brimgarði sinna eigin andstæðna. Dag eftir dag ranglaði hann í iðjuleysi um þetta fljótandi gímald og gaf skít í kvenfólk og brennivín — hann, sjálfur Ófeigur grallari, þjóðfrægur drykkjubróðir og rekkjunautur faktorsdótturinnar á Sauðavík.

Og nú situr hann þarna úti í kalsaveðri og veit sig nálgast óðfluga hið fyrirheitna land með þá ósk heitasta í sefa að vera orðinn hrútlamb norður í Vaglasveit!

Svona erfitt reynist stundum að vera maður.

Það er að segja ef maður vill vera maður í alvöru, ekki bara éta og sofa og snúast um sjálfan sig eins og hundur í bandi, heldur gera eitthvað sem vit er í, eitthvað sem stendur stöðugt, heldur áfram að vera til þegar maður er dauður.

Hvað hefurðu verið að gera alla þína ævi? spurði Ófeigur Snorrason sjálfan sig og tók hryssingslega í nefið.

Eins og maður hafi ekki ýmislegt gert, auk þess sem ég er hvorki mitt eigið spursfífl né svaragikkur, anzaði hann sjálfum sér önugur og stakk pontunni í vasann.

En spurningarnar héldu sífellt áfram að hrella hann, sömu spurningarnar upp aftur og aftur, það var eins og manninum væri engrar undankomu auðið, það var eins og hann fyndi hvergi viðnám á þessu stóra opna hafi.

Hann sem átti enn eftir dreitilinn á flöskunni Gullveigarnaut og vissi af annarri stútfullri í vörzlum konu sinnar fyrir utan pelann í kistuhandraðanum, hann sem las brennandi holdslystina í augum Ásu Signýjar Helgu eins og skýrt prentaðan spádóm í Opinberunarbókinni — nei nei nei, hann langaði ekki lifandi vitund í neitt þessháttar framar, fékk meira að segja klígju í hálsinn ef hann hugsaði til þess, hvernig í ósköpunum sem nú á því stóð.

Bara þessi friðlausu heilabrot út í loftið: síharðnandi krafa um að verða maður í alvöru, láta ekki reka á reiðanum milli heimsálfa, kryfja til mergjar erindi sitt inn í veröldina.

Var það ekki blátt áfram hlægilegt af óupplýstum kotungsræfli norðan úr landi að vera að spila sig sem alvörumann á þessari bjánalegu siglingu um sjálft heimshafið?

Jæja, látum það nú allt vera hvað óupplýstur ræfillinn er: hann hefur þó hvað sem öðru líður búið sitthvað til sem aðrir hafa látið ógert, margur snotur gripurinn mun varðveitast að honum látnum, að maður tali nú ekki um uppfinningarnar — í það minnsta perpetuum mobile.

En jafnvel sjálf eilífðarvélin veitti honum enga varanlega stoð í þessu róti, enda þótt hún hefði vissan tilgang og stefndi að ákveðnu marki. Eftir fáein augnablik fannst honum allt slíkt hégómi og eftirsókn eftir vindi — hvaða gagn var í því þó einhver hjól héldu áfram að snúast endalaust?

Æ því er maður endilega að hugsa í alvöru?

Af hverju fæddist maður ekki úr rollurassi?

Skyldi vera munur að bíta sitt gras, fá sér að drekka úr tærri lækjarsprænu, leggjast svo undir moldarbarð og fara að jórtra. Finna blessaða sólina verma á sér skrokkinn, lygna augunum af vellíðan. Og standa svo upp aftur og dingla rófunni framan í skapara sinn.

Víst var svo.

En hvað um það, nú er maður einu sinni svona skapaður, stendur eins og stöng upp í loftið og gengur á tveim fótum — við því verður ekki gert. Og þessi órói í höfði manns og brjósti, þetta sem spekingarnir kalla hugrenningar og hjartalag og öðrum slíkum viðhafnarnöfnum, það er bara meinsemd, þjáning getur ekki sprottið af öðru en meinsemd — galdurinn er að kunna að skera meinsemdina burt.

En konan þín Ófeigur minn — getur ekki konan þín bjargað þér út úr þessum vanda?

Hún Sigurfljóð? Að hún Sigurfljóð bjargi mér? Ég skal að vísu játa að þetta er stólpagripur, svoleiðis kerlingar eru sannarlega ekki á hverju strái, kannski er hún það eina í veröldinni sem er óumbreytanlegt — en að hún Sigurfljóð lækni mitt höfuð og mitt brjóst og minn maga: nei, nú skulum við alveg hætta að gera að gamni okkar.

Og bóndi fékk sér í nefið einu sinni enn, jós tóbakinu á handarbakið og sogaði það upp í nasir sér með bakföllum.

Ja þvílíkt ferðalag …

Það voru háar öldur á sjónum, hvítfextar, sem eltu hver aðra án afláts. Litur þeirra var blágrænn en himinninn grár eins og blý, maður fann engan botn í þessu öllu saman, hvorki sál né sjó.

En þú gleymir alveg börnunum þínum maður — hvað er það annað en blessuð börnin okkar sem við skiljum hér eftir ljóslifandi þegar við slokknum sjálf út af?

Litlabæjarbóndi rak upp stórkarlahlátur út í gjóstinn. Ja það væri það. Sei sei jú, fimm eru þau orðin alls, ekki er því að leyna, þó varla séu teljandi þau þrjú sem hrukku upp af áður en þau voru búin að taka tennurnar. Varla verða þau til mikillar uppbyggingar, orðin að dufti í sinni kirkjugarðsholunni hvert. Það væri þá helzt strákurinn hann Siggi: víst er hann seiglingsnaggur strákgreyið, ekki er því að neita, og fátt er það sem fortaka má — það getur meir en verið að hann spjari sig eitthvað í þessari Ameríku. Bara hann hafi þá ekki týnt öllum sönsum við að missa stelpuna, hann er eins og einhver afturganga síðan, naumast þau hafa byrjað í tæka tíð.

Nei — ég hef aldrei verið fyrir börn, það er gaman að búa þau til og þar með búið. Að öðru leyti eru þau oftast til leiðinda: skæla og gera í buxurnar meðan þau eru óskemmd, renna svo saman við fordómana jafnóðum og þau stækka, verða sömu helvítis skrípin og aðrir þegar þau eru orðin fullorðin. Og það má þó Fljóða mín eiga að hún hefur haft vit á að hlaða ekki niður krökkum.

En svo datt Ófeigi Snorrasyni allt í einu í hug ofurlítill telpuhnoðri sem hét Sveina: skrýtið með þá stelpu hvað hún galar einkennilega, það er eins og einhver lofsöngur í skríkjum hennar.

Enda sögð mín dóttir. Og er það vafalaust, gullintoppan smá, ef maður segir eins og er. Hann man svo sem allt tilstandið ennþá: brennivínskútinn, hraglandann, flenginguna. Og Bárð karlinn undan Jökli. Það var merkisdagur.

Og ekki gat þúsundþjalasmiðurinn neitað því að honum stóð reyndar ekki alveg á sama um þetta ljóshærða kríli, hann varð að játa fyrir sjálfum sér að ekkert kornbarn hefði staðið geði hans nær. Og kannski stóð hún honum einna næst þegar hann þóttist ekki sjá hana. Það skyldi þó aldrei vera þessi ómálga krakkaormur sem nagaði hann svona og kvaldi og svipti hann sínu fyrra eðli?

Það skyldi þó aldrei vera hennar einkennilega gal sem spurði svona látlaust: hvað hefurðu verið að gera alla þína ævi?

Ófeigur rak upp annan hlátur ekki minni út í gjóstinn.

Síðan stóð hann upp og reikaði fram og aftur um þiljurnar. Einmanakennd, tómleiki, maðurinn af konu fæddur lifir stutta stund og mettast af órósemi. Rekadrumbur, ómegnugur þess að ráða nokkru um stefnu sína. Blundandi líf, slitið upp með rótum. Ekkert land, ekki einu sinni dauðsmannsey.

En einhversstaðar langt langt inni í vitund hans, bak við öll lönd og allan sjó, tindruðu tvær bláar lifandi stjörnur, hans eigin ljós sem hann hafði sjálfur kveikt í fylliríi; og mega ekki slokkna.

Í sama bili kom hann auga á skrýtna mannveru sem hann hafði séð bregða fyrir stöku sinnum áður og kom nú trítlandi ofan af efra þilfari, dvergvaxinn kryppling, fínan, og nam vera þessi staðar í miðjum stiganum og hvessti augun á bónda — boraði þeim í gegnum hann eins og títuprjónum.

Ert þú Íslendingurinn Ófeigur? kallaði kroppinbakur næstum skipandi.

Víst er það nafn mitt eða hver talar?

Sá sem á við þig erindi, ég hef haft spurnir af manni þessum.

Litlabæjarbóndi varð gripinn bæði forvitni og beyg þar sem hann stóð og virti þessa einstæðu mannkind fyrir sér, þagði við.

Þú skalt koma hingað upp á eftir mér, sagði krypplingurinn og sneri við. Ég sé þú ert í kröggum.

Eins og dreginn af heljarafli og án þess að hugsa sig um lét Ófeigur þegar að orðum hins ókunna manns. Áður en varði voru báðir horfnir upp á fyrsta pláss, en blágrænar öldurnar héldu áfram að steypa hvítum földum sinum upp af skipshliðinni.

2

Dr. Ritur-Skagalín gerði sér ekki tíðförult niður á hin óæðri svið Sáttmálsarkarinnar — hann hélt sig sem vendilegast á því hæsta. Enginn á skipinu fyrirleit hinn lúsuga skríl norðan úr hafsauga eins innilega og hann. Hann beinlínis hataði allt sem við nafn Íslands var tengt á einn eða annan hátt. Það vel mundi hann barnæsku sína á Vatnsleysuströndinni. Þessa hryllilega endalausu tíð þegar hann sjálfur var hataður og fyrirlitinn eins og hver önnur eiturnaðra, samanhnipruð og hvæsandi, sífellt reiðubúin til að höggva tönnunum í hvað sem fyrir varð.

Ekki kunni Skagalín nein skil á hvorugu foreldri sínu. Trúlega hafði verið til hans stofnað milli einhverra kotanna þar suður á ströndinni: tveir flækingar hittast af tilviljun úti á víðavangi, laumast niður í hraungjótu og eðla sig þar saman eins og kettir, slík tilkoma þótti honum sjálfum sanni næst. Frá því fyrst hann mundi eftir sér hafði hann fundið dýrslega grimmd útskúfaðra kvikinda ískra í blóði sínu.

Hann hafði heldur enga hugmynd um hvort hann var fæddur örkumla ellegar honum hafði verið þrúgað saman hvítvoðungi þangað til hann varð svona, nema hvorttveggja væri. Bernskuminningar hans líkjast helzt einni samfelldri martröð, þar vottar hvergi fyrir glætu af miskunn. Fyrst man hann eftir sér hjá karli og kerlingu sem bundu hann við rúmmarann meðan þau voru fjarverandi heila dagana og hálfa, þar veltist hann á gólfinu útbíaður í sínum eigin þarfindum, úandi í lús. Þegar þau loksins komu heim öskraði hann framan í þau af hræðslu og hungri, þá spörkuðu þau í hann þangað til hann féll í ómegin, fleygðu síðan í hann ruðum og skófum þegar hann raknaði við aftur. Eina vörn hans var að reyna að bíta þau og klóra hvenær sem hann sá sér færi á.

Þegar kerlingin hrökk loks upp af tók við hrakhólalíf úr einu kotinu í annað og var hann þá orðinn svo harðger í vanmætti sínum að ekki þótti einleikið — fólk leit á hann sem einskonar yfirnáttúrlegt skoffín, þetta er umskiptingsdrýsill sögðu allir og reyndu að losna við hann sem fyrst. Jafnaldrar hans sórust ævinlega í fóstbræðralag gegn honum, þó þeim kæmi ekki saman um neitt annað kom þeim saman um það. Og þó flestir þeirra væru hreinir þöngulhausar í samanburði við hann sjálfan var hagkvæmni þeirra honum til miska öldungis ótrúleg. Einn uppáhaldsleikur þeirra var að tína saman ánamaðka, opna munninn á honum með ginkefli og troða spriklandi ormunum upp í hann — migu síðan utan í hann eins og hundar. En jafnan gættu þeir þess vandlega að kroppinbakur skrimti af, það hefði verið ófyrirgefanlegur glæpur í þeirra hópi að gera alveg út af við svo tilvalinn leiksopp.

Afleiðing þessara kröppu kjara munaðarleysingjans varð æ greinilegri: eins og líkamsvöxtur hans nam að mestu staðar í tákni niðurlægingarinnar svo varð og sálarlíf hans eitt himinhrópandi ákall um hefnd. Tilveran öll eins og hún lagði sig var óvinur hans og kvalari — hann átti aðeins eina ósk: að gera þessari tilveru alla þá bölvun sem hann gæti. Þegar hann hafði ekki í fullu tré við manneskjurnar í kringum sig þá tróð hann blóm undir fótum sér eða kastaði steini í lítinn fugl.

En sjálfsvarnarhvöt Stebba litla, blind og óþrotleg, átti sér styrkan bakhjall frá náttúrunnar hendi: hann var gæddur frábærlega skarpri athyglisgáfu og slíku sjónnæmi að með einsdæmum var. Þeir sem helzt urðu þessara hæfileika áskynja hræddust þá og eignuðu galdranáttúru. Áður en nokkur vissi af var hann orðinn læs og skrifandi eða þó réttara sagt prentandi, því skrift hans var gotneskur stíll, smáger og fagurlega settur. Honum hafði sem sé einhvernveginn tekizt að stela gömlu biblíuræksni og fela það vandlega á hentugum stað; Þar með var lykillinn fenginn — með allskonar brögðum uppgötvaði hann smámsaman leyndardóm stafrófsins og samband hljóðtáknanna við hið lifandi orð. Í fjörunni var gnótt fjöðurstafa og ef önnur ráð þrutu skar hann sig í fingurinn og lét drjúpa á hörpudisk, prentaði síðan á spássíur ritningarinnar upp úr sínu eigin blóði.

Þegar svo að því kom að strákur skyldi kristnast datt prófastinum ekki í hjartans hug að krefjast annars né meira en faðirvorsins af þessum aumingja sem þótti einhver herfilegasta plágan í öllu umdæmi hans. Guðsmanninum brá því heldur en ekki í brún þegar það kom upp úr dúrnum að kroppinbakur kunni hvorki meira né minna en alla biblíuna spjaldanna á milli, gat meira að segja tiltekið blaðsíðu, kapítula og vers. Og þessi frómi neftóbaksmaður missti allt niður úr dósunum sínum af forundran, segjandi við hin börnin, ja mikið megið þið skammast ykkar, hróin mín — það voru fyrstu viðurkenningarorðin sem krypplingnum hlotnaðist í þessum ráðsetta heimi.

Þar með verða þáttaskil í ævi Vatnsleysustrandarskoffínsins: prófastur, sem ekki var laus við hjátrú, fylltist beyg við hið furðulega innihald þessa ósjálega kers, tók það sem vísbendingu drottins til sín persónulega og þorði ekki annað en mynda gustukafélag nokkurra betri manna sem hafði það að stefnuskrá að hjálpa viðundrinu í gegnum skóla.

Stebba, sem jafnan hafði átt við ofurefli að etja, reyndist brátt auðvelt að hagnýta sér hliðhollar kringumstæður og sparaði hvorki skjall né fláttskap til að koma ár sinni sem bezt fyrir borð. Því þótt dagar gerðust nú bjartari hvarflaði aldrei eitt augnablik að honum neinskonar þakklátsemi til þeirra manna sem greiddu honum veg: hann hataði þá og fyrirleit eins og allt annað á jörðinni — auðvitað ætluðu helvítin að hafa gott af honum seinna, það var svo sem deginum ljósara, nota gáfur hans sér til framdráttar í nýjum árásum gegn hinum varnarlausa. En þeim skyldi bara ekki verða kápan úr því klæðinu í þetta skiptið blessuðum!

Námið sóttist hinum unga krypplingi forkunnar vel, svo að enginn stóð honum þar á sporði, enda ofmetnaðist hann mjög af lærdómsgengi sínu og hafði hrokafyllri og óvinsælli piltur aldrei setið þar á skólabekk. En snilligáfa hans bjargaði honum úr hverjum vanda, klókindi hans urðu slík að hvergi varð hönd á fest. Kom þar að lokum að hann stóð gunnreifur í kryppu sinni andspænis öllum heiminum með hefnigirnina eina að takmarki sem fyrr, en nú slípaða og hvessta af nákvæmri kunnáttu og hjúpaða göfgi og tign hvenær sem betur þótti henta. Þannig útbúinn sigldi hann til náms við erlenda háskóla, ílentist að því loknu í Þýzkalandi við kennslu í germönskum fræðum, að eigin sögn titlaður doktor og prófessor, en hafði auk þess mörg járn í eldinum og sum hver ekki samboðin ríkisreglum Hans keisaralegu Hátignar. Endaði því dvöl hans þar nokkuð snubbótt.

Og nú var þessi mikli lærdómsmaður á leið vestur um haf og ekki í fræðilegum tilgangi nema þá að yfirvarpi eftir hentugleikum. Hitt var heldur að honum höfðu borizt af því sannar fregnir að í Ameríku hefði vaxið fram nýr heimur sem væri eins og sniðinn fyrir hans hæfileika og skapgerð: heimur hinna óþrjótandi möguleika, áhættusamur og happasæll í senn — tilvalið svigrúm fyrir hinn sterka að hrifsa bróðurpartinn af hinum veika í miskunnarlausri samkeppni. Doktornum var að vísu vel ljóst að lítilfjörlegur krypplingur mátti sín lítils í viðskiptum við fíleflda kúreka og önnur líkamleg glæframenni þessa villta meginlands. En reynslan var löngu búin að sanna honum að hvarvetna þar sem feitast var á stykkinu urðu þessháttar svolar að láta í minni pokann fyrir því sálræna valdi sem hann sjálfur hafði tileinkað sér í svo ríkum mæli: hinni skarpskyggnu bragðvísi mannhatarans sem einskis svífst.

Stefán Ritur-Skagalín hlakkaði innilega til að stíga fæti á land þessarar lítt numdu álfu. Í fyrsta skipti á ævinni gat hann gert sér von um yfirgripsmikla hefnd. Það var þó verkefni við hans hæfi að hræra upp í hinni mislitu þjóðasúpu Vesturheims þar sem brot af flestum kynkvíslum jarðarinnar voru samankomin. En hann ætlaði ekki einungis að vefja heimskum og fáfróðum múgnum um fingur sér — nei, það var alltof auvirðileg dægrastytting. Hitt skyldi verða hans aðaltromp að koma eins og vígahnöttur inn í myrkurdjúp amerískra fjárglæfra, skora sjálfa auðkóngana á hólm, króa þá inni í sínum eigin svikamyllum, mylja þá hvern af öðrum undir hælnum eins og dust, láta alla gullfugla Bandaríkjanna skjálfa fyrir þessum ljóta herðakistli af Vatnsleysuströnd.

Þá mun Stebbi litli hlæja.

Djöfullegur skal sá hlátur verða þegar millíónafélögin taka að hrynja hvert af öðru og fínustu burgeisarnir komast á vonarvöl, þá skal hann lemja þá í öngvit, troða upp í þá spriklandi möðkum, míga utan í þá. Hefnd krypplingsins skal verða eftirminnilegasta fyrirbrigði aldarinnar, nafn hans skal ritast blóði og tárum í veraldarsöguna.

Þannig var þá í höfuðdráttum forsaga og framtíðarsýn þess manns sem nú gekk á undan Ófeigi Snorrasyni Sæmundssonar hins sterka án þess að líta við.

3

Bryti skipsins var þýzkættaður og hafði tekið miklu ástfóstri við slíkan hlyn germanskra fræða sem dr. Ritur-Skagalín var og leyft honum klefa sinn til fullra umráða hvenær sem hann þyrfti á að halda. Þangað inn hurfu nú Íslendingarnir tveir og þótti bónda sú vistarvera harla ríkmannleg í samanburði við þau salakynni sem almúganum voru ætluð á þvísa skipi.

Doktorinn bauð vindil.

Bóndi afþakkaði. Kvaðst aldrei hafa borið sér í munn eldsterta þá; því heima brenndum við taði og mó þegar kaldast var, sagði hann.

Það var nú líka vitið meira, sagði Skagalín og hló við ísmeygilega. En þekki ég íslenzkt bóndasnið rétt þá trúi ég vart öðru en minn góði gestur þiggi eitt glas af púnsi.

Ófeigur mælti: Það hefði maður nú haldið fyrir eina tíð, en svo undarlega er þó komið að sjálfur grallarinn, alkunnugt fyllisvín nyrðra, er búinn að missa alla lyst á þessháttar traktéringum.

Merkilegt, svaraði prófessorinn. Mjög svo merkilegt. Kannski er það sjórinn; eða loftslagsbreytingarnar; kannski líka eitthvað ennþá merkilegra.

Snorrasonur tók upp pontu sína og stútaði sig. Þetta er það eina sem ekki svíkur, sagði hann og dæsti. En nú er eftir að vita hvort maður fær nokkuð sem í nef er látandi þegar til Ameríku kemur.

Ja þar er ég alveg á gati, sagði Skagalín og hagræddi sér í stólnum um leið og hann virti bónda grandgæfilega fyrir sér.

Snússið hefur aldrei verið mín sterka hlið.

Nei það er ekki við að búast, svaraði Ófeigur og strauk um kné sér álappalega. Fínum hæfir ekki að snýta svörtu.

Látum nú fínheitin vera, sagði Skagalín og kaus að gera sig sem lítillátastan. Við erum allir háðir einhverri ástríðunni, hver eftir sínum litla smekk.

Nú var það Ófeigur sem hló við. Hann kunni vel þessu alþýðlega látbragði krypplingsins — að vísu gazt honum ekki meira en svo að hinu stingandi augnaráði hans en taldi sér trú um að það væri einkenni heimsmannsins sem hefur tamið sér að grandskoða hlutina í einni svipan. Og mælti kankvíslega: Nokkuð til í því kunningi og tekur þó vanalega út yfir allan þjófabálk með blessað kvenfólkið.

Kvenfólk hefur alla tíð verið mér bæði ráðgáta og viðurstyggð, sagði Skagalín svo einlæglega að litlabæjarbóndi rak upp stór augu. Það er vafamál hvort telja skal kvenfólk til manna, hélt krypplingurinn áfram og brýndi lítið eitt röddina. Vísindalega séð finn ég engan mun á stelpu og stóðmeri.

Ófeigur glápti málvana á þennan fína ljóta höfðingja og undraðist kenningu hans, en þó kannski enn meira þann blending sannfæringar og ósvífni sem greina mátti í röddinni.

Skagalín hélt áfram eins og hann hefði kallað bónda í kennslustund: En karlinn hefur látið konuna leika á sig eins og fífl, viðurkennt hana sem manneskju í staðinn fyrir að haga sér samkvæmt eðli málsins og meðhöndla hana eins og hverja aðra skepnu. Konan á að vera karlinum undirgefin í öllu eins og allir sannir guðir hafa alltaf sagt. Hún á að vera auðmjúk ambáttin sem elur manni sínum börn og þar með búið.

Ja, ég kalla þú segir fréttirnar, andvarpaði Ófeigur og klóraði sér bak við eyrað.

Þetta eru engar nýjar fréttir góðurinn minn, anzaði Skagalín og brosti næstum föðurlega. Svona hafa allir miklir menn ævinlega hugsað.

Ófeigur sat þungt þenkjandi stundarkorn, mælti síðan: Þó ég játi konuna ráðgátu í mörgu tilfelli get ég ekki fororðslaust fallizt á að hún þar fyrir þurfi endilega að vera viðurstyggð.

Hreinskilnin er mín ástríða, mælti prófessorinn hátíðlega og strauk gómunum létt um treyjulöf sín. Og þegar ég segi að konan sé viðurstyggð þá meina ég akkúrat mótsetningu hreinskilninnar í eðli hennar — falskari tónn en kona er ekki til í allri sinfóníu sköpunarverksins. Og hversvegna er hún svona fölsk? Það er ráðgátan.

Ófeigur Snorrason var næsta óviðbúinn þessari skorinorðu heimspeki krypplingsins — hafði búizt við öðru umræðuefni. Þrátt fyrir öll sín margvíslegu mök við kvenfólk um dagana hafði honum aldrei hugkvæmzt að virða það fyrir sér í þessu ljósi; og enda þótt hann hefði sitthvað út á kyn þetta að setja hafði hann þó allajafna talið það til mannanna yfirleitt; náttúrlega var Sigurfljóð Íkaboðsdóttir gallagripur á marga lund, en að hún væri ekki manneskja svona eins og gerist og gengur — meira að segja tiltölulega ófölsk — það hafði honum aldrei dottið í hug.

Þú ert kannski eitt af þessum svokölluðu kvennagullum, sagði Skagalín dálítið hæðnislega þegar bónda varð ekkert sérstakt að orði. Ég bið forláts hafi ég sært þínar góðu tilfinningar.

Ófeigi flaug nú í hug hvort þetta kvenhatur prófessorsins gæti ekki staðið í einhverju sambandi við líkamslýti hans — kannski hefur greyið farið halloka í samkeppninni við rétt skapta menn? En þegar hann virti krypplínginn fyrir sér þar sem hann sat í stólnum með yfirburði stórmennisins markaða í allt svipmót sitt hvarf honum óðara þrek til svo smásmugulegra aðdróttana. Mælti því eins og afsakandi: Það er svo sem ekkert að forláta blessaður vertu, ég hef bara aldrei hugsað út í þennan fjanda — maður er hálfgerður grasasni, það sýnir sig bezt þegar út í heiminn er komið.

Skagalín brosti vorkunnsamlega. Já, íslenzkt dalalíf hefur náttúrlega aldrei verið neitt akademí, það er hverju orði sannara. Og grunar mig þó að þú hafir sloppið óvenju billega við þá forpokun sem þar existerar.

Ófeigi varð því undarlegra innanbrjósts sem hann sat lengur andspænis þessum fágæta manni: í fyrsta sinn á ævinni fann hann til veikleika gagnvart annarri persónu, hann kenndi eins og nokkurskonar lömunar bæði á sál og líkama, það var eins og segull í þessum ófrýnileika sem dró hann til sín af heljarafli — að vísu langaði hann til að flýja og þó enn meir til að krjúpa frammi fyrir kroppinbaknum og trúa honum fyrir leyndustu hugrenningum sínum og óskum.

En svo maður víki aftur að kvenfólkinu, sagði Skagalín eftir nokkra þögn og það fór alþýðlegt sigurbros um leirljósa ásjónuna, þá ætti sá gerst að vita sem reynir — það margar krjúpandi barónessurnar hefur maður orðið að hrista af sér um dagana.

Þessi mikilláta staðhæfing varð til þess að slökkva síðasta dómgreindarneistann í kolli litlabæjarbónda: hann var hér með algerlega orðinn doktorsins og prófessorsins auðmjúki þjónn.

Og ég sem er á leið til Jútu í allt kvennaragið þar, sagði hann næstum aumingjalega. Og finn þó bezt nú að ég hef alltaf látið þær hlunnfara mig.

Það er út af fyrir sig allt í lagi með Jútu, svaraði Skagalín vingjarnlega. Júta er prýðisland og morónarnir meðhöndla kvenfólkið einmitt nokkuð nærri lagi. Samt segir mér hugur um að þú sért enn betur kominn annarstaðar í Ameríku en þar. Ég hef heyrt að þú sért mikill hugvitsmaður.

Æ lítið fer nú fyrir því, sagði Ófeigur sýnu hressari. Og get ég þó ekki fortekið að ég hafi borið ýmislegt smávegis við, þó það sé nú aðallega þessi hálfkaraða eilífðarmaskína niðri í kassa hérna á skipinu.

Prófessorinn fór sér að öllu hægt, kveikti nú í vindli. Já, það er alltaf gaman að fyrirhitta nýtt séní og þá ekki hvað sízt innan um allra lægsta pöpulinn. Það má vera kvöl fyrir mann með þínar gáfur að umgangast þetta drasl. En þú hefur náttúrlega ekki haft ráð á að taka fyrsta pláss.

Ófeigur Snorrason klóraði sér á bak við eyrað, fann að hann var að komast í æ meiri ógöngur. Samkvæmt sínu upprunalega eðli fann hann sterka hvöt til að lækka drambið í þessum magnaða krypplingi. Því meiri varð niðurlæging hans þegar hann heyrði sjálfan sig segja heldur vesældarlega: O þetta er nú það fólk sem maður er vanastur við þó klént sé.

Séníið á aldrei að blanda sér saman við pöpulinn, sagði Skagalín af slíkum myndugleika að litlabæjarbóndi skammaðist sín niður í tær. Það er að kasta perlum fyrir svín. Skríllinn og kvenfólkið það er allt sama tóbakið, ráðgáta, viðurstyggð — þar er enginn munur á kynjum. Séníið á að drottna yfir pöplinum, nota hann sem hráefni, áburð, eldivið, rétt eins og spýtu eða tað eða mó.

Ófeigur greip til pontunnar og stútaði sig geigvænlega, hnerraði síðan og bað guð að hjálpa sér.

En prófessorinn hélt áfram eins og hann væri að tala við kóng: Ljóngáfaðir snillingar eins og þú eiga að rétta sig úr dalakútnum og setja markið hátt. Þeir eiga að leggja undir sig heiminn eins og bollu, tvíböku, kleinu, skeinu, hnúð, snúð, köku, krans. Hvað hefur þú að gera innan um fólk sem heldur að hámarkið sé þrílembd rolla? Nei góðurinn minn, þinn staður er innan um vísindamenn og auðjöfra — þar er nokkuð fyrir þig til að sigrast á. Því ekki skaltu halda ég ætlist til þú látir í minni pokann fyrir slíkum körlum, þú átt þvert á móti að leika á þá, skella þeim, standa síðast einn uppi með pálmann í höndunum. Það er eina verkefnið við þitt hæfi.

Ja þú segir nokkuð, ja þú segir nokkuð, tautaði Ófeigur hvað eftir annað og strauk um enni sér, haldinn ókennilegum svima og allsendis óvís þess hvort heldur hann sat vakandi þarna í stólnum eða var að dreyma. Spurði loks hikandi: Það er líklega ekki til kaldur vatnssopi hérna í skonsunni? Það er eins og mér sé að slá fyrir brjóst.

Skagalín hringdi og að vörmu spori kom þjónn og Skagalín sagði eitthvað við hann og þjónninn hneigði sig og fór og kom að vörmu spori aftur með flösku og glas, skenkti, hneigði sig, fór.

Ófeigur svolgraði án þess að kenna drykkinn, hann var svalur og hressandi, ógleðin leið þegar frá. Ja það er ekkert skólp sem þið drekkið hér á fyrsta plássi, sagði hann og þurrkaði sér um munninn með handarbakinu. Það gefur ekkert eftir lindarvatninu heima á Illvita.

Skagalín mælti eins og hann hefði aldrei orðið var við vanlíðan gests síns: Til er sú borg í Bandaríkjunum sem kallast Síkakó og þykir efnisborg. Þangað er minni för heitið og sýnist mér nú ráð að þú frestir síðustudagaheilagleikanum um sinn og sláist í förina með mér til þessarar borgar. Uppfinning þín kann að vera merkilegri en svo að hún megi tefjast í kvennastússi og sé nokkur staður á jörðinni líklegur til að taka vel á móti andlegum höfðingja þá er það Síkakó.

Það er bara þetta, sagði Ófeigur dræmt, að mér er hér áhangandi kerling nokkur sem föstnuð er einum postulanum þar á Saltsjóstað og veit ég ekki hvað um það grey verður ef ég tek nýja vendingu.

Kerling? hrópaði Skagalín og spratt upp úr sætinu. Þarna sést bezt hvar þú ert staddur. Skilurðu þá ekki að þú ert séní, maður, og að maskínan þín getur umturnað allri veraldarhistoríunni ef hún kemst almennilega í ganginn?

Ófeigur Snorrason svitnaði af blygðun. Hann var það óvanur að hugsa í svona stórum sniðum að lágkúra kotungsins var búin að afvegaleiða hann áður en varði. Og nú einsetti hann sér að drýgja ekki fleiri hneyksli í návist þessa vanskapaða mikilmennis. Og sagði loks næstum þreytulega: Ég skal ígrunda uppástungu þína kunningi ef Sigurfljóð verður þá ekki að sjálfum fjandanum.

Augu krypplingsins skutu gneistum um leið og hann hvæsti: Sigurfljóð? Sagðirðu Sigurfljóð?

Þá sá Ófeigur að enn einu sinni hafði hann hlaupið á sig og sannað veikleika sinn gagnvart kvenfólki og skríl. Nei nei, tautaði hann um leið og hann stóð upp og reikaði fram að dyrunum. Sigurfljóð kemur mér ekkert við. Rykkti síðan upp hurðinni og hreytti úr sér um leið og hann slangraði út: Þú skalt samt ekki halda að ég sé neinn djöfulsins aumingi.

Skagalín sat eftir í klefa brytans, vinar síns, og glotti herfilega.

4

Ófeigi karlinum grallara var ekki rótt eftir samræðurnar við prófessorinn. Nú styttist óðum leiðin til fyrirheitna landsins og því brýn nauðsyn að ákveða hið fyrsta hvort maður ætlaði heldur til Jútu eða Síkakó. Lá nú bóndi andvaka um nætur og hugsaði ráð sitt, hann lá allsnakinn eins og verið hafði vandi hans í sumarblíðum heima, enda var nú mjög tekið að hitna í veðri á hafinu og það svo að norrænu fólki þótti nóg um.

Þessar andvökur Snorrasonar voru þó stórum tilkomumeiri en hin ráðvilltu heilabrot hans áður en hann rakst á Skagalín. Hann hefur í rauninni verið vakinn af ruglingslegum draumi. Áður voru viðbrögð hans gagnvart seigdrepandi umhverfinu ekkert annað en fálm, hann seig alla tíð í sama dosið aftur, varð samdauna pestarlofti smásálarskaparins af nýju. Þangað til nú. Nú hefur sjálf heimssálin, að vísu í næsta ótótlegu gervi, opnað augu hans upp á gátt — sýnt honum í tvo heimana: annarsvegar heim þrælsins sem mókir á snærum kvenfólks og brennivíns og hinsvegar heim drottnarans þar sem kóngstign snillinnar ríkir — og svo ætti manni að verða skotaskuld úr því að velja á milli?

Í fyrsta skipti á ævinni sér hann sjálfan sig í ljósi náðargáfunnar: ofurmennið, hátt hafið yfir hinn skammsýna, værukæra múg.

Að vísu fóru ónot nokkur um litlabæjarbónda hvert sinn sem hin ófagra krypplingsmynd leið honum fyrir hugskotssjónir. En hann reyndi eftir mætti að sigrast á þeirri aðkenningu, minnugur þeirrar skrýtnu duttlungasemi forsjónarinnar að geyma stundum sína dýrmætustu gripi í sem hjákátlegustu hulstri. Sú óguðlega löngun sem stundum greip hann til að vaða yfir á fyrsta pláss með flöskuna Gullveigarnaut í hendi og mola með henni litföróttan svínshausinn á kryppu Skagalíns, hún var auðvitað ekkert annað en freisting sauðþráans gamla til að losna við nýjan sannleika.

Og Ófeigur Snorrason byltir sér í fletinu, snýtir sér, tekur í nefið, fretar. Og viti menn: skammast sín fyrir þetta grófa búkhljóð sem hljómaði þó svo eðlilega í litlabæjarbaðstofunni forðum. Mikill bölvaður dóni sem maður hefur alltaf verið!

En nú skal því verða lokið, nú skal martröðin aldrei ná valdi á manni oftar. Til framtíðarborgarinnar Síkakó skal maður að sér heilum og lifandi í fylgd doktors og prófessors í germönskum fræðum. Ofurmenni hefur ekkert að gera á kvennafar vestur í Jútu.

Og þar með vatt Ófeigur sér fram úr og læddist strípaður í húminu að fleti konu sinnar þar sem hún svaf grunlaus, rak í hana olnbogann.

Hvað gengur á? spurði aumingja konan og rauk upp með andfælum.

Geturðu ekki haldið þér saman manneskja? hvíslaði bóndi þaggandi um leið og hann skaut sér undir sængurfiðuna hennar. Eða kannski maddaman sé orðin of fín til að mæla hana máli? Og hugðist nú sýna þessu másandi kjötflykki lengi verðskuldaða fyrirlitningu.

Ertu þá loksins orðinn alveg vitlaus? spurði konan lágt og gaf ró reiði sinni að vanda.

Ófeigur murraði í hálfum hljóðum: Of lengi ertu búin að sitja eins og hlass á náðargáfu minni, enda skal þér nú hér með kunngert að ég er séní og ætla til Síkakó.

Sigurfljóð var nú komin fullkomlega til ráðs og svaraði stillilega: Blessaður farðu hvert á land sem þú vilt fyrir mér.

Ég var heldur ekkert að spyrja þig.

Nú jæja — má ég þá ekki sofa í friði.

Veiztu hvað þú ert, Fljóðukind?

Ætli ég sé ekki eitthvað svipað og vant er.

Þú ert — þú ert akkúrat ekki neitt.

Og komstu hingað bara til að segja mér þetta?

Heyrðirðu ekki að ég ætla til Síkakó?

Jæja greyið mitt, farðu þá bara til Síkakó. Og húsfreyja sneri sér frá honum með umfangsmikilli hægð.

Bóndi kleip hana í sitjandann. Snýrðu tortunni í séníið bölvuð?

Sigurfljóð vatt sér snöggt við í hvílunni, greip knálega um dauðyflislegar hreðjar bónda síns og hvíslaði eins og ekkert væri um að vera: Ef þú ekki hagar þér eins og maður, Ófeigur, þá slít ég þetta dinglumdangl af þér eins og það leggur sig.

Nú var ekki gott í efni hjá Sæmundaniðjanum mikla, hann vissi að kerla mundi að engu hafa kóngstign snillinnar undir þessum kringumstæðum og ekki sleppa fyrr en henni sjálfri gott þætti.

Langaði til að lúskra henni nú duglega í eitt skipti fyrir öll en sá að slíkt mundi setja alla Býsnina á annan endann og það um hánótt — og þá ekkert í aðra hönd nema sneypan.

Við skulum ekki láta eins og óvitar kona, hvíslaði hann öllu mjúklátari þegar hann fann að húsfreyja linaði ekki á takinu.

Farðu þarna burt með krumlufjandann.

Skyldi ekki mega snerta þetta sem ekkert er? spurði hún næstum vingjarnlega. Ég held þú getir talað fyrir því.

Hann tók þann kostinn að láta svo komið gott heita að sinni. Og spurði: Veiztu þá nokkuð hvað Síkakó er?

Nei, enda stendur mér svo hjartanlega á sama.

Það er borg sem stendur við vatn alveg eins og Saltsjóstaðurinn í Jútu. Það er bara sá munurinn að í þessari borg kunna þeir að meta gáfurnar.

Hver hefur nú logið þessu í þig?

Hann tók dálítið viðbragð en kyrrðist fljótt aftur þegar stríkkaði á. Geturðu ekki talað eins og siðug manneskja? Það hefur enginn neinu logið, ég hef bara talað við mikilmenni sem ætlar þangað og hefur boðið mér að vera með — hann hefur trú á maskínunni minni.

Ætli sé ekki eitthvað svipað með hann og Jónsen að hann vilji sjálfur fleyta rjómann af nytinni?

Þó undarlegt megi virðast hafði Ófeigi aldrei dottið sá möguleiki í hug, enda reyndi hann að bægja frá sér slíkri tortryggni þegar í stað. Þú ætlar nú alltaf öllum allt það versta, sagði hann ergelsislega. Eins og kvenfólksins er vandi.

Ojæja, af þessu ertu nú sjálfur kominn ræfillinn og hefur ekki þótt forakta það hingað til. Og hún kippti ofurlítið í.

Hann mjakaði sér nær og reyndi að sitja á sér. Það er bara verst með kerlingargæruna, hún kemst sjálfsagt aldrei ein síns liðs til Saltsjóstaðarins.

Sigurfljóð svaraði: Ég held þú ættir að tala um það við hana en ekki mig.

Það segir þú satt, kvað Ófeigur sem hér sá sér leik á borði.

Kannski ég hnippi snöggvast í gerpið.

Vektu samt ekki allt fólkið, hvíslaði Sigurfljóð og sleppti af honum takinu án frekari refsiaðgerða.

Ófeigur var snar að skutla sér fram úr, typplaði síðan léttfættur að hvílu griðkonunnar, ýtti gætilega við henni.

Guðríður Saronsrós leit við honum hóglátlega, augu hennar blikuðu fjálg í húminu. Ég er vakandi, húsbóndi góður, sagði hún lágt.

Hver hefur leyft þér að liggja á hleri? spurði bóndi styggur.

Guð veit að ég hef ekkert heyrt nema sem hann hefur heyrt, svaraði Gudda bljúg.

Ófeigur hvíslaði: Við erum hætt við að fara til Jútu, ég vil ekkert með hórdóm hafa meir eða neitt djöfulsins mormónasýsl, ég fer til Síkakó.

Gáðu að þér maður að viðhafa ekki svona orðbragð um sjálfan skaparann og það á næturþeli, en það er sama, guð veri með þér hvert sem þú ætlar, ég fer þangað sem mér er fyrirbúinn staður.

Og rödd Guðríðar var blíð og örugg eins og ekkert væri.

Það komu hálfgerðar vomur á Ófeig, honum þótti í sannleika sagt nokkuð hart að gamalli barnsmóður hans og þernu skyldi ekki bregða meir við þessi tíðindi. Ertu þá viss um að týnast ekki í sollinum skepnan? spurði hann ánalega.

Gudda gerði fyrir sér krossmark þegar hún sá að maðurinn var ekki einu sinni í neinu nærhaldi. Svaraði síðan hugrökk: Það týnist enginn sem er á vegum Samsonar Jasonarsonar.

Þá gafst ofurmennið alveg upp. Sem í leiftursýn varð honum loksins fullkomlega ljóst að hann átti ekkert vantalað framar við þá dýrategund, tvífætta, sem kölluð er kona — hvílíkur reginglópur sem hann getur verið að vafra svona eins og afturganga milli kerlinga um hánótt og láta þær draga dár að sér. Skagalín veit hvað hann syngur: kvenfólk er bæði ráðgáta og viðurstyggð.

Og hann skreiddist upp í bælið sitt aftur, fullur réttlátrar gremju yfir því hneyksli að verða að liggja eins og hundur innan um þetta pakk.

Séníið á aldrei að blanda sér saman við pöpulinn.

5

Eftir þetta áttu þeir tíða samfundi bóndinn Ófeigur Snorrason og prófessorinn dr. Stefán Ritur-Skagalín. Bar þá margt á góma og flæktist grallarinn æ fastar í neti hins lærða manns án þess hann gerði sér þess ljósa grein sjálfur. Dómgreind hans virtist slævast því meir sem þeir hittust oftar — að vísu komu stundum í hann þotur þá er hann var einn sér um sefa, bölvaði hann þá flónsku sinni að hafa látið þennan samankýtta djöful ná taki á sér, en jafnskjótt blossaði upp í honum ámáttugur brími sjálfshafningarinnar sem krafðist vægðarlaust næringar frá smjaðurtungu krypplingsins: vanmegna gagnvart þessari nýju ástríðu laumaðist hann á vit hans til að láta hann stappa í sig stálinu, blása í sig trúnni á náðargáfuna, hatrinu og fyrirlitningunni á öllu sem fram til þessa hafði staðið henni fyrir þrifum.

Í Býsninni gerðust veðrabrigði æ tíðari við þessi nýju hamskipti Ófeigs: fólk þar skorti jafnt þekkingu sem skilning til þess að átta sig til hlítar á því sem undir bjó — það fann bara að þusur grallarans sem áður höfðu verið næsta mannlegar í öllu sínu óstýrilæti urðu sífellt tröllkynjaðri með hverjum deginum sem leið, það var kominn í þær einhver helgustur, tvísýn ófreski, þetta sem lærðir menn kalla demón.

Guðrún í Öxl beitti öllum sínum persónuleika til þess að reyna að miðla málum, tók offorsi litlabæjarbónda með ástúð, deyfði hlífðarleysið í orðbragði hans með góðlátlegri glettni — en allt kom fyrir ekki. Þegar bóndi fann að hann var að fara halloka fyrir geðtöfrum hennar umhverfðist hann allur og jós yfir hana fúkyrðum: þú dritgrá austanbrælan, hvað vilt þú vera að spýja villu þinni yfir minn hreina norðangarra, og þar fram eftir götunum, oftast á yfirlætisfullu líkingamáli.

Þær vinkonurnar Guðrún og Sigurfljóð báru saman bækur sínar í laumi hversu við skyldi snúast þessum ískyggilegu horfum, Sigurfljóð tjáði Guðrúnu allt um hina nýju ráðagerð Ófeigs, þeim kom saman um að höfðingi sá hinn ókunni er þar var kominn í spilið mundi þessum ósköpum valda. En við því varð naumast gert, það var sízt á valdi fákænna alþýðukvenna að koma í veg fyrir brugg stórmenna á fyrsta plássi — eina vonin var að komast á þurrt land.

Jafnvel Líkafrón Toppumaður kom engu tauti framar við sinn forna samgengil úr Grantúni: hann sem áður hafði löngum stundum skeggrætt við mann um skeiðfráa jóa og önnur guðs dásamleg handaverk var nú orðinn hverjum Jónsen drembnari, kallaði mann fretstert ef ekki drullusokk og fékkst ekki heldur en gullið glóandi til að kveða eina hestavísu ferskeytta, enda þótt alfrumhend væri, þrírímuð, tvíyrt, síðtáskeytt. Þótti Toppumanni sem dagar gerðust nú langir á sjó með því líka yngisstúlkan Ása Signý Helga fal enn sama tvíviðrunginn í sinni: haltu mér, slepptu mér — og svo varð aldrei neitt úr neinu.

Það vildi, ég vera kominn norður aftur í staðinn fyrir þetta sífellda bölvað gutl, sagði Líkafrón geispandi einn morgun þegar Býsnarbúar voru nýlega risnir úr rekkju.

Ófeigur svaraði spotzkur: Sannarlega værirðu bezt kominn sem mykjuskán á Hriflukotstúninu.

Hver var að tala um mykjuskán? sagði Líkafrón og var nú hinn önugasti.

Mykjuskán er þó til einhvers og engum til leiðinda.

En Líkafrón var ekki á því að láta sig í þetta skiptið. Það var enginn að tala við þig og sjálfur geturðu verið mykjuskán.

Nú rauk Ófeigur upp eins og naðra. Veiztu við hvern þú ert að tala — — —? æpti hann og stóð síðan gapandi meður því hann í bili fann ekkert nafn nógu hraklegt á þennan sperrilegg.

Ónei, ég er hreint ekki viss hvort það er heldur mykjuskán eða grallararæksni, svaraði Líkafrón illkvittnislega.

Óð þá Ófeigur að Líkafróni með hnefann á lofti, en í því skaut Ása Signý Helga sér í veg fyrir hann, hljóp í fang honum og keyrði hann á undan sér aftur á bak upp í rúm, féll sjálf á hann ofan.

Bónda varð aflfátt við þessa skyndilegu árás stúlkunnar og einnig orðfátt um stund — segir loks og var honum þá runnin öll reiði: Það er vissast fyrir þig að hypja þig ofan af mér ef þú vilt ekki ég spjalli þig.

En er Líkafrón heyrði ástmey sinni slíka hættu búna hljóp hann til sem skjótast og togaði hana ofan af manninum með þessum orðum: Heldur skal ég dauður liggja en taka slíkt í mál.

Rak þá Ófeigur upp einn sinn gamla tröllahlátur og varð einnig af þessu glens nokkurt meðal kvennanna, utan hvað Guðríður Saronsrós sneri sér frá í bæn.

Ekki var örgrannt að mjúk lifandi brjóst meyjarinnar hefðu kveikt fornan funa í æðum litlabæjarbóndans, hann lá kyrr um stund þar sem hann var kominn og fór nú allt í einu að langa í brennivín. Ilmur af mold og grasi leið sem snöggvast fyrir vit hans, snöggu lóukvaki brá fyrir í annarri hlustinni. En þá gall við í hug honum eitt spakmæli prófessorsins: það er vafamál hvort telja skal kvenfólk til manna. Og þar með var funinn slokknaður.

Síðan reis hann á fætur og gekk upp á þiljur. Næstum óbærilegur lífsleiði gagntók hann allan, honum lá við að steypa sér fyrir borð, hverfa í djúpið til Koluselsjóns, Sigríðar litlu frá Seljalandi og hákarlanna. En þegar til kom skorti hann allt þrek til stórræða — eftir nokkurt rangl fram og aftur afréð hann að ganga á fund Skagalíns til þess að leita sér huggunar.

Maskínan þín getur gefið af sér hundruð millíóna ef allt fer vel, sagði prófessorinn brosandi. Þér er óhætt að treysta á mig og Síkakó.

Og ég sem var orðinn nærri því ánetjaður svínaríinu í Jútu, andvarpaði Ófeigur Snorrason feginsamlega.

Þér er engin hætta búin, sagði Skagalín. Þú ert fæddur undir heillastjörnu — ég er nefnilega brot úr pýramídaspámanni.

Þeir töluðu lengi saman og bóndi var aftur orðinn óhagganlegt séní þegar hann læddist loks til baka þræðandi helzt þá vegu sem skugga bar á. Því þrátt fyrir alla uppbyggingu brá nú svo einkennilega við að honum fannst hann vera orðinn þjófur, hafa stolið hundruðum millíóna — hann vissi ekki af hverjum.

Og sem hann fetar þarna einn síns liðs veit hann ekki fyrr til en bústin kvenhönd kemur fram úr einu skotinu og dregur hann til sín og að andartaki liðnu er hann umlokinn heitum faðmi, stæltir armar vefjast um háls honum, kossar loga í skeggi og hörundi, þú ert að verða vitlaus Ófeigur, er hvíslað, þú ættir að skammast þín.

Hann vissi hver þetta var, það var sálnaveiðarinn í konulíki, galdur þjóðsögunnar, pöpullinn. Séníið veit allt — en samt gat hann ekki hrært legg né lið.

Farðu, stundi hann lágt. Farðu Ása Signý Helga.

Hún sló flötum lófa sitt á hvorn vanga hans, leiftursnöggt, hratt honum síðan frá sér jafn skyndilega og hún hafði dregið hann til sín.

Skammastu þín og þegiðu!

Og var þar með horfin í skuggann eins og svipur.

Nítjándi kapítuli

l

Guð í himninum: hafís? Allt þetta fólk á óralangri siglingu yfir í annan heim til þess að forðast hafís — og svo kemur hann þarna; allt í einu út úr þokunni, tröllaukinn jaki, þögull í sinni köldu tign, ógnandi. Ja sér er nú hver paradísin. Eða hvar erum við stödd?

Sáttmálsörkin sveigir á bakborða, eimlúðurinn gellur voðalega.

Fólk þyrpist út úr fylgsnum sínum til þess að sjá þetta fljótandi virki hafsins hvar það marar í gjálpinni — í því svifar þokugjúgunni frá og þá glyttir í annað ferlíki hinumegin við skipið.

Það fór hrollur um alla. Átti þetta þá að verða endirinn? Átti hið svarta bákn að kremjast sundur milli þessara hvítu helbjarga og allar lögmálstöflurnar verða að rauðri klessu í djúpinu?

Guðfræðingurinn Ólafur Ólafsson stóð nú keikur meðal Íslendinga og leit ýmist á jakaborgirnar eða hina villuráfandi sauði sem virt höfðu kenningu hans að vettugi, ásjóna hans lýsti hörð sem marmari í jörpu skegginu — öðruhverju brá fyrir eins og háðsbrosi í svipnum: þarna sjáið þið, góðir hálsar, hvað það er að standa iðrunarlaus frammi fyrir dómi hins almáttuga.

Einlífiskonur þær að norðan og austan er deilt höfðu sorgum á Grantúnshöfn forðum þoldu ekki alla þessa nístandi hörku heldur viku afsíðis tárfellandi.

Þar kom að því að það er úti um okkur, sagði sú að norðan.

Ég vissi það nú alltaf fyrst maður beygði sig ekki fyrir orðinu í tæka tíð, svaraði sú að austan.

Eins og hann talaði þó fallega.

Það er ekki að spyrja að steinhjartanu í manni meðan allt flýtur, snökkti austankonan. Hvað getum við gert?

Hvað annað en staðið saman í hörmunginni. Og til hvers hefur maður svo lifað?

Guð minn ef við hefðum nú bara fengið að deyja heima.

Ó minnstu ekki á slíkt, mér finnst eitthvað veina innan í mér.

Kannski hann geti bjargað okkur ef við iðrumst eins og sannkristnar manneskjur.

Æ ég veit ekki elskan mín, en ég get varla hugsað mér að deyja hér ein í sjávarþokunni til ekki neins.

Við verðum að reyna að deyja saman þó erfitt sé, sárast er að hafa aldrei hvílt upp við mannlegt brjóst.

En að stökkva nú bara og múra sig inn í brjóstið á honum? Við erum þá dauðar hvort sem er.

Æijá, mér sýnist ísinn alltaf vera að færast nær og nær.

Og í munaðarlausri angist sinni bitu konurnar tvær á jaxlinn og flýttu sér inn í mannþyrpinguna aftur. Og smám saman gátu þær rutt sér braut þangað sem Ólafur Ólafsson stóð með umboð hins stranga himnaföður í svipnum.

Allt í einu æpti austankonan á hjálp um leið og hún fleygði sér í faðm prestlingsins og læsti sinaberum örmunum utan um hálsinn á honum. Ég vil iðrast, kvakaði hún skjálfandi.

Þetta sárnaði norðankonunni og nú reyndi hún að víkja stallsystur sinni ögn til hliðar svo hún kæmist fyrir í náðarfaðminum líka. Ætlarðu að gleypa manninn frá mér afmánin þín? spurði hún með grátstafinn í kverkunum. Þú áttir ekkert með að iðrast á undan. Og greip föstu taki upp á líf og dauða í hið prúða skegg kandídatsins.

Þá var eins og öllum hrollinum hefði samstundis verið sópað burt úr hugskoti flestra þeirra sem nærstaddir voru: hver hlátursgusan rak aðra, sumir gripu um holið eins og þeir hefðu fengið krampa — aldrei á ævi sinni hafði fólk séð neitt skringilegra en þennan guðsmann með tvær piparmeyjar hangandi utan í sér. Hvað varðar mann um dauðann fyrst lífið getur alltaf verið svona gamansamt mitt í ógn sinni og þjáningu, svona óendanlega grátbroslegt?

Ólafur Ólafsson gaut heiftaraugum til viðhlæjenda sinna um leið og hann reyndi að bjarga sér frá hinni óvæntu árás. Loks tókst honum að losna úr armlögum kvennanna með þessum miður prestlegu orðum: Hver sendir á mann bandvitlausar manneskjur?

Hlupu þá vinkonurnar nær örvita af ótta og blygðun niður í flet sín til þess að ljúka við að deyja, en guðfræðingurinn tók strikið upp á fyrsta pláss með skeggið flaksandi í vindinum og hirti ekki meira um refsandi jakaburð hafstraumanna þann dag.

Ja það er þá til nokkurs að iðrast, sagði Líkafrón frá Hriflukoti steinhissa.

Mjög hafði létt yfir farþegum við þessi minnisverðu tíðindi, enda var nú fullyrt af kunnugum að hafíshrafl sem þetta væri engin nýlunda hér um slóðir og engu að kvíða ef fullrar varúðar væri gætt. Sýndist þá Íslendingum þetta ekkert annað en vel viðeigandi kveðja frá slóðum dalamannsins Eiríks rauða, föður Leifs þess hins heppna er Ameríkuna fann.

Og sem eimlúðurinn hafði blásið nokkrum sinnum enn út í þokuna hafði hún sig skyndilega á brott en við tók sólheiði yfir strjálum glitrandi turnum er risu í saklausri fegurð upp úr hafsléttunni.

Á morgun sjáum við lönd, sagði Grettir Ásmundarson jesnó á eftirlitsferð sinni það kvöld og leit drýgindalega til skjólstæðinga sinna um leið og hann bauð góða nótt.

2

Það reyndist orð og að sönnu. Þá er fólk kom á stjá daginn eftir var Sáttmálsörkin stödd í Fagureyjarsundi miðju en strendur til beggja handa: Nýfundnaland á bakborða en á stjórnborða Skagatá sú hin mikla er Þorfinnur vinurinn karlsefni nefndi Helluland.

Mistur var á svo eigi sá gerla landslag, en einkennilegur titringur fór um okkar fólk við þessa fyrstu nasasjón af álfunni góðu í vestrinu þar sem allt mögulegt gat beðið hins þreytta sæfara. Löngunarfull augu störðu út í móðuna, vot af hljóðri eftirvæntingu: er það alltsaman satt eða er verið að gabba okkur?

Það er bölvað að sjá ekki betur dýrðina, sagði Líkafrón Jónasson þar sem hann stóð skimandi út við öldustokkinn.

Það er engin dýrð hér, svaraði útflutningsstjórinn. Dýrðin er öll inni í landi.

Trúið ekki skrumi hans, gall þá Ófeigur Snorrason fram í. Ég finn á mér að þessi jarðarhelmingurinn er ekki hótinu skárri en hinn og mér mætti segja að sannir Norðlingar þrífist hér ekki deginum lengur.

Grettir Ásmundarson svaraði önugur: Öðruvísi mun nú hafa sungið í tálknunum á þér stundum — eða kannski þú þykist vita betur en ég, sjálfur stjórnarfulltrúinn?

Ófeigur mælti logandi af þrjózku: Sem ég stend hér og blíni út í þessa móðu og sé móta fyrir dökknanum þeim arna upp úr sjónum, þá skil ég loksins hvílíkt fádæma gönuhlaup það er fyrir vanalegt almúgafólk, ómælandi englamáli því sem hér er talað, að hlaupast þannig brott frá skjátum sínum, þó aumar væru eða jafnvel dauðar — því hvað tekur hér við? Skyldi ekki gapið á Gretti vorum jesnó verða farið að láta sig þegar þið eruð öll orðin rík? Mér hefur með sannindum sagt lærdómsmaður einn hér á skipinu að svokallaður pöpull eins og þið sé rekinn beina leið út í frumskóg ellegar þá út á endalaus hálmflæmi þar sem ekkert sé að hafa nema eitraðar flugur og villidýr og þar með þykist stjórnin kvitt.

Grettir Ásmundarson barði saman hnefunum af bræði. Þessu hefur fanturinn Skagalín spýtt í þig ef ég þekki rétt.

Skagalín eða Skagalín ekki, svaraði litlabæjarbóndi ögrandi — það kemur allt út á eitt. Hitt er aðalið að þú ert stjórnskipaður lygari, útsendur á þessa vesalinga upp á svo og svo marga dali fyrir hvern — hví skyldi stjórnin ekki vilja fá útskúfaðan ölmusulýð sem víðast að til að ryðja fyrir sig skóginn og pæla fyrir sig sléttuna gegn einhverri smáþægju fyrst í stað? Það er ósköp einfalt mál.

Útflutningsstjórinn bandaði valdsmannlega frá sér með hendinni um leið og hann sneri sér að þeim Íslendingum sem þarna voru staddir og mælti til þeirra: Kæru landar. Gefið eigi gaum blaðri þessa geggjaða manns, heldur treystið sem örugglegast á mín orð því þau hafa heila ríkisstjórn í einu auðugasta landi heims á bak við sig. Minnist þess frá hverju þér hurfuð þar norður við heimskautið: ísborgum og eldglæringum, hverskyns baksi og volæði til sálar og líkama, auk danskbrókaðrar áþjánar í allrahanda máta.

Hver var sú plága að hún tröllríði ykkur ekki dagfari og náttfari gegnum aldirnar? Og var þá nokkur sá er lagði ykkur óbeðinn lið eins og ég og mín stjórn hafa nú gert? Nó. Sjálfdauðir hefðuð þið mátt verða. Og svo kemur þessi guli kotungur og fer allt í einu að níða mig og mína stjórn áður en sést almennilega til lands. Hann talar um skóginn eins og það sé einhver sérstök bölvun að eignast vænar spýtur í hús. Hann talar um sléttuna eins og blessað grasið sé orðið mannsins skæðasti óvinur. Hann talar um eiturflugur og villidýr eins og hann sé búinn að steingleyma bæði mölflugunni og tóunni heima á Fróni. Hann gáir ekki að því, sá Skagalínskarkur, að í staðinn fyrir þrældóminn heima ríkir hér óskorað frelsi — ykkur er gefin veraldarinnar kostamesta jörð og þar með eruð þið frjáls. Jes, ég endurtek það: þar með eruð þið frjáls. Það er sjálf frelsisálfan sem við siglum nú inn í: plís, leidíur mínar og séntilmenn. Hér ganga allir frjálsir eins og þeir útvöldu á himnum nema þeir sem brjálazt hafa af mikilmennsku eins og þessi angurgapi þarna — þeir eru settir í hospítal.

Þessi skelegga ræða jók einungis á mistrið í augum flestra innflytjendanna, hér mættust tvær fullyrðingar sem þeim var ofviða að gera upp á milli — hvernig gat til að mynda Hriflukotungurinn Líkafrón vitað með sanni hvor þessara tveggja mælskumanna hafði rétt fyrir sér.

Enda brýndi hann nú raustina og tók til máls: Þó ég kunni illa við þessa daufu landsýn upp á framtíðina að gera þá sé ég ekki þar fyrir að hér stoði neitt rifrildi — það verður reynslan sem sker úr.

Viður í hús og hey í garð er náttúrlega hreinasta fyrirtak barasta; maður geti þá keypt eitthvað í fjósið. Annars varðar mig ekkert um þennan jesnó og hans stjórn, því Vínskonsan tilheyrir öðru ríki ef ég hef skilið rétt.

Það segi ég sama, mælti Ófeigur Snorrason og leit nú heldur hýrt til félaga síns, Toppumannsins. Sjálfur getur þessi stjórnardindill skriðið inn í sitt hospítal, ég fer til minnar borgar þangað sem snillingunum er hossað.

Frelsið er nú svo bezt að maður hafi eitthvað upp úr því, sagði gullbringubóndinn sem vildi halda hópinn. Og ósköp finnst mér þetta eitthvað lítilfjörleg strönd.

Ætli það hafi ekki hver nóg með sig hér eins og annarstaðar, sagði maðurinn sem gleymdi peningunum sínum.

Skeggbóndinn af Héraði snýtti sér með fingrunum og sletti hornum út fyrir borðstokkinn. Ef sá sanni guð ríkir í þessu stjórnarlandi sem okkur er boðið upp á, þá sé ég ekki að neitt sé að óttast, mælti hann hátíðlegur í bragði. Ætli sé ekki hægt að fá þennan séra Ólaf til að passa upp á kristindóminn fyrir sig?

Grettir mælti; Í Múskokahéraði er fullt af Norsurum sem trúa á sannan guð og eru vissir með að hlaupa undir bagga.

Finnst þér Láfi of góður handa þeim? spurði Ófeigur glottandi.

Varla munum við ágirnast hann sem ætlum suður í Ríkin.

Þið eruð nú ekki komin suður í Ríkin ennþá lagsmaður, svaraði Grettir og skundaði drembilega á brott.

Mér sýnist Ólafur þessi efnilegur sálusorgari, sagði skeggbóndinn þybbingslega. Hann er þó af manns eigin þjóð og bærilega hreinsaði hann sig af freistingunum í gær.

Líkafrón svaraði þegar: Er þá meiningin að þessir karlar eigi að hrinda syndaranum frá sér þegar kenningin er loksins farin að verka? Nei — slíkt finnst mér regluleg bölvuð ómynd jafnvel þó kerlingar eigi í hlut.

Nesjamaður einn sem lengi hafði rýnt út í mistrið með hönd fyrir auga kallaði nú allshugar feginn upp yfir sig: Þarna eru þá duggarar á skaki að mér sýnist, hingað skal ég einhverntíma seinna.

Í því var hringt til tedrykkju og hlýddi fólk kallinu þegar í stað.

En skipið hélt leiðar sinnar með drif svarrandi við stafn vestur á Flóa heilags Lárentíusar.

3

Íslendingar höfðu sloppið allvel við faraldur þann er um skipið gekk, margir að vísu lagzt í rúmið einn eða tvo daga en aðeins tvö smábörn hrokkið upp af enn sem komið var. Aftur á móti hafði meginlandsfólk verið að deyja öðruhverju upp á síðkastið — það var því engin nýjung lengur að skipið væri stöðvað og poka fleygt í sjóinn með viðeigandi serimoníum.

Í Býsninni hafði enginn veikzt, ekki einu sinni Sveina litla Ófeigsdóttir — hún hélt áfram að brosa og hjala af æ meiri list — og lét það ekki hót á sig fá þó faðir hennar sneri við henni baki með ofstopa sénísins í blóðinu. Hálfbróðir hennar Siggi Gudduson var nú orðinn einn hennar bezti vin — hann var ofurlítið farinn að ná sér eftir áfallið og fann það sér helzt til afþreyingar að gægjast niður í holu litlu systur og horfa í augun á henni, þau voru svo blá og hrein og djúp. Telpan horfði á móti, háalvarleg, eins og hún væri að virða fyrir sér þá hljóðu sorg sem sat þarna fyrir framan hana og það kom yfir þau bæði einhver undarlegur friður, þei þei og ró ró, þangað til hún brosti angurmilt, lagði svo aftur augun og sofnaði. Drengurinn sat áfram sem í leiðslu og horfði á þetta hvíta ósnortna andlit þangað til eitthvað varð til þess að trufla hann. Þannig gat hann ævinlega svæft hana þegar á þurfti að halda.

Og í brjósti hans tóku að seytla fram nýjar ókunnar lindir.

Aftur á móti hafði Sveina litla annan hátt á þegar Arndís gamla tyllti sér hjá henni og japlaði framan í hana lofi sínu og blessun: þá reyndi hún að sprikla og skríkja eftir mætti líkt og hún vildi hressa sem mest upp á þetta heyrnarlausa skar. Og það var sem munnur telpunnar reyndi að líkja sem nákvæmast eftir geiflum kerlingar og spratt oft af þessu hin mesta gleði.

En svo var það á siglingunni vestur flóann þegar sú gamla sat þarna á stokknum og var að útmála fyrir barninu hvað það væri yndislegt að lifa að hún hneig allt í einu fram á prjónana sína og hefði Sigurfljóð dóttir hennar ekki verið nærstödd og gripið um hana í fallinu, þá mundi hún hafa oltið niður á gólf. Það tók ekki langan tíma að skilja við — eftir nokkur augnablik var hún búin að gefa upp öndina. Sigurfljóð bar hana yfir í rúmið sitt og breiddi ofan á hana og gerði yfir henni krossmark.

Ekkert uppnám varð í Býsninni út af þessum sviplega atburði, enda dró það nokkuð úr dauðsfallinu hér að í þeim svifum kemur Runólfur þrettánbarnafaðir og hvíslar því að Guðrúnu í Öxl að nú sé marbendill litli sálaður — það var aldrei við öðru að búast, tautaði hann gremjulega, börn deyja hvar sem þau eru stödd. Og aldrei skal ég láta hana Rósu leika á mig framar.

Og barnið sem sýndist svoleiðis líka hresst þegar ég leit inn til ykkar í gær, sagði Guðrún hissa.

Hvaða gagn er að því, svaraði Runólfur afundinn. Og Rósa greyið háskælandi.

Guðrún í Öxl gekk nú á einmæli nokkurt við Sigurfljóðu, fór síðan með Runólfi æðrulaus að vanda.

Þau voru svo látin í sama pokann gamla konan og litli drengurinn, hún í hempu sinni með strútinn á höfðinu, hann í sínum allavega klútum. Síðan var pokanum sökkt niður í þennan ókunna flóa dýrðlingsins sæla, það gekk allt til eins og vanalega. Þannig losnaði Arndís gamla við allt amerískt umstang áður en hún hvarf til hans Snorra síns aumingjans — náttúrlega var það ærin ónærgætni af manni að hlaupa svona fyrirvaralaust frá elsku litlu dúfunni sinni en hvað skal hér um tala: hvenær sem kallið kemur kaupir sig enginn frí. Og gaman verður að sjá upplitið á þeim blinda þegar hún kemur vagandi inn til hans með lítinn Rósusvein í fanginu. Og skyldi ekki spilverkið óma þegar nettir barnsfingurnir taka að sá í hið frjóa akurland?

Og þegar athöfninni var lokið og Sigurfljóð litlabæjarkona gekk afsíðis til þess að strjúka burt einhvern dropa sem var að læðast niður með nefinu á henni, þá blasti við augum hennar stór græn eyja er sögð var eiga sér hið óskiljanlega nafn Antíkostí.

4

Síðan hvessti er á daginn leið með dumbungsskúrum af austri, dóu þá ljós á flóa en upp hófst bylgjugangur og kröm — hélzt svo heilan sólarhring og þótti Löndum þetta hæpnar viðtökur af svo rómaðri heimsálfu. Lítt sá til stranda nema endrum og eins og sinntu því þá fáir, lágu flestir í ólund eða spýju og reyndu þess á milli að sofa úr sér hráslagann. Einstaka Norðlingur kvað hringhendu millum draumfaranna, þar á meðal Líkafrón Toppumaður. Hinsvegar lét Ófeigur grallari ekkert á sér kræla utan hvað hann hraut hátt í fleti sínu og að því er virtist jafnt í vöku sem svefni.

En að aftni hins næsta dags, í þann mund er farið renndi inn í mynni Sánkti Lárenselfunnar, dúraði veðrið niður í þýða hafgolu og rann upp hið fegursta tunglsljós er á kvöldið leið. Var þá fólk margt á ferli fram eftir nóttu og virti fyrir sér hið silfurbjarta mánaland báðumegin fljótsins — þóttust sumir sjá þar álfaslot í bláhvítum skóginum en svartir skuggar teygðu sig út yfir akur og tjörn. Komust nú ljúfari hugrenningar á kreik.

En þá er síðustu Býsnarbúar gengu loks til náða var þar vant Ófeigs Snorrasonar — þótti sýnt að hann dvaldi nú með höfðingjum á fyrsta plássi því þangað hafði einhver séð hann stefna fyrir nokkru í för með krypplingnum.

Að líðandi óttu vaknar svo hin kolbrýnda mær þjóðsögunnar við það að maður gengur í skála, nokkuð fallvaltur, og að rekkju hennar, gónir aulalega á hana um stund og segir síðan drafandi: Nú er ég þá loksins fullur.

Ása Signý Helga þrýsti að sér sænginni. Láttu mig vera, sagði hún stygglega.

Litlabæjarbóndi hló við kalt. Það er öllu óhætt, ég lít ekki við kvenmanni framar.

Liðu þá syfjuleg andvörp upp frá bólunum í kring.

Og heyrðist nú rödd Sigurfljóðar húsfreyju, róleg og ekki laus við hæðni: Hvað ertu að bulla, Ófeigur minn?

Snorrasonur skjögraði þá yfir að rúmi sínu og lét fallast niður á stokkinn, bar flösku upp mót morgunskímunni, saup á. Og kerlingin dauð, tautaði hann við sjálfan sig.

Ég vildi óska hann vekti nú ekki barnið, sifraði Fimmsunntrína úr Vogum geispandi.

Hvað ert þú að þvaðra? Ófeigur brýndi nú raustina. Hvað varðar mig um börn? Hvað varðar mig um fólk yfirleitt? Ég hef bara einu sinni verið svo langt leiddur að halda að ég væri eins og annað fólk. Að ég og það væri allt sama tóbakið. Sama eymdin og þjáningin. En ég var með óráði. Nú veit ég að fólkið er pöpull, sérstaklega þó kvenfólkið. Og nú iðrast ég. Þið megið segja Ólafi Ólafssyni að nú iðrist ég af öllu mínu hjarta. Og þið megið segja Landshöfðingjanum að héðan í frá skuli ég aldrei skera kind. Ég er séní og ætla til Síkakó.

Þú þarft að fá þér blund Ófeigur minn, sagði nú Guðrún í Öxl og það var móðurlegur ylur í röddinni.

Grallarinn hnussaði við. Blund? Ég að fá mér blund? Nei takk, Ófeigur Snorrason Sæmundssonar hins sterka er ekki kominn til Ameríku til þess að fá sér blund. Þið skuluð bara sofa. Hugsjón pöpulsins er að sofa. En séníið vakir yfir sinni eilífðarvél.

Hvað ertu þá að rífa mann upp af fastasvefni? spurði Ása Signý Helga snúðug. Heldurðu okkur sé nokkur akkur í svona kjaftæði?

Guð forláti manneskjunni að tala svona við húsbóndann, andvarpaði Guðríður Saronsrós uppi í hengihvílu sinni.

Líkafrón Jónasson mælti spekingslega: Heyrið þið ekki að maðurinn er fullur, ég held honum sé ekki of gott að rausa. Við skulum bara lofa manninum að rausa.

Já ég held það, gall við Eiríkur stóri sannleikur. Ég held það sé ekki svo oft sem snillingarnir demba andríki sínu yfir mann — eða finnst þér það elsku Ingibjörg mín?

Ingibjörg anzaði engu, kannski hefur hún sofið.

Ófeigur Snorrason urraði: Þið eruð norðlenzkir moldarkögglar drengir og hafið ekkert til Ameríku að gera. Þið áttuð að vera kyrrir í ykkar þúfnagjótum, þar var ykkar náttúrlegi legstaður.

Þið skuluð bara snáfa heim aftur. Hvar er nú maðurinn sem gleymdi peningunum sínum? Hann verður að láta snúa skipinu við.

Og Sæmundaniðjinn góði hallaði sér aftur á bak í fletið með flöskuna sína milli handanna, vinargjöf frá Skagalín, og var eftir örskamma stund farinn að skera hrúta.

Allt fólkið utan börnin var nú glaðvaknað og hugsaði ekki til svefns meir, enda liðið að rismálum.

Karluglan að fara að drekka sig svona blindfullan í lokin, sagði Ása Signý Helga geispandi.

Hefur þinn meydómur nokkuð liðið við það? spurði Sigurfljóð Íkaboðsdóttir stuttaralega.

Hestamenn hafa ævinlega ölkærir verið, sagði Líkafrón Toppumaður og teygði úr sér — hann vildi gjarna eyða þessu tali.

En sú svarthærða lét ekki slá sig út af laginu. Ætli meydómurinn okkar beggja vefjist ekki eitthvað fyrir honum fyrst um sinn? sagði hún og leit ögrandi til litlabæjarkonunnar.

Þá mælti Guðrún í Öxl: Senn stígum við upp á nýtt ókunnugt land og skulum nú reyna að særa ekki okkar ástkæru feðratungu með dylgjum þennan spöl sem eftir er.

Þar sagðirðu þúsundfaldan sannleika Guðrún mín, samsinnti Eiríkur stóri sannleikur.

En Guðrún hélt áfram: Því hvar er okkar fegursta líf ef ekki þar?

Síðan hafði hún blíðlega yfir eitt sitt kærasta hallgrímsvers sem einskonar morgunbæn þarna úti á streymandi fljótinu:

Gefðu að móðurmálið mitt,

minn Jesú, þess ég beiði,

frá allri villu klárt og kvitt

krossins orð þitt út breiði

um landið hér

til heiðurs þér,

helzt mun það blessun valda,

meðan þín náð

lætur vort láð

lýði og byggðum halda.

Lágu nú allir hljóðir í rekkjum sínum um sinn — þar á meðal Siggi Gudduson sem hlustað hafði dapur á orðaskipti hins eldra fólks. Það var sem allt umkomuleysi kynstofnsins titraði í blóði þessa drengs þar sem hann lá þarna eins og milli tveggja heima.

Og nú luktist hin einfalda tilbeiðsla ljóðsins um þetta umkomuleysi líkt og mjúkur telpulófi. Og langt að barst ómur af söng huldufólks í kletti. Einu sinni ætlaði ég að verða mikill maður í Ameríku — verð ég þá aldrei annað en dularfullt bergmál handan yfir sæ?

Í næsta rúmi lá Nonni steinsofandi, hann var orðinn kúreki á þeysireið yfir sléttuna og miðaði boga sínum á fremsta vísundinn í hjörðinni. En í sama bili snýst skepnan gegn honum æðandi og er að vörmu spori búin að keyra sívala, oddhvassa stiklana á kaf í bringu fararskjótans — Nonni rekur upp óp í svefninum og byltir sér á hina hliðina.

Í sama mund verður hark nokkurt frammi í matsalnum og einhver heyrist kalla: Við erum bráðum komin.

Þusti þá Býsnarfólk á fætur og allt komst á tjá og tundur víðsvegar um skipið, sumir hentust upp til þess að sjá borgina, aðrir fóru að bjástra við pjönkur sínar í ofboði.

Og þarna lá Kvíabekkur í víkinni á norðurbakka fljótsins þar sem Karlsá rennur í það. Fransmenn sem trúðu á páfann voru á vakki niður við höfnina í morgunskininu en bak við risu skógar með lauf og barr. Og þegar skipið lagðist að svaf grallarinn enn á sínu græna eyra með flöskuna milli handanna.

Og nú stendur litlabæjarkonan yfir manni sínum og hristir hann allan og skekur. Vaknaðu Ófeigur, kallar hún. Við erum komin til Ameríku.

Reif hann þá loks upp skjáina, reis upp og ók sér muldrandi: Hvað kemur mér það við?

En hún anzar honum ekki, heldur tekur af honum tómt ílátið og stingur á hann flöskunni Gullveigarnaut í þess stað, tosar honum síðan þegjandi af stað upp í dagsbirtuna.

Allt samferðafólkið var komið á undan og marglitt mannhafið þegar tekið að streyma í land. Íslendingar reyndu að halda hópinn en það var hægra ort en gert í öllum þessum aðgangi: það eru hróp og köll, börn gráta, sjúku fólki er lyft í börum upp á hafnarbakkann.

Þar uppi kemst Sigurfljóð ekki þversfótar með bónda sinn, heldur varð að nema staðar innan um útlendinga mitt í þrönginni. Notaði nú Snorrason tækifærið, dró upp pyttluna sína góðu og fékk sér ærlega hressingu. Leið þá ekki á löngu að honum yxi ásmegin og ruddi nú þeim hjónum braut þangað sem verið var að hlaða farangri þeirra dauðsmannseyinganna upp í háan stafla.

Litlabæjarbóndi litaðist um stoltur, renndi blágrænum geislandi augum yfir land og fólk í sólskininu og mælti hátt: Víst er þetta fagur heimur, enda er maður nú loksins frjáls. Og sleit sig þar með af konu sinni.

Rauðskinni nokkur vatt sér þá að bónda og bauð honum mjólkurhressingu til kaups.

Eigi drekkum vér nú barnamjöð, sagði Ófeigur á sínu móðurmáli — eða því ertu svona í framan?

Maðurinn hristi höfuðið því hann skildi ekki þessa tungu.

Æddi þá grallarinn í hofmóði sínum að farangursstaflanum og kleif hann í einu hendingskasti upp í topp.

Ófeigur Snorrason heiti ég, kominn af sterkum mönnum og fróðum, kallaði hann út yfir mannfjöldann. Er nokkur hér sem vill kaupa perpetuum mobile, prís nítján millíónir?

Jafnframt veifaði hann Gullveigarnaut yfir höfði sér, en staflinn þoldi þá ekki sveifluna og hrundi nú allt góssið eins og skriða og bóndi með — vatt sér þó von bráðar óskaddur út úr rústinni en bölvandi, því flaskan hafði brotnað í hrapinu.

Dreif nú Íslendinga þarna að og heldur ófrýnilega suma, þar sem þeir óttuðust um dót sitt að það hefði eyðilagzt við hnjaskið.

Urðu þarna óp og hrindingar svo að við slysum lá — það er ekki aldæla hvernig þessi karlfjandi getur alstaðar verið til bölvunar, sagði einhver, og þetta var maður að reyna að frelsa úr tukthúsinu.

Ja nú hefur hver nóg með sig, sagði maðurinn sem gleymdi peningum sínum um leið og hann settist á koffortið sitt í öryggisskyni.

En Sigurfljóð Íkaboðsdóttir seildist í bónda sinn og kippti honum út úr þvögunni nokkuð fasmikil. Þú ætlar þá að verða sjálfum þér líkur í nýja heiminum karlinn, sagði hún fastmælt og fór að dusta af honum rykið.

Nærstaddir Kvíbekkingar gláptu á allt þetta uppnám eins og nokkurskonar skrípaleik og stungu saman nefjum um hvaðan þetta undarlega fólk gæti verið komið. Loks upplýstist að það væri komið af Íslandi: ó heilaga guðs móðir Íslandi hvað er nú það? Og báðu allir madonnu og pápa að varðveita borg sína fyrir villimönnum.

En í því litlabæjarkonan er að enda við að dusta rykið af grallaranum vindur sér að henni kroppinbakurinn Skagalín og býður henni aðstoð sína til að koma manninum á vísan stað.

Konan virti prófessorinn fyrir sér óhýru auga, svaraði síðan rólega: Ég get passað minn mann sjálf.

Ófeigur glotti ankannalega eins og honum kæmi þetta ekki við.

Þá var kallað: Allir landar fylgi mér nú, það verður séð um dótið.

Aftur var kallað: Þeir hitti mig á stöðinni sem ætla suður í Ríkin. Var þar kominn í fylgd með þeim sköllótta leiðsögumaður þeirra Norðlinganna, þrekinn maður, festulegur.

Þær Sigurfljóð og Guðrún í Öxl skákuðu Ófeigi á milli sín um leið og fylkingin hélt af stað — hann var venju fremur auðsveipur eftir hrakförina, enda drukkinn mjög og brennivínslaus í senn. Á eftir þeim þrömmuðu aðrir Býsnarbúar, þar á meðal Fimmsunntrína úr Vogum með barnið sitt í fanginu.

Nonni og Siggi Gudduson trítluðu síðastir með ónotafiðring í höfuðleðrinu: þeir voru strax búnir að sjá tvo rauða. Samt fann sá síðarnefndi til einhverrar nýstárlegrar stælingar um leið og fætur hans snertu harða götuna — það var líkt og hvert spor yrði viðkvæði í brjóstinu: ég skal, ég skal, ég skal …

Og kerlingin dauð, tautaði Ófeigur Snorrason og skimaði lúpulega út í sólskinið.

Efnisyfirlit

Fyrsti kapítuli

l

2

3

Annar kapítuli

1

2

Þriðji kapítuli

l

3

4

5

Fjórði kapítuli

l

2

3

Fimmti kapítuli

l

2

3

Sjötti kapítuli

l

2

3

4

5

Sjöundi kapítuli

1

Áttundi kapítuli

l

2

3

4

Níundi kapítuli

l

2

3

Tíundi kapítuli

l

2

3

4

5

6

7

8

Ellefti kapítuli

2

3

Tólfti kapítuli

l

Þrettándi kapítuli

l

2

3

Fjórtándi kapítuli

l

2

3

4

5

6

Fimmtándi kapítuli

l

2

Sextándi kapítuli

l

2

3

Sautjándi kapítuli

l

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Átjándi kapítuli

l

2

3

4

5

Nítjándi kapítuli

l

2

3

4

Table of Contents

Fyrsti kapítuli

l

2

3

Annar kapítuli

1

2

Þriðji kapítuli

l

3

4

5

Fjórði kapítuli

l

2

3

Fimmti kapítuli

l

2

3

Sjötti kapítuli

l

2

3

4

5

Sjöundi kapítuli

1

Áttundi kapítuli

l

2

3

4

Níundi kapítuli

l

2

3

Tíundi kapítuli

l

2

3

4

5

6

7

8

Ellefti kapítuli

2

3

Tólfti kapítuli

l

Þrettándi kapítuli

l

2

3

Fjórtándi kapítuli

l

2

3

4

5

6

Fimmtándi kapítuli

l

2

Sextándi kapítuli

l

2

3

Sautjándi kapítuli

l

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Átjándi kapítuli

l

2

3

4

5

Nítjándi kapítuli

l

2

3

4