Jóhannes úr Kötlum fimmtugur

Jóhannes skáld úr Kötlum er fimmtugur í dag. Öðrum fremur bæri mér skylda til að minnast hans á þessum tyllidegi – en ég á bágt með að skrifa, eins og margir vita, og þar að auki hafa viðskipti okkar stundum verið dálítið hæpin.

Þegar ég var barn að aldri, var hann til þess fenginn að troða inn í mig einhvers konar undirstöðuatriðum menntunarinnar. Þetta gekk ekki mjög vel og varð okkur báðum til sárra leiðinda. En þá voru að öðru leyti skemmtilegir tímar í Dölum vestur og skemmtilegt fólk, sem lifði lífi sínu í löngum, söngrænum draumi, slungnum ástsjúkri dulúð, yndislegu framhjáhaldi og margs konar geðþekkri vitleysu. Þarna hófst hinn mikli skáldferill Jóhannesar. Þarna sóaði hann andríki sínu á „guð og hvurn mann“. Óð í skýjum eins og fullur máni á haustkvöldi – en sól Stefáns frá Hvítadal var hnigin vestur.

Löngu seinna gat ég hefnt mín lítils háttar með því að pína inn á hann ögn af kommúnisma, sem mér hafði einhvers staðar áskotnast fyrir lítið. – Og yfirleitt hef ég  lengst af verið þessum fyrsta og einasta læriföður mínum baldinn nokkuð. Árum saman veittist ég að honum með alls konar óviðurkvæmilegu tali, reyndi að sproksetja hann á ýmsar lundir, reif í sundur hans eigin skáldskap og fór jafnvel tvíræðum orðum um þá pólitísku hugsjón, er ég sjálfur í upphafi hélt fastast að honum. Það gekk meira að segja svo langt, að ég barði hann eitt sinn í ölæði, með priki, fyrir að hafa kennt mér að lesa. Slík eru laun heimsins. Og vitanlega iðrast ég þessa framferðis nú, en veit þó, að það er löngu fyrirgefið.

Og nú er Jóhannes úr Kötlum orðinn þjóðskáldið okkar, ef til vill seinasta skáldið, sem við eignumst í þeim stíl. Hann yrkir á stundum eins og hann væri brúðgumi þessarar þjóðar – og kannski er hann það. Hann er að minnsta kosti meira skáld en hinir, vegna þess að hann hefur ekki glatað því, sem máli skiptir, ekki réttlætis- og ábyrgðartilfinningu mannsins, ekki einlægni barnsins, ekki sjálfum sér. – Og um langa framtíð munu ljóð hans geymast sem tákn og ímynd eins hins bezta og göfugasta manns.

Þjóðviljinn, 4. nóvember 1949.  Steinn Steinarr

Þegar klukkan stansaði

Bærinn hans hét Mikligarður. Hann stóð sunnan í Staðarhólsdal miðjum, fallegum dal og veðursælum – og þó vanalega afspyrna þegar hvessti. Fóstran Kristín var völva heimilisins, trölltrygg fornkona. Annars var þarna bergmál í mannanöfnum: hjónin hétu Steinunn og Steingrímur og sjálfur hét pilturinn Aðalsteinn. Þegar hann síðar á ævi lagði í ljóðvíkingu þótti honum vissara að herða enn hljóminn – og þannig kom Steinn Steinarr til sögunnar.

Hann var nær fermingaraldri þegar ég kom kennari á þennan ágæta bæ og gerðist lærifaðir hans. Hann var níu árum yngri en ég, bjartur mjög yfirlitum, hárið sem glóandi silki. Nokkurs andófs kenndi í svipnum meðan hann var að þreifa fyrir sér um tilverurök þessa ókunna manns – stundum skutust gráglettnir demónar um augu og nef. En strax að kvöldi fyrsta dags vorum við orðnir mátar.

Hann var smár vexti og ekki fallinn til líkamlegra stórræða, en því meiri virtist andlegur þroski hans, því enda þótt hann bæri ekki nema hæfilega virðingu fyrir barnaskólastagli og bókakostur væri annars af skornum skammti var skynjun hans undarlega fersk og forvitin, maður gat strax talað við hann um alla heima og geima, það var eins og hann hefði veraldarregistrið einhvernveginn á tilfinningunni.

Ég var nú svo sem ekki orðinn neitt „verðlaunaskáld“ þá, en þó mun hann hafa grunað að ég setti saman vísur, því ekki leið á löngu þar til hann lét talið berast að ljóðagerð og var hann ætíð ákaflega ljúfur og innilegur þegar slík mál bar á góma. En heldur þótti mér lítið fara fyrir hagmælsku hans; hann var ruglaður í ríminu – skorti brageyrað góða. Ég efaðist því um að hann yrði nokkurntíma skáld. Hinsvegar vissi ég strax að hann myndi verða bæði mikill og skrýtinn spekingur. Upp á þetta urðum við fjarska samrýmdir og hvorugan óraði fyrir því sem síðar skyldi fram koma. Samt sendi hann mér kvæði eftir sig nokkru eftir að ég hvarf þaðan úr sveitinni. Það hét Hinn fordæmdi og var ekki björgulegt: einhver óskiljanlegur bölmóður, snarvitlaust rímaður. Ég bað guð að hjálpa okkur báðum.

Þetta vill hvarfla í hugann nú þegar glókollurinn er allur.

2

Að loknum „lestrartímunum“ í Saurbænum skildu leiðir okkar í heilan áratug eða þangað til að ég flutti til Reykjavíkur. Þá var hann þar fyrir fulltíða maður, blásnauður og búinn að mæðast í mörgu, orðinn blóðrauður bolsi – og skáld. Urðu nú miklir fagnaðarfundir og héldust eftir það stöðug samskipti, oft daglega, alla þá stund sem ég hélzt við í höfuðstaðnum. Er þar skemmst af að segja að báðir gerðust nú kreppuskáld, öreigaskáld, byltingarskáld, um sinn. En þessir tveir dalamenn voru harla ólíkir um flest, enda vildi þróunin ganga nokkuð á misvíxl. Útkoman varð sú að meðan nokkur hljómgrunnur fannst hélt ég áfram að „bjarga alþýðunni“ í gamaldags stíl, en er kreppu tók að linna snéri hann sér æ meir að því að „bjarga ljóðlistinni“ í nýmóðins stíl. Og loks kom þar að kveðskapur læriföðurins gamla var orðinn einskonar samnefnari alls þess vanabundna og tímabundna sem víkja þurfti úr vegi. Eða var þar kannski ekki að finna allt það sem hinn nýi skáldaskóli hans fordæmdi hvað harðast: sjálfvirka rímið, þjóðfélagspredikunina, hugsjónaglamrið, tilfinningasemina, andvaraleysið í hinu heilaga musteri listarinnar? Víst horfðust menn nú í augu yfir járntjald snöggra tímamóta, enda þótt aldrei skærist beinlínis í odda um minn kveðskap sérstaklega á opinberum vettvangi – og gæti ég bezt trúað að ég hefði þar að einhverju leyti notið foringjans.

En á einkafundum okkar dalamannanna var annað uppi á teningnum. Þar var ég fyrr en varði orðinn ásmundur karl á bjargi og lét nú grettir sonur kambinn ganga heldur ómjúklega niður bakið og má vera að kengála hafi stokkið hrygglengjulaus til húss. Nú dugði engin sveitahagmælska lengur, engin verkalýðsbylting, engin verðlaun: skrýtni spekingurinn minn var orðinn tímatákn hins eina sanna skáldskapar. En aldrei bar skugga á vináttu okkar hversu öndverðir sem við klóuðumst; ég kunni vel hreinskilninni, þessu ópersónulega hugrekki leitandans, og vissi að á breiðfirzka vísu var hann verstur þegar hann unni mest.

Það var löngum vandi hans þegar hann var búinn að útlista lengur eða skemur fyrir mér hvílíkt dauðans vandræðaskáld ég væri að snúa sér að konu minni eða börnum af þvílíkri ástúð og ljúfmennsku að þau vissu engan meiri dýrðarmann, hversu sárt sem heimilisfaðirinn átti um að binda. Því þó það sé kannski ekki fyrst og fremst spurt um hjartaþel í skáldskap, þá er stundum spurt um það í daglegu lífi. Síðan kvaddi hann og gekk hljóður að nýju út á öræfi götunnar.

Og þegar hann var sjálfur búinn að eignast yndislega konu og ég gerðist gestur þeirra brá svo við að nú var enginn kambur á lofti, heldur sá sjálfgefni höfðingsskapur sem maður átti að venjast á hinum fátækustu sveitaheimilum í gamla daga. Þá urðum við aftur ungir fyrir vestan. Og sama blessuð veðursældin þar undir fjallinu.

3

Með Steini Steinari er í valinn hniginn einn sérstæðasti snillingur íslenzkrar ljóðlistar. Hann var í eðli sínu persónugervingur þeirrar tragísku lífsvitundar sem efast um allt og reynir að brjóta niður hverja hömlu í umkomulausum sjálfsþótta. Það var ekki einungis harmleikur hans eigin þjóðar sem speglaðist í veru hans og tungutaki, heldur hinn eilífi harmleikur mannkynsins alls. Hann var útlaginn á jörðinni, einstæðingurinn, umrenningurinn: Grettir og Hamlet og Sjaplín áttu allir heima í geði hans; og Bjartur með alla þrjózkuna. Hann gat að vísu hrifizt af voldugri hugsjón um stund, en óðar en hugsjónin tók á sig veruleikaform var hún orðin að blekkingu. Hann var skilyrðislaus hatursmaður alls valds, stjórnleysingi. Meðan hann orti hlutlægt og „skiljanlega“ beindist öll viðleitni hans að því að afhjúpa og spotta máttarvöldin – sýna keisarann allsnakinn. Afstaða hans til smælingjans mótaðist ekki af félagslegri nauðsyn, heldur lögbundinni samþjáningu.

Sí og æ leitaði hann að kjarna hlutanna, veruleikanum að baki þeirra – eða hvað maður vill nú kalla það. Það var því ekki ófyrirsynju að hann í list sinni reyndi að gera jafnvel efann og blekkinguna að sjálfstæðum höfuðskepnum, óháðum, óhagganlegum, ofar þjáningu. Uppreisn hans gegn hefðbundinni ljóðlist var því síður en svo fólgin í formbreytingu einni, nýju viðhorfi til tungunnar, líkinganna, skyntenglsanna, heldur átti hún sér ákveðið hugmyndalegt markmið: að losa skáldskapinn af klafa hins ytri veruleika.

Um stefnur og aðferðir má deila, en um hitt verður ekki deilt að með lífsverki sínu í heild hafi Steinn Steinarr orðið djúptækur endurnýjunarkraftur í íslenzkri ljóðagerð.

En þótt skáldið væri magnað var maðurinn, persónuleikinn, sízt áhrifaminni. Árum saman var hann einskonar Sókrates á strætum og gatnamótum höfuðstaðarins og síðan yfirbóhem gildaskálanna þegar batnaði í ári. Enginn átti fleiri málkunningja en þessi mikli einstæðingur. Alþýðlegt viðmót og óvenju slyng og hárbeitt samtalsgáfa staðfestu svo sem verða mátti vald skáldskapar hans. Á víðsjárverðum tímum kreppu og stríðsgróða þegar öll lífsgildi virtust í upplausn eða deiglu gat þessi huldurödd líkzt opinberun, þar sem hún sveiflaðist milli einlægni og spotts, samúðar og fyrirlitningar, umkomuleysis og miskunnarleysis. Hann var holdi klædd ímynd þess margslungna andófs, sem hrikaleg, óráðin heimsmynd hlaut að vekja í hverju ærlegu brjósti – og svigrúmið var margfalt meira í viðræðunni  en ljóðinu. Það var ekki aldeilis ónýtt að hlusta á þennan annarlega galdrameistara sem í einu vetfangi gat tætt heiminn í sundur og skapað hann aftur í sinni mynd.

Ég get hugsað að ýmsum kunni að virðast öræfi götunnar nokkuð grá og hljóð nú þegar röddin er þögnuð.

4

Já, fyrir kom að í þessum óbilgjarna uppreisnarsegg sæi gamli lærifaðirinn sitt enfant terrible. En hver kennari veit að það getur líka komið fyrir að honum þyki vænzt um óstýrilátasta barnið. Og þegar öllu er á botninn hvolft hygg ég að fáir hafi staðið mér nær en hann. Það sem hér hefur verið drepið á er sízt til þess ætlað að gera upp á milli manna og kenninga á kveðjustund – hinsvegar gat ég ekki minnzt þessa fornvinar míns án þess að geta að nokkru þess sannasta sem okkur fór á milli.

Þegar ég hitti hann síðast – eftir að sýnt var að hverju fór – sá ég og heyrði að honum var í engu brugðið: hann hélt til móts við gátu dauðans með sama æðruleysinu og hann hafði glímt við gátu lífsins. Þegar ég frétti svo lát hans þótti mér sem dálítið kenjótt dýrindisklukka stanzaði. Og mér fannst einna ankannalegast að mín klukka skyldi ekki verða fyrri til að stanza.

Þjóðviljinn, 3. júní 1958. Jóhannes úr Kötlum

Hér verður fjallað um bók sem olli umtalsverðu fjaðrafoki í íslensku menningarlífi og var tilefni mikilla blaðaskrifa árið 1957. Lögregluembættið hafði afskipti af henni og andans menn fordæmdu hana. Sumir töldu bókina upploginn þvætting og argasta klám en aðrir vegsömuðu hana fyrir löngu tímabæra hreinskilni í hvatalífslýsingum. Öll þessi umræða er ekki síst merkileg í ljósi þess að umrædd bók kom aldrei út, í þessum þætti verður því rætt um bók sem var í raun aldrei til nema í umræðunni. Hér er átt við íslenska þýðingu Jóhannesar úr Kötlum á skáldsögunni Sangen om den röde rubin sem átti að fá nafnið Söngurinn um roðasteininn á íslensku. Hér verður rakin saga þessarar umdeildu skáldsögu, bæði hérlendis og erlendis og litið aðeins yfir bókmenntalandslag tímabilsins á Íslandi í leiðinni.

Sangen om den röde rubin eftir norska rithöfundinn Agnar Mykle kom út í Noregi árið 1956 og var önnur bókin í fyrirhuguðum þríleik um hinn unga Ask Burlefot en höfundurinn lauk þó aldrei við þríleikinn. Fyrsta bókin í þríleiknum, Frú Lúna í snörunni, kom út á íslensku árið 1958. Askur er ungur námsmaður á árunum fyrir seinni heimstyrjöld og er þroskasaga hans sögð í þessum bókum. Í upphafi Söngsins um roðasteininn er hann rúmlega tvítugur og er á leiðinni til náms við viðskiptaháskóla, hann er í ákveðnum skilningi að hefja nýtt líf. Hann hefur nefnilega marga fjöruna sopið og fjölmörg feilsporin stigið á sinni stuttu ævi og stefnir nú á endurreisn. Jóhannes úr Kötlum skrifaði bók sem kom út árið 1958 sem heitir Roðasteininn og ritfrelsið en þar rekur hann sögu þessa umdeilda skáldverks. Í bókinni birtir hann þýðingu sína á öðrum kafla bókarinnar þar sem söguhetjan rifjar upp fortíð sína:

„Hann var ungur maður sem átti fortíð, ungur maður sem hafði heldur en ekki hrasað í fyrstu lotu lífs síns og sem beit nú á jaxlinn og bjó sig undir næstu lotu. Hann var ekki lengur neitt sindrandi hamingjusamt ungmenni, því hann var hniginn til þeirrar þunglamalegu íhugunar sem er upphaf sektarvitundarinnar. Hann var alglataður sonur sem með einbeitingu allrar sinnar orku hafði risið upp og afneitað glötun sinni.
Sjá, ári eftir stúdentspróf, þegar þessum unga erni var boðin óháð forstöðumannsstaða við verslunarskóla úti á landi, hafði hann horfið frá námi við Oslóarháskóla og flaksast hugfanginn af stað út í það sem hann hugði vera hið mikla æfintýri lífsins: vel launað starf með eigin skrifstofu og eigin íbúð, á ókunnum stað þar sem hann var laus við umsjárharðstjórn foreldra sinna. Hann útvegaði sér þegar í stað eldfjöruga, sneglulega ástmey með sítt gljáandi tjörusvart hár (ef það var þá ekki hún sem útvegaði sér hann), hún hét Gunnhildur og var blóðsuga staðarins og sex árum eldri en hann. Eftir nokkurra mánaða ástir, svo ofsalegar að hann hafði hvað eftir annað orðið að gera við víxlaða fæturna á legubekknum, hafði hann gert kvenmanninn óléttan (ef það hefur þá ekki verið hún sem annaðist getnaðinn). Eftir þetta ljómuðu dádýrsaugu hans ekki jafn blíðlega og áður og hlátur hans var ekki lengur eins saklaus og hreinn. Hann fékk ekki talið neinn lækni á að framkvæma fóstureyðingu; í örvæntingu flýði hann til smábæjar í grennd við hinn fyrri, þar sem honum hafði verið boðin forstaða fyrir nýjum skóla; þar komst hann í tigi við litla fráskilda frú, 37 ára gamla, sem hét Sif, hún var með línhár og dapurlegan munn og hlýjar hendur, hún var svo smávaxin að hún náði honum ekki nema í geirvörtu. Hún auðsýndi honum móðurlega umhyggju og hann umbunaði mildi hennar og dekur með því að barna hana einnig þegar í stað. (Ef það hefur þá ekki verið hún sem annaðist getnaðinn.) Þá lá við að hann sturlaðist, og eina nóttina stóð hann og hvatti rakhníf sinn í þeim fúlmannlega ásetningi að sníða af sér serðilinn. Það var um nóttina sem hann varð tuttugu og eins árs gamall.“

Askur hefur engan áhuga á að giftast þessum konum og fara mál þannig að önnur gefur barnið frá sér en hin kýs að ala barn sitt upp ein. Askur er brotinn maður eftir þessi ævintýri og dirfist í upphafi bókar ekki einu sinn að líta á ungar stúlkur, hvað þá meira og er aftur horfinn til gleðisnauðari og fátæklegri ásta sem stundaðar eru í einrúmi svo vitnað sé í orðalag þýðingarinnar. En hann er einnig uppreisnarmaður og afneitar því í raun að hann hafi á nokkurn hátt hagað sér ósæmilega í siðferðislegum skilningi. Hann lítur á sig sem sósíalista en stefnir engu að síður að því fullum fetum að verða ríkur, í þeim tilgangi fer hann í viðskiptaháskólann en hefur jafnframt áhuga á því að gerast tónlistarmaður. Þannig takast andstæðurnar á í lífi Asks og þessi þroskasaga fjallar fyrst og fremst um þessa innri baráttu hans sem birtist með ýmsu móti. Jafnframt lýsir höfundurinn leit þessa unga manns að ástinni sem hann reyndar finnur í lok bókarinnar eftir mikla tilraunastarfsemi sem hefur ekki síst farið fram á sviði líkamlegra ásta og það voru einmitt einkar raunsæislegar samfaralýsingar sem urðu til þess að vekja áhuga yfirvalda í Noregi á Söngnum um roðasteininn.

Agnar Mykle fyrir rétti. Myndir: Sverre Heiberg

Nokkru eftir að bókin kom út var athygli Ríkissaksóknara í Noregi vakin á henni og í beinu framhaldi voru höfundurinn og Harald Grieg, forstjóri Gyldendalsútgáfunnar sem gaf bókina út ákærðir fyrir brot á hegningarlögum en samkvæmt þeim var hægt að dæma menn í allt að því tveggja ára fangelsi fyrir að gefa út og dreifa efni sem gæti talist ósiðlegt. Jafnframt var farið fram á það að bókin yrði gerð upptæk. Meðan verið var að rannsaka málið spruttu upp miklar deilur vegna þess, á milli rithöfunda og heittrúaðra, en félagsmenn tveggja rithöfundasambanda í Noregi sem fram að því höfðu eldað grátt silfur sameinuðust í baráttu sinni fyrir tjáningarfrelsinu. Eftir vitnaleiðslur um haustið 1957 komust menn að þeirri niðurstöðu að Agnar Mykle og Harald Grieg skyldu sýknaðir, en hinsvegar skyldu óseld eintök af Söngnum um roðasteininn gerð upptæk. Það má því segja að ákveðin mótsögn hafi birst í þessari niðurstöðu þar sem tilraun virðist hafa verið gerð til að taka tillit til beggja sjónarmiða, það er að segja viðhorfa þeirra sem stóðu vörð um tjáningarfrelsið og þeirra sem verja kristileg siðferðisgildi. Eitthvað skrifaði Mykle eftir þetta en það má þó líklegast segja að hann hafi að vissu leyti gefist upp á skáldskapnum eftir þessar hremmingar. Þess má hinsvegar geta að hann er talinn einn af merkilegri frumkvöðlum í norsku brúðuleikhúsi en hann stofnaði Norsk Dukketeater ásamt Jane konu sinni en þau skrifuðu einnig grundvallarrit um efnið.

Nú verður sögunni vikið til Íslands. Á meðan umræður um bókina stóðu sem hæst í Noregi tryggði íslenskur útgefandi, Gísli Ólafsson, sér útgáfuréttinn að skáldsagnaflokki Agnars Mykle. Hann ákveður skiljanlega að notfæra sér athyglina sem Söngurinn um roðasteininn hefur fengið í Noregi og byrja á því að gefa hana út þó að hún sé önnur bókin í væntanlegum þríleik. Hann biður Jóhannes úr Kötlum um að þýða bókina en Jóhannes tekur það að sér eftir að hafa lesið hana og virðist hann hafa heillast þónokkuð af henni ef marka má varnarritið Roðasteinninn og ritfrelsið þó að ekki telji hann hana gallalausa. Sumarið 1957 taka fréttir af væntanlegri þýðingu að kvisast um bæinn og sýnist sitt hverjum eins og búast mátti við. Daginn eftir dómsuppkvaðningu borgararéttarins í Osló birtist opið bréf til lögreglustjórans í Reykjavík frá Kristjáni Albertssyni rithöfundi í Morgunblaðinu. Kristján biður lögreglustjórann um að kanna hvort að væntanleg þýðing brjóti ekki í bága við bann á útgáfu kláms og segir meðal annars:

„Ef þessi bók yrði leyfð á Íslandi, þá hafa yfirvöld landsins þar með afsalað sér réttinum til að beita lögum nokkru sinni framar gegn sölu klámrita og klámmynda. Þá hefðu dyrnar verið opnaðar upp á gátt fyrir hverjum þeim, sem vildi gera sér slíkan varning að féþúfu.
Því að blygðunarlausara og fram úr öllu hófi ósmekklegra klám er vart hægt að hugsa sér, en margendurteknar lýsingar Mykles á dýrslegum aðförum – upploginn þvættingur, með plebejískum munnsöfnuði. Ungt fólk er ekki svona.
Mykle er stórgáfaður höfundur, og saga hans að langmestu leyti bæði fallleg og alvarleg bók. En því miður skiptir það engu þegar dæma skal, hvort leyfa beri bókina. Ekki fremur en það skiptir máli, hvort vökvinn í glasi er að níu tíundu hlutum kampavín, kókakóla eða sýrublanda – ef hrært hefur verið ólyfjan eða saur saman við drykkinn. Þá verður að henda honum.
Málsóknin gegn Mykle og útgefenda hans á vonandi eftir að reynast einn markverðasti og afdrifaríkasti atburður í norrænu menningarlífi á síðari tímum – sem sterk mótmæli gegn vaxandi tilhneiging nútímahöfunda að krydda skáldskap sinn með lýsingum líkustum þeim sem apar og svín gætu skrifað – en til dæmis kettir aldrei. Því kötturinn er þrifið dýr, og hefur andstyggð á vondri lykt.“

Kristján fer mikinn í þessu bréfi, hann leggur meðal annars til að bóksalar í Reykjavík geri með sér samþykkt um það að selja ekki klámbækur og bendir á að í Ameríku hafi komið upp sú hugmynd að brennimekja P, sem stendur fyrir Pornografi, á enni þeirra sem hafa klámrit til sölu. Því miður getur Kristján ekki um heimildir þessari áhugaverðu hugmynd til stuðnings. En hann er ekki einn um að vekja athygli á væntanlegri þýðingu, séra Sigurbjörn Einarsson þáverandi guðfræðiprófessor leggur orð í belg í grein sem hann nefnir Lifi listin í dagblaðinu Vísi. Hann tekur nokkuð annan pól í hæðina og er spar á vandlætingartóninn en þeim mun örlátari á kaldhæðni. Þýðing á slíku klámriti er að mati Sigurbjörns ekki síst móðgun við tungumálið sem á ekki að afhjúpa berstrípaðan klúrleika heldur að klæða ástina í skáldlegan búning, hvers eðlis sem hún kann að vera. Hann bendir á að jafnvel fínustu listamenn og atvinnuritdómarar myndi ekki þykja það veislubót að upphefjan klúrlegan talsmáta, hvað þá að “ganga þarfenda sinna fyrir allra augum eða kasta klæðum og bera blygðan sína” svo vitnað sé beint í greinina. Prósi sem afhjúpar of mikið er að mati Sigurbjörns nakinn, þvalur og slepjulegur. Hann hefur miklar áhyggjur af tilhneigingu samtímans og segir meðal annars:

„Burt með alla rómantík, allar hömlur, alla feimni um svonefnd feimnismál! Er það ekki einmitt þetta, sem við eigum að gera og erum að gera: opna Paradís upp á gátt og vaða inn, klæmandisk og gerandi öll okkar stykki, eins og hverjum er gefið að láta og mæla af innblæstri holdsins hömlulausa og andalausa? Að ekki sé minnst á fíkjuviðarblöð og þessháttar gamalt og ótískulegt dót. Og ef sælan kemur ekki blaðskellandi í fangið á slíkri dirfsku, svo hugumstóru, blygðunarlausu og óskammfeilnu mannkyni, þá er bara að gera betur, skrifa betur, kveða enn fastar að – það eru sjálfsagt m.a. til óteljandi tegundir af perversiteti, ótæmandi verkefni og úrræði fyrir ritlistina og lífskonstina. Og ef tilfinningarnar skyldu taka að sýna einhver merki þess, að þær ætli að fara að verða ónæmar vegna of mikillar ertingar og spenningurinn ætli að fara að dofna og orðin að glata æsimagni sakir ofnotkunar, – vegna þess að allir klæmast alls staðar og hver keppist við að ganga fram af öðrum í óbljúgu tepruleysi og listilegum óeðlisbrögðum, bæði í orði og verki, – þá er ekki annað en að skora á listamennina að gera ennþá betur við mannkynið, finna nýjar leiðir, ný orð, nýjar, örvandi aðferðir. Þeim er sannarlega til trúandi. Snilligáfunni eru lítil takmörk sett. Og stofnum til nýrri og hærri og enn frægilegri verðlauna handa þeim, sem duga best. Ofan á allt annað eru svo líka til læknar og sprautur og allur þremillinn! Mannkynið þarf ekki að kvíða.
Það verður gaman að lifa í framtíðarheimi snlldarinnar, þegar menningarfrömuðirnir eru búnir að kveða niður alla uppdagaða paragrafa, alla feimni, alla blygðun og ÁSTIN leikur klúr og berstrípuð með öllum mögulegum og ómögulegum tilburðum í köldu kastljósi raunsæisins.“

Myndin er tekin í hljóðstofu Ríkisútvarpsins (líklega 1958) af þátttakendum í umræðuþætti um ritfrelsið. Frá vinstri: Kristmann Guðmundsson, Jóhannes úr Kötlum, Sigurður Magnússon (stjórnaði þættinum) Björn Franzson og Aðalbjörg Sigurðardóttir.

Þessi skrif og önnur slík sem birtust í fjölmiðlum þegar orðrómur um útgáfu Söngsins um roðasteininn tók að berast urðu til þess að útgefandinn spurðist fyrir um það hjá yfirvöldum hvernig brugðist yrði við væntanlegri útgáfu. Og viðbrögð yfirvalda létu ekki á sér standa. Skömmu síðar barst prentsmiðjustjórum á höfuðborgarsvæðinu bréf frá lögreglustjóranum í Reykjavík þar sem þeim er uppálagt að tilkynna lögregluyfirvöldum hið snarasta ef beiðni um prentun á bók Agnars Mykle berst þeim. Jafnframt er tekið fram að ákvörðun hafi þegar verið tekin um að stöðva útgáfu bókarinnar, ef úr henni verði, og málið muni sent til dómstóla. Þetta bréf varð tilefni mikilla umræðna í dagblöðum, viðtöl birtust bæði við lögreglustjóra og ráðuneytisstjóra í Dómsmálaráðaneytinu, sem telja sig fyrst og fremst vera að verja ungmenni landsins fyrir kláminu. Í rauninni virðast yfirvöld telja að þau séu að gera útgefanda mikinn greiða með því að vara hann við fyrirfram og spara honum þannig kostnað við útgáfu bókar sem aldrei fengist seld í bókaverslunum eða lánuð út í bókasöfnum. Hinsvegar bentu ýmsir á að hér væru yfirvöld mögulega að fara út fyrir valdsvið sitt, meðal annars var bent á það í Þjóðviljanum að bannið við óútkominni þýðingu á bók Mykles gæti talist stjórnarskrárbrot, þar sem afskipti yfirvalda af riti komi ekki til greina fyrr en það hefur verið prentað, en þá megi kæra ritið fyrir dómstólum sé ástæða talin til. Niðurstaðan varð engu að síður sú að útgefandinn treysti sér ekki til að ráðast í útgáfu Söngsins um roðasteininn og því reyndi aldrei á það hvort íslenskir dómstólar færu að fordæmi hinna norsku.

Söngurinn um roðasteininn seldist ágætlega á hinum ýmsu norðurlandatungumálum í bókaverslunum í Reykjavík og hefur dönskukennsla barnaskólanna eflaust komið mörgu óhörðnuðu ungmenninu vel þegar kom að því að stauta sig fram úr kláminu eins og Jóhannes úr Kötlum bendir á í ritinu Roðasteinninn og ritfrelsið. Þetta er í raun stórmerkilegt rit þar sem hinn fyrrverandi tilvonandi þýðandi að verkinu fer í gegnum málið og vegur og metur röksemdirnar sem settar hafa verið fram í fjölmiðlamoldrokinu sem fór reyndar fljótt yfir. Gagnrýni hans á viðbrögð við bókinni er í raun býsna margþætt. Fyrir það fyrsta efast hann um gildi þess að vernda ungmenni fyrir meintu klámi í heimsbókmenntum á meðan ómerkileg dægurmenning veður uppi með ótakmarkað aðgengi að þessum hópi. Listin er einmitt til þess fallin að uppfræða ungmenni um leyndardóma lífsins, og þar á meðal kynlífsins á uppbyggjandi hátt. Um þetta viðhorf segir Jóhannes meðal annars:

„Svo virðist sem herrarnir hyggist vernda unglinga sem komnir eru á kynþroskaskeiðið með því að umgangast þá eins og dauða trjádrumba á sævarströndu – í stað þess að fara að dæmi Borssona og skapa úr þeim lifandi fólk. Ég leyfi mér að fullvissa alla velsæmispostula Íslands um það, að sá hluti æskulýðsins sem þeir eru ekki sjálfir búnir að eyðileggja með rangsnúnum félagsháttum og teprulegri skinhelgi, sá hluti æskulýðsins sem menning vor og framtíð veltur á, þolir vel að horfast í augu við skapara sinn og skapnað, kann vel að greina milli ruddaskapar og hæversku, kláms og listar, er þúsund sinnum prúðari, sannari og mannlegri en þessir kristmenn-krossmenn sem þykjast vera að varðveita hann ýmist fyrir freistingum holdsins eða eilífum logum helvítis.
Hvernig væri að herrarnir skyggndust betur um í sinni sveit? Það væri áreiðanlega hægt að skrifa væna bók um það, hvernig jafnt ríki sem einstaklingar leggja allskonar tálsnörur fyrir æskulýðinn bæði leynt og ljóst. Hér skal það mál ekki rætt að neinu ráði – aðeins drepið á nokkur augljós dæmi. Þegar unglingurinn úr sveitinni sest að í höfuðstaðnum til náms, er iðulega það fyrsta sem hann verður að gera að undirrita falsaðan húsaleigusamning – verður raunverulega að greiða miklu hærri leigu en í samningnum segir. Setjum þar næst svo að fyrsta kvöldið bregði hann sér á „sirkus” sem eitthvert menningarfyrirtækið hefur pantað utan úr heimi. Dáðasti sýningargripurinn þar er vasaþjófur, sem blöðin syngja samróma lof og segja að sé góður vasaþjófur, því hann skili öllum hinum stolnu munum aftur! Sem sagt: kennslustund í þjófnaði!
Og jafnt og þétt fjölgar ungu þjófunum í bænum og herra lögreglustjórinn veit ekki sitt rjúkandi ráð!
Eða hvernig væri að hin hneyksluðu máttarvöld kynntu sér það sálardrepandi sorpritaflóð sem samviskulausir menningarníðingar hella látlaust yfir æskulýðinn í gróðaskyni? Hvernig væri að þau athuguðu betur kvikmyndahlandforirnar sem beinlínis ala unglingana upp í aðdáun á skefjalausri glæparómantík allt niður í kvalalosta og morð? Hvernig væri að þau tempruðu bununa úr þeim símjólkandi áfengisspena sem ríkið blátt áfram stingur upp í ungt fólk á kynþroskaskeiði? Hvernig væri að þau reyndu að fjarlægja hersveitir dauðans af Reykjanesskaga áður en stórveldin brenna æskulýð vorn upp í helvítiseldi kjarnorkuflugskeytanna – og þar með alla þá hreinu áru sem postularnir boða?“

Líkt og heyra má fléttast skoðanir höfundarsins á trúmálum og stjórnmálum allrækilega inn í röksemdafærslu hans á köflum, eins og búast má við. En hann bendir einnig á ákveðinn tvískinnung í umræðunni, til dæmis furðar hann sig á afturhaldsömu viðhorfi Kristjáns Albertssonar en eins og margir kannast eflaust við tók hann Vefaranum mikla frá Kasmír, einni umdeildustu skáldsögu tuttugustu aldarinnar á Íslandi fagnandi, og er oft vitnað í ritdóm hans um bókina í Vöku þar sem hann segir: „Loksins, loksins tilkomumikið skáldverk, sem rís einsog hamraborg upp úr flatneskju íslenskrar ljóða- og sagnagerðar síðustu ára!”. Jóhannes bendir réttilega á að finna megi kafla í Vefaranum sem séu ekki síður opinskáir hvað varðar kynferðistjáningu, þar er bent á að svölun kynferðishvatarinnar sé æðsta gleði mannsins og kynvillan sé jafnframt æðsta stig kynferðislegrar fullnægingar þar sem hún leiði ekki til getnaðar, svona svo dæmi sé tekið. Sigurbjörn Einarsson afgreiðir Jóhannes á svipaðan hátt með tilvitnunum í Biblíuna.

Sárast þykir honum þó að kollegar hans í rithöfundastétt hafi ekki tekið þetta mál upp á arma sína eins og starfsbræður þeirra í Noregi gerðu. Lítið heyrðist opinberlega frá listamönnum um þetta mál, sem verður að teljast nokkuð einkennilegt í ljósi mikilvægis tjáningarfrelsisins fyrir listsköpun. Það er því ekki úr vegi að huga aðeins að því sem var að gerast í bókmenntum á Íslandi á þessum tíma.

Þó að íslenskir rithöfundar hafi ekki brugðist harkalega við ofangreindri atlögu að tjáningarfrelsinu voru þeir þó duglegir við að tjá sig um það sem betur mátti fara á þessum tíma. Margt hafði breyst í íslensku samfélagi, vera bandaríska hersins hafði til dæmis mikil áhrif á menninguna og rithöfundar höfðu áhyggjur af þessum erlendu áhrifum og meðfylgjandi fjöldamenningu sem hlaut að vera á allan hátt forheimskandi og letjandi. Ungir rithöfundar skáru upp herör gegn þessum bandarísku menningaráhrifum og tjáðu sig opinskátt um þessi mál í verkum sínum. Á þessum tíma voru skrifaðar skáldsögur sem ollu fjaðrafoki þó að þær hafi ekki verið bannaðar eins og Söngurinn um roðasteininn. Árið 1965 komu út tvær umdeildar skáldsögur eftir unga menn hjá bókaútgáfunni Helgafelli en það eru skáldsögurnar Borgarlíf eftir Ingimar Erlend Sigurðsson og Svört messa eftir Jóhannes Helga. Í Borgarlífi segir frá blaðamanninum Loga sem ræður sig til starfa hjá Blaðinu sem oftast svipar afskaplega mikið til Morgunblaðsins og var almennt talið að höfundurinn væri að skrifa um það og starfsfólk þess. Logi er vinstrisinnaður andstæðingur bandarísku herstöðvarinnar en þegar hann er inntur eftir því afhverju hann hafi þá valið sér hið íhaldssama og tækifærissinnaða Blað sem vettvang fyrir skrif síns segir hann eitthvað á þá leið að hann ætli sér að breyta viðhorfum innanfrá og lítur þannig á sig sem einhverskonar Trójuhest. Það er athyglisvert að Askur í Söngnum um roðasteininn notar einmitt svipaða skýringu á fyrirhugaðri inngöngu sinni sem sósíalista í viðskiptaháskóla hinna ríku.

Blaðamaðurinn Logi er einnig skáld og á það, ásamt ýmsu öðru sameiginlegt með aðalpersónunni Murti í Svartri messu Jóhannesar Helga. Þessar aðalpersónur eru reyndar svo líkar að mörgu leyti að þær hafa oft verið spyrtar saman í bókmenntasögunni. Murtur er kominn til Lyngeyjar til að sinna ritstörfum en Lyngey er táknmynd fyrir Ísland þess tíma, þar sem spilling og hórerí þrífst í skugga erlendrar herstöðvar og hann er í hlutverki samfélagsgreinandans. Ekki gefst rúmi hér til að rifja þessar skáldsögur upp efnislega en látið nægja að velta aðeins upp þeirra á kynlíf og kynfrelsi.

Aðalpersónur beggja bóka njóta mikillar kvenhylli, svona rétt eins og Askur í Söngnum um roðasteininn. En þeir eiga það þó sameiginlegt að hafa nokkuð mótsagnakennda sýn á konur og kynfrelsi. Eins og bent var á í umfjöllun um bók Agnars Mykle er Askur í sjálfu sér mótsagnakennd persóna, sagan fjallar beinlínis um það hvernig hann tekst á við þessar mótsagnir í þeim tilgangi að finna konuna sem hann getur elskað bæði líkamlega og andlega, en hún er vandfundin í frumskógi tálkvendanna sem leggja snörur fyrir hann í gríð og erg. Tálkvendin vantar ekki í sögur þeirra Ingimars Erlends og Jóhannesar Helga, þeir Logi og Murtur vekja aðdáun og áhuga kvenna hvar sem þeir fara en þeir halda þó fast í ímynd hreinleikans og eignast báðir að lokum konur sem skera sig úr af þeim sökum. Í dagblaðsauglýsingu um Svarta messu er Úlfhildi Björk, sem Murtur fellur fyrir lýst sem svo að hún sé fersk og sönn, full af forvitni um lífið, en sterk, sjálfstæð og umfram allt kvenleg.

Lauslæti er hinsvegar klámfengið og klám er táknrænt fyrir íslensku þjóðina sem hefur selt sig bandarískum stjórnvöldum fyrir slikk og skammtíma fullnægingu. Og oftar en ekki verður konan táknmynd þessa ófremdarástands eins og kemur berlega í ljós í eftirfarandi samtali sem blaðamaðurinn Logi í Borgarlífi á við samstarfskonu sína sem honum finnst ekki mikið til koma. Talið berst að kynbombudagatali sem prýðir skrifstofuveggi Blaðsins:

„Hvernig lízt þér á þessa?” spurði hann og benti á stóra mynd af kynbombu með dagatal milli fótanna. Brjóstin voru eins og tveir gervihnettir á sömu sporbraut. Einhver hafði límt þessa altaristöflu á súlu – sem náði víst gegnum húsið eins og kyntákn.
„Hvernig lízt þér á hana?” sagði hún en horfði hvorki á myndina né hann.
„Ég spurði fyrst.”
„En þú ert karlmaður,” sagði hún og skotraði augum á hann eins og hann væri nakinn.
„Mér finnst ég vera síðasti karlmaðurinn í heiminum þegar ég horfi á hana.”
„Ég skil þig ekki,” sagði hún og leit þjófsaugum á vangann á honum.
Hann snéri sér að henni og sagði:
„Þú skilur það kannski betur ef ég bæti við: hvar eru allir hinir?”
Hún reyndi að horfa framan í hann en augnaráðið varð eins og flækt band sem hendurnar niður með kjöltunni gátu ekki greitt.
Logi virti myndina fyrir sér:
„Mér geðjast betur að brjóstum sem höfða til handanna – en ekki fótanna.”
Hún einblíndi á myndina eins og hún sæi hana í fyrsta sinn.
Hann hélt áfram:
„Svo hef ég lumskan grun um að þessi brjóst séu ofvaxin á kostnað heilans. Þau eru eins og æxli – þar sem mjólkin er orðin að geislavirkum greftri. Afi minn í torfbænum hefði ekki einu sinni gefið flækingsketti mjólk úr svona júgrum.”
Önnur hönd hennar var aftur komin upp að hálsmálinu en hin hékk eins og ekkja niður með síðunni. „Það er maður í kjallaranum sem betrekkir herbergið sitt með svona myndum,” sagði hún í trúnaðartón og roðnaði. „Hann þvær sér aldrei.”
Hann hafði ekki augun af myndinni:
„Þetta er kynleysistákn nútímans – María mey stálmannsins.”

Í Söngnum um roðasteininn er litið á kynferðislega ævintýramennsku sem nauðsynlegan undanfara heilsteypts sambands, en í íslensku bókunum sem hér um ræðir er kynlífsnautnin einungis þrándur í hinni þyrnum stráðu götu, sem leiðir á endanum til andlegra stórvirkja og sannra listrænna afreka. Í Svartri messu er sýnin á nútímamanninn býsna dökk og helgast hún ekki síst af tilhneigingum hans til nautna:

„Nútímamanninum nægir ekki ein kona. Hefur honum nokkurn tíma nægt það? Nægir þér það – alltaf? Meðan lífsbaráttan var eitilhörð þurftu tvær manneskjur að smíða hárbeitt vopn úr veikleik sínum, standa fast saman, sameinuð í einum takti, einni hugsun. Og þreytan að kvöldi gerði sitt og dugði þó ekki alltaf til. Nú horfa giftir menn í kringum sig og gefa sér góðan tíma og konur horfa í kringum sig og gefa sér enn betri tíma. Hver og einn og hver og ein er á hnotskógi í turni líkama síns bak við slikju augnanna. Hanastélssamkoman er skrautblað á því lífstré og jarðlýsnar láta greipar sópa um afrakstur félagsbúsins til að geta skartað sem skærast þar á blaði. Heldurðu kannski að það sé tilviljun að samkoman dregur nafn af stéli hanans. Hefurðu séð hvernig það rís þegar haninn galar á hænuhól. Hefurðu heyrt varphljóðið í hænunum. Hvað á fólk líka að gera við umframorkuna og öll vítamínin. Hver og einn hefur sína nautnaþörf. Reyndu að taka vínið frá honum og leggist hann ekki í tóbaksreykingar fer hann hraðar enn auga á festir að taka á konum. Taktu tóbakið frá reykingarmanni og hann fer að drekka. Taktu hvort tveggja frá honum og hann verður skelfir hjónabanda. Nema! Nema hvað? Nema hann heillist af einhverju sem er stærra en hann sjálfur. Bróðir, þú sem verður bráðum faðir, systir, þú sem verður bráðum móðir. Væri ekki ráð að skóla börnin í æðri nautn, list og þjóðernismetnaði og hvers kyns íþróttum, og sameinuð í einum takti einni hugsun, verður fjölskyldan á norðurslóð mikil og garðurinn frægur um víða veröld.”

Þessi viðhorf til ólíkra eiginleika kynjanna eru auðvitað býsna kunnugleg, varla þarf að fjölhæfa um þá hefðbundnu hugmynd að andinn og vistmunirnir séu karllægir en náttúra og tilfinningar kvenlæg fyrirbæri. Það er þó býsna merkilegt að þessar skáldsögur, sem um margt þóttu nýstárlegar og hugmyndaríkar, skuli vera jafn niðurnjörvaðar í hefðbundinni sýn á kynin og raun ber vitni. Dagný Kristjánsdóttir bendir á í Íslenskri bókmenntasögu að báðar þessar skáldsögur taki afdráttarlausa afstöðu á móti fóstureyðingum en hún segir um Svarta messu:

„Viðhorfið til kvenna sem birtist í bókinni er mjög áþekkt viðhorfinu sem birtist í Borgarlífi: sama skilyrðislausa krafa um að konur taki móðurhlutverkið fram yfir öll önnur hlutverk; sama afdráttarlausa fordæmingin á fóstureyðingum, sem gegnir sama yfirskilyrta hlutverki og þar, og sami hrollur gagnvart frumkvæði kvenna í kynlífi og vímuefnanotkun sem er skoðað sem andstyggilegt. Andstæða vergjarnra kvensnifta er Úlfhildur sem er hrein og óspjölluð og hyggst vera það fram á brúðkaupsnótt. Konur skipta Murt miklu máli sem kynferðisleg viðföng og viðföng siðferðislegrar fordæmingar sem hann getur ekki verið án. Aðeins með því að niðurlægja þær getur hann upphafið sjálfan sig.”

Það kemur fram í þeim eina kafla sem birtist á prenti úr þýðingu Jóhannesar úr Kötlum á Söngnum um Roðasteininn að aðalhetjan Askur er hlynntur fóstureyðingum og virðist styðja lögleiðingu hennar heils hugar. Að vísu má segja að þar komi til sérhagsmunir hans, en hann er þjakaður af samviskubiti vegna barnanna sem hann hefur átt þátt í að koma í heiminn án þess að vilja neitt með þau eða mæður þeirra hafa. En hér er altént um róttækt viðhorf að ræða sem skipti og skiptir enn máli í umræðunni um aukið kyn- og kvenfrelsi. Þessar íslensku bókmenntir eru að vissu leyti nokkuð sérstök blanda af púrítanisma og nautnahyggju en þær eru í raun afar íhaldssamar í grunninn, ekki aðeins vegna viðhorfsins til kvenna heldur einkennast skrifin af mikilli fortíðarþrá, sveitirnar eru hreinar en borgin skítugt og mannskemmandi lastabæli, hinir hefðbundu grundvallaratvinnuvegir til sjávar og sveita eru göfugir, sem er meira en hægt er að segja um störf á borð við blaðamennsku og stjórnun ýmisskonar. Göfugast er þó að vera skáld.

Jóhannes úr Kötlum bendir á í áðurnefndu riti um sínu um Sönginn um Roðasteininn að það sé meðal annars hlutverk listamanna að tjá sig af hispursleysi um kynhvötina og birtingarmyndir hennar. Hann ver rétt listamanna til slíkrar tjáningar og kýs að draga skýr mörk milli slíkrar tjáningar sem sé til þess fallin að leiða ungt fólk í sannleikann um unað og afleiðingar kynlífsins og kláms sem eigi ekkert skilið við list heldur lítilmótlega dægurmenningu sem skrumskæli ástina og margbreytileika hennar. Það er kannski ekki skrýtið að ungir íslenskir rithöfundar hafi átt í erfiðleikum með að vinna úr öllum þeim misvísandi skilaboðum sem virðast á stundum berast úr ólíklegustu skúmaskotum. Við ræðum enn í dag fjálglega um það hvaða birtingarmyndir kynlífsins séu ákjósanlegar og margar slíkar umræður ber að lokum að sama skilgreiningabrunninum, við getum nefnilega ekki, frekar en embættismenn og listamenn á sjötta og sjöunda áratugnum, komið okkur saman um það hvað sé erótík og hvað sé klám, hvað sé hollt og gott og hvað sé niðurlægjandi og mannskemmandi. Átakalínurnar eru að vísu ekki jafn skýrar og þær voru þá þar sem klám er í margra augum ekki kynlífstjáning heldur ofbeldi og rökin með tjáningarfrelsi mega sín ekki alltaf mikils þegar slíkar túlkanir eru annars vegar. En eitt er víst, óskin um mannbætandi kynlífstjáningu í menningarlegu samhengi er langt, meira að segja afar langt frá því að vera skýrari nú, áratugum seinna.

Skáldið fór hávaðalaust af stað undir vöggusöng og álftakvaki, lét sem hann svæfi, hræddist heiminn og forðaðist borgir… Skáldið úr Kötlum fór ekki af stað með neinum ærslum… En þá fló honum í brjóst hinn ósýnilegi fugl: hugsjónin, og brá birtu á allt, líf sögu og þjóðfélag, og veröldin skein í nýju ljósi, varð víð og björt…“1

Þannig lýsir Kristinn E. Andrésson því þegar kommúnisminn nær tökum á Jóhannesi úr Kötlum, og skyldi engan svo sem undra að Kristinn geri mikið úr dýrðum þeirrar hugsjónar. Þar að auki er engu líkara en Jóhannesi hafi vitrast þessi pólitísku tímamót í lífi sínu nokkrum árum áður en þau áttu sér stað, þegar hann ákveður að kalla fyrstu ljóðabókina sína Bí bí og blaka. Henni fylgir hann eftir með Álftirnar kvaka eins og lög gera ráð fyrir, þá kemur Ég læt sem ég sofi– og örlar á fyrirboða í titlinum, hann er bara að þykjast – loks stígur glaðvaknaður bolséviki fram á sjónarsviðið með Samt mun ég vaka. Þetta passar næstum því of vel, enda hafa menn verið óþreytandi að nýta sér þessa líkingu.

Í skrifum á borð við þau sem vitnað er í hér að ofan birtist Jóhannes úr Kötlum okkur sem hálfgert puntstrá áður en hann frelsast til rauðu hugsjónarinnar. Hann er bara að leika sér við svani úti í sveit, eins og persóna í drengjabók sem á enn eftir að fara í sollinn. Þó er Jóhannes enginn drengur þegar hann kynnist kommúnismanum. Hann er fæddur árið 1899 en kemur til Reykjavíkur í kringum 1930 eftir að hafa stundað farkennslu í Dölum og Breiðafjarðareyjum í áratug.2 Það er þá sem ódælum nemanda hans úr Dölunum sem tekið hefur upp nafnið Steinn Steinarr tekst að pranga inn á hann kommúnisma sem honum „hafði einhvers staðar áskotnast fyrir lítið“.3 Þar með er lagður grundvöllur að hlutverki Jóhannesar sem eins helsta byltingarskálds íslenskra kommúnista.

II

Það verður að teljast hugmyndafræðilegur hroki af hálfu Kristins E. Andréssonar að láta eins og veröld Jóhannesar hafi ekki verið víð og björt fyrr en hann varð kommúnisti. Löngu áður en hann fór til Reykjavíkur hafði Jóhannes verið virkur þátttakandi í annarri hreyfingu sem ekki var síður hugsjónaþrungin þótt hún hafi ekki verið bundin við stjórnmálaflokk: ungmennafélagshreyfingunni. Jóhannes var félagi í ungmennafélaginu í Saurbæjarhreppi undir forystu þess dygga ungmennafélagsfrömuðar Guðbjörns Jakobssonar, æskuvinar Jóhannesar.4

Hinn víðfrægi ungmennafélagsandi bregður upp mynd af þjóðhollu hreystimenni, eitthvað í ætt við myndina frægu af glímukónginum Jóhannesi á Borg vatnsgreiddum og vöðvastæltum með Grettisbeltið um sig miðjan. Íslandi allt, ræktun lýðs og lands, heilbrigð sál í hraustum líkama, hoppaðu hæð þína í fullum herklæðum, þessi slagorð eiga vel við endurreisnaranda ungmennafélaganna. Þau studdu sjálfstæðisbaráttu Íslendinga af ástríðu og meðal mannbætandi hugðarefna þeirra voru málrækt, heimilisiðnaður, áfengisbindindi, skógrækt og þjóðlegar íþróttir á borð við sund og glímu.5 Ungmennafélagarnir trúðu á getu einstaklingsins til að bæta eigið líf en einnig á mátt hinna mörgu og samvinnu á jafnréttisgrundvelli.6

Verkefni ungmennafélagsins í Saurbæjarhreppi voru í þessum dúr; gróðursetningar, vefnaður og bygging sundlaugar að Laugum í Sælingsdal. Á fundum var skeggrætt um Íslendingasögur.7 Jóhannes tók fullan þátt í þessu starfi. Fyrir ungmennafélagið skrifaði hann dans- og söngvaleikinn „Valkyrjur vorra tíma“ – en Stefán frá Hvítadal málaði leiktjöldin – og hann flutti vígsluljóð er sundlaugin að Laugum var opnuð sumarið 1932.8 Á héraðsmóti Ungmennasambands Dalamanna árið 1930 sté hann í pontu og sagði félagsmönnum frá Alþingishátíðinni sem hann hafði sótt þá um sumarið9, klæddur í litklæði að hætti fornmanna.10

III

Ýmislegt í starfi ungmennafélaganna stangast mjög skýrt á við þær kommúnísku hugmyndir sem Jóhannes átti síðar eftir að aðhyllast. Fyrrnefnd för hans á Alþingishátíðina 1930 er gott dæmi. Jóhannes hafði miklar væntingar til hátíðarinnar og skrifaði um hana grein í Iðunni árið 1928. Hann taldi hátíðina geta verið mikla vítamínsprautu fyrir íslenskt þjóðarstolt og leiðarljós fyrir áframhaldandi sjálfstæðisbaráttu. Meðal þess sem hann leggur til er að Íslendingar sameinist um að bera litklæði á hátíðinni. Hann vill ennfremur endurvekja hugmyndir Fjölnismanna um Alþingi á Þingvöllum og heldur því jafnvel fram að ef Jón Sigurðsson væri á lífi árið 1928 væri hann á allt annarri skoðun en hann var meðan hann lifði, og styddi þennan flutning þingsins til Þingvalla fremstur manna.11 Þetta er auðvitað hvorki í fyrsta né síðasta skipti sem menn leggja Jóni Sigurðssyni orð í munn, sennilega hafa fáum persónum Íslandssögunnar jafn oft verið gerðar upp skoðanir, en þessi fullyrðing Jóhannesar hlýtur samt að teljast sett fram af töluverðri dirfsku, ef ekki fífldirfsku.

Viðhorf kommúnista til Alþingishátíðarinnar var allt annað. „Hvers er að minnast?“12 spyr Einar Olgeirsson með þjósti í grein í Rétti 1930. „1000 ára saga Alþingis er eymdarsaga alþýðunnar…“14 Kommúnistar halda á lofti þeirri söguskoðun að strax við landnám hafi stéttakúgunin hafist á Íslandi með undirokun landnema á þrælum sínum og staðið óslitið síðan.14 Jóhannes tekur raunar undir þessa túlkun sjálfur nokkrum árum síðar með söguljóðinu Hrímhvíta móðir, sem segir sögu lítilmagnans á Íslandi, þeirra sem ekki áttu sér sögu.15

Þessi umskipti kunna að virðast snörp, frá litklæðaburði og fornaldarrómantík til stéttvísrar söguskoðunar, en þau eru það ekki svo mjög þegar betur er að gáð. Grundvallaratriði í lífsskoðun Jóhannesar úr Kötlum er trú hans á alþýðunni. „Hann fylltist eldmóði“, segir Hannes Sigfússon um samræður þeirra Jóhannesar eitt sinn, „eins og jafnan þegar hann talaði um brjóstvit alþýðunnar.“16Og kommúnisminn var ekki eina hugmyndastefnan þar sem alþýðan var í aðalhlutverki: starf ungmennafélaganna var mjög miðað við alþýðuna, menntun hennar og uppfræðslu. Sundkennsla, heimilisiðnaður, félagsstarf og bindindisheit, allt miðaði þetta að því að bæta líf alþýðunnar heima í héraði. Geir Jónasson, sem ritaði sögu Ungmennafélags Íslands á þrjátíu ára afmæli þess 1937, túlkar hvötina að stofnun þess sem löngun ungs fólks til að hafa áhrif á þjóðfélagið og bæta hag þeirra verst settu með sjálfshjálp og samstöðu.17 Í ungmennafélagsandanum býr einhver heillandi heiðríkja – og bjargföst trú á brjóstvit alþýðunnar.

IV

Í tilefni af hundrað ára afmæli Jóhannesar úr Kötlum skrifaði Jón Sigurðsson framkvæmdastjóri einkar fallega minningu um skáldið sem varpar kannski skýrara ljósi á þær óreiðukenndu hugleiðingar sem hér fara á undan.18 Jón kynntist Jóhannesi þegar sá síðarnefndi var kominn á efri ár og horfði yfir líf sitt og reynslu – og það með nokkrum vonbrigðum. Vonin um sigur sósíalismans varð æ fjarlægari en í staðinn var komið siðlaust neyslusamfélag sem einkenndist af græðgi og heimtufrekju og „drýldinn vélskófluverkalýður sem heldur að sósíalisminn sé bíll og þjóðfrelsisbaráttan íbúð“ eins og Jóhannes orðaði það í bréfi til Einars Olgeirssonar.19

Jón Sigurðsson útskýrir þessi viðhorf Jóhannesar með skírskotun í það umhverfi sem mótaði viðhorf hans til þjóðfélagsins. „Kjarninn í hugarheimi Jóhannesar“, segir Jón, „var einlæg þjóðleg og alþýðleg mannúðarstefna. … Meðal annars miðast hún við tiltölulega frumstætt mannlíf í skauti náttúrunnar, lágt verktæknistig og sjálfsnægtabúskap.“20 Þótt ýmsir hafi réttilega bent á hæfileika Jóhannesar til að tjá hugðarefni ólíkra kynslóða með síkvikum yrkingum sínum21 bar hann uppruna sínum í bændasamfélaginu gamla skýr merki, þar sem nægjusemin var hin mikla dyggð. Sósíalistar eins og Jóhannes ætluðu alþýðunni aldrei nein umfram lífsþægindi. Sérhæft samfélag þar sem verslun og þjónusta voru sérstakir atvinnuvegir var ekki markmiðið, frjáls markaður var blekking. Það skipti ekki máli að græða heldur að hafa nóg fyrir sig og sína, að enginn þyrfti að þræla sér út við ómanneskjulegar aðstæður eða vera upp á aðra kominn. Erfiðleikar kreppuáranna höfð auðvitað sitt að segja um þetta viðhorf. Þannig þjónaði sósíalisminn sem draumur um réttlátt þjóðskipulag, og þegar um leið og herinn kom og peningarnir komu loksins og samfélagið tók kipp inn í neyslusamfélag nútímans tengdu sósíalistar þennan draum sinn við endurreisn hinna gömlu gilda bændasamfélagsins. Eins og Halldór Guðmundsson hefur bent á hefur þetta viðhorf lítið að gera með sögulega efnishyggju marxismans,22 en er fremur dæmi um birtingarmynd erlendrar stefnu við íslenskar aðstæður.

Athyglisverð er klausa í grein Jóhannesar um mann sem hann dáði mjög, séra Magnús Helgason skólastjóra Kennaraskólans. „Ég hef engan þekkt sem sameinað hefur fornmennt, alþýðumenningu og endurreisn þjóðar sinnar af þvílíku jafnvægi… Og sannari húmanista í víðum skilningi er erfitt að hugsa sér. Hann var í aðra röndina rómantískur hetjudýrkandi, en samúð hans með umkomuleysingjanum risti þó enn dýpra. Hann hélt fast við fornar dygðir, en skilningur hans á nýjum viðhorfum, jafnvel hinum róttækustu, var í senn skarpur og mildur.“23 Sennilega fór Jóhannes úr Kötlum langt með að lýsa sjálfum sér í þeim orðum.

1. Kristinn E. Andrésson, „Inngangsorð“. Í Jóhannes úr Kötlum, Vinaspegill. Reykjavík 1965, bls. xi
2. www.johannes.is  Æviferill
3. Steinn Steinarr, „Jóhannes úr Kötlum fimmtugur“.Steinn Steinarr. Ævi og skoðanir.. Reykjavík 1995, bls. 111
4. Einar Kristjánsson, „Fallnir stofnar“.. Breiðfirðingur. 41 (1983), bls. 79-89. Sjá bls. 83f
5. Geir Jónasson, Ungmennafélög Íslands. 1907-1937. Minningarrit. Reykjavík 1938, bls. 359-382
6. Sesselja Guðmunda Magnúsdóttir, Ungmennafélagsandinn. Hver er rót þessa afls sem lifað hefur með þjóðinni nú í 90 ár? . Reykjavík 1997, bls. 49
7. Geir Jónasson, Ungmennafélög Íslands., bls. 287-289
8. Einar Kristjánsson, „Fallnir stofnar“, bls. 83-85
9. Geir Jónasson, Ungmennafélög Íslands. bls. 282
10. www.johannes.is ? Ljósmyndir  1915-1932
11. Jóhannes úr Kötlum, „Alþingishátíðin 1930“. Iðunn. 1928, bls. 200-221
12. Einar Olgeirsson, „Hvers er að minnast?“. Réttur 15:2 (1930), bls. 123-138. Sjá bls. 123
13. Sama heimild, bls. 128
14. Sama heimild, bls. 125
15. Jóhannes úr Kötlum, Hrímhvíta móðir: söguljóð.. Reykjavík 1937
16. Hannes Sigfússon, Framhaldslíf förumanns: endurminningar Hannesar Sigfússonar skálds.. Reykjavík 1985, bls. 194
17. Geir Jónasson, Ungmennafélög Íslands, bls. 401-425. Geir notar reyndar ófeiminn hugtök á borð við „auðmagnsfyrirkomulag“ en það skal látið ósagt hér hvort einhverjar ályktanir megi draga af því um pólitískt eðli ungmennafélagshreyfingarinnar; hún var alltént ekki flokkspólitísk í orði.
18. Jón Sigurðsson, „„- Ég finn ég verð að springa…“ Að boða og iðka af einlægni“. Tímarit Máls og menningar. 60:4 (1999), bls. 25-50
19. Jóhannes úr Kötlum, Vinaspegill. bls. 232
20. Jón Sigurðsson, „„- Ég finn ég verð að springa…““, bls. 50
21. Sjá t.d. Skafti Þ. Halldórsson, „Hugsjónaskáld og lofgerðasmiður“. www.johannes.is ? Greinar
22. Halldór Guðmundsson, „Sjödægra, módernisminn og syndafall Íslendinga“.Svart á hvítu. 2:2 (1978), bls. 2-9, sjá bls. 9
23. Jóhannes úr Kötlum, Vinaspegill., bls. 138.

ÞAÐ var á Barónsborg á árunum kringum og eftir 1960 og biðin eftir jólunum jafn mikil þraut og hún hefur alltaf verið íslenskum börnum. Í þeim þjáningum var þó líkn. Það var dagurinn þegar stóra Lára, forstöðukona, litla Lára fóstra, og Kristín fóstra settust niður með krökkunum, og opnuðu litlu bókina sem eldri krakkarnir, sem þekktu hana vissu vel um. „Megum við sjá jólaköttinn?“ var spurt, og unaðshrollur fór um litla mannskapinn þegar allir fengu að sjá myndina af grábröndóttu óargadýrinu, með risastóra kryppu – óargadýri sem teygði svo hvæsandi fram klærnar og var til alls víst. Svo var það Grýla, með ferlega hönd og haltan fót, ekki var hún frýnilegri. Þetta var sannarlega hryllileg sæluvíma.
Svo kom það besta þegar byrjað var að syngja:

Þetta kunnum við öll, og kunnum vel. Ár eftir ár voru vísurnar sungnar og alltaf af jafn mikilli hjartans gleði og alltaf þokuðust jólin töluvert nær þegar bókin var opnuð ár hvert.

Á toppi ljóðabókalistans
Jólin koma, ljóðabók Jóhannesar úr Kötlum, hlýtur að vera mest lesna barnabók okkar fyrr og síðar. Enn í dag trónir hún á toppi bóksölulista yfir mest seldu ljóðbækurnar – enn í dag, 75 árum eftir að hún kom fyrst út árið 1932. Um tíma var bókin illfáanleg, en síðustu ár hefur hún komið með jólin í hillur bókabúðanna undanbragðalaust. Á vefnum um Jóhannes úr Kötlum, johannes.is, kemur fram að nú hafi þetta indæla kver verið prentað í 24. sinn. Skyldi það ekki vera einsdæmi með íslenskar bækur? Svanur Jóhannesson sonur skáldsins þekkir verk föður síns vel og gleðst yfir velgengni þessa sígilda skáldskapar.
„Ég var svo lítill þegar pabbi orti þetta og tildrög þess bar aldrei beint á góma,“ segir Svanur. „Hann orti kvæðin um það leyti sem hann flutti til Reykjavíkur og bókin kom út 1932, fyrsta útgáfan.
Ég skal ekki segja með tildrögin, en mér dettur í hug að jólasveinahefðin hafi verið rík í Dölunum, þar sem hann var. Hann starfaði þar sem kennari.“
Jólin koma var fyrsta bókin í röð barnabóka eftir Jóhannes úr Kötlum, en margir muna eflaust einnig eftir Ömmusögum og Bakkabræðrum úr sömu útgáfuröð. Fyrsta ljóðið í bókinni var Bráðum koma blessuð jólin, en þar voru líka Jólasveinakvæðið vinsæla, Grýlukvæði, Jólakötturinn og loks kvæðið Jólabarnið. „Jólin koma, er sú langvinsælasta þessara bóka. Þetta er látlausasta bókin á markaðnum í dag, en þó hans vinsælasta bók. Hún er nú búin að vera í hópi söluhæstu bóka fyrir jólin í nokkur ár, og ekkert lát virðist vera á því. Mér finnst það merkilegt á tímum hraða og breytinga.“

„Vandi er um slíkt að spá“
Og bókin lifir. Það kunna allir eitthvað úr þessari bók, og í hana er vitnað í tíma og ótíma, án þess að fólk geri sér jafnvel grein fyrir því.
„Mér fannst það merkilegt í fyrradag, að fyrrverandi forsætisráðherra og núverandi seðlabankastjóri skyldi taka sér í munn: „…vandi er um slíkt að spá,“ án þess að geta heimildanna. En þetta virðist vera ríkt í þjóðinni, og kannski ekki óeðlilegt.“

Jólasveinahefð í Dölunum
Svanur segir að á liðnum árum hafi oft verið reynt að gefa Jólasveinakvæðið í bókinni út á annan hátt í skrautlegra formi. „Ég segi ekki að það gangi ekki, en þetta form á bókinni virðist henta markaðnum. Þetta einfalda og gamla. Teikningar Tryggva Magnússonar slá allt út, enda var hann frábær teiknari. Tryggvi var sveitungi pabba.
Hann var úr Saurbænum en pabbi úr Laxárdalnum og þeir voru á svipuðu reki. Það segir til um það að í þeirra tíð þar hafi þessi jólasveinahefð verið til. Mér finnst þessi bók þurfi alltaf að vera til og vil ekki breyta henni. Það eru alltaf einhverjir sem vilja gera meira glamúr úr henni, en ég er búinn að reka mig á að það gengur ekki,“ segir Svanur.
„Við settum Jólasveinakvæðið inn á vefinn hans pabba núna, með myndum eftir Ólaf Pétursson sem teiknaði þær á frímerkjaseríu fyrir Íslandspóst, en myndirnar hans Tryggva eru þar líka.“

Eftir Bergþóru Jónsdóttur

(Greinin birtist í Morgunblaðinu 20. desember 2007 og er birt hér með góðfúslegu leyfi.)

Í skáldskap Jóhannesar úr Kötlum (1899-1972) tvinnuðust saman tveir þættir sem í hugum margra eru andstæðir: Róttæk vinstristefna og kristin trúarhugsun. Hér verður brugðið ljósi á kveðskap Jóhannesar um jólahátíðina og kannað hvernig þessi stef endurspeglast í henni.
Jólaljóð Jóhannesar eru mjög fjölbreytt allt frá hinu stórkarlalega barnakvæði Grýla hét tröllkerling leið og ljót til lágstemmdra erinda sem hann orti út frá þjóðvísunni Hátíð fer að höndum ein.

Þá kemur þú með þín kerti,
kveikir við jötuna lágu,
og réttir fram, hreina og hlýja,
höndina þína smáu.

Og bláeyga jólabarnið
þú berð inn í vöggu þína.
Og allir englarnir syngja,
og allar stjörnurnar skína. iii

Ljóðið er íhugunarkvæði börnum til huggunar sem staðið hefur stuggur af ókindunum sem ort var um í fyrri kvæðunum og er ætlað að gera þau að virkum hluttakendum í jólaatburðinum. Í því verður fæðing Krists einnig sístæð og nálæg þar sem hún gerist hvert aðfangadagskvöld. Jólanóttin er þar með hafin yfir tíma og rúm en er ekki aðeins aðfaranótt 25. desember.

Í fyrstu ljóðabók Jóhannesar, Bí, bí og blaka (1926), birtist áþekkt leiðsluljóð, Nóttin helga. þar fylgist ljóðmælandinn með kertisstubb sínum brenna upp og í loganum opnast honum heill heimur. Hann verður vitni að atburðum hinnar fyrstu jólanætur og öðlast persónulegt samband við Jesúbarnið og móður þess:

Móður milda ég sé, –
mig hún nálgast skjótt,
blessað barnið sitt
ber til mín í nótt.

Jesúbarnið blítt
brosir ljúft við mér.
Ástaralda guðs
yfir heiminn fer.

Barnið brosir við,
– bendir mér til sín.
Klökk við móðurkné
krýpur sála mín.

Grætur móðir glöð:
„Guð á drenginn minn.
Horfðu í augu hans,
– hann er bróðir þinn!“ iv

Skáldið lýkur ljóði sínu í bæn:

Blíða Jesúbarn!
Beint í ríki þitt
láttu lýsa mér
litla kertið mitt! v

Í næstu bók, Álftirnar kvaka (1929), er að finna ljóðið Jólin okkar þar sem enn gætir íhugunar út frá jólaljósi. þar má þó greina nýjan tón, samstöðu með þeim sem þjást. Sá tónn átti eftir að harðna og skerpast því harðar sem varð í heimi:

Hann markið eilífa minnir á.
Og móti öllum, sem ljósið þrá,
hann bróðurfaðminn sinn breiðir,
og börnin við hönd sér leiðir.
Hann blessar alla, sem biðja af ást,
– hann blessar alla, sem lifa og þjást,
og smælingjans götu greiðir. vi

Meðal leiðsluljóða Jóhannesar með vísun til jóla má loks nefna Vökunótt (Eilífðar smáblóm 1940). þrátt fyrir að þar sé kveðið um sumarnótt er höfðað til gjafa vitringanna og þar með þrettánda dags jóla í síðasta erindinu:

Júníljós sig hjúfra um skóg og hraun,
– hér er gull og reykelsi og myrra.
Jesúbarnið lék hérna á laun
lengi nætur einu sinni í fyrra. vii

Sonur götunnar í Ég læt sem ég sofi (1932) er að sönnu ekki jólaljóð heldur miskunnarlaus lýsing á kjörum ellefu ára götubarns sem elst upp á strætum stórborgar á tímum kreppunnar og „sýgur hvern fingur til blóðs“. x Aðstæðum hans er lýst svo: „–Hann á engan föður og enga móður/og engan guð eða jól“. xi Við svipaðan tón kveður í Biðjið og yður mun veitast (Hart er í heimi 1939). þar er sögusviðið íslensk sveit en ljóðmælandinn er ungur dregur sem í örvæntingu bíður þess á aðfangadag að það verði heilagt vitandi þó að hans bíður „ekkert kerti, ekkert ljós“:

Í örvæntingu blítt ég bað
minn bróður, Jesúm Krist,
að búa kóngakerti til
og koma því sem fyrst. xii

Síðan bíður drengurinn uns hulin hönd dregur gaddaða frostrós á döggvaðan gluggann „í grimmmúðlegri ró“:

Hið kalda svar við sárri bæn
ég sá í þeirri rós:
Vor himinn gefur héluvönd,
er hjartað þráir ljós.

… Og jólin flýðu fátækt barn,
– en fannst þér, Jesús minn,
þá ekkert ljótt að leika á
svo lítinn bróður þinn? xiii

Hér tekst skáldið á við Jesú í nokkurs konar Jakobsglímu út af óréttlæti heimsins og nálgast þannig eitt áleitnasta vandamál kristinnar guðfræði: Hvernig saman fari trú á algóðan, réttlátan Guð og ranglæti heimsins (oft nefnt guðvörn).

Í Himnahymnum (Sól tér sortna 1945) er enn vikið að hlutskipti hins fátæka um hátíðarnar. Ljóðið er annars gamansöm lýsing á hátíð í höll himnakonungsins sem drekkur jól að fornum sið með tveimur nafntoguðustu guðsmönnum þjóðarinnar, sr. Hallgrími Péturssyni og meistara Vídalín. Á borðum eru magálar, lambatungur, laufabrauð og Rínarvín. Þegar gleðin stendur sem hæst lætur jólabarnið til sín heyra:

Rís þá Jesúbarn
sem rós við hjarn:
skimar augnablik
sem skynji svik,
bendir á jarðardyr
í bobba – og spyr
guðlegt ektapar:
Hver grætur þar? xiv

Kemur þar fram samstaða skáldsins og Krists með öllum sem líða. Trufluninni er þó ekki jafnvel tekið af öllum:

Drottinn vill nú frið
og dokar við;
vitur Máríá
sér víkur frá;
myrkvast Hallgríms sjón,
– en meistari Jón
svarar, vanur baksi:
O – sofðu lagsi! xv

Í þessu hálfkæringslega ljóði leynast þó vísanir í jólaboðskapinn í þeirri mynd sem var Jóhannesi töm, sem sé að á hverjum jólum sé heiminum frelsari fæddur:

Sæl er Máríá
og segir þá:
Fætt þann hef ég enn,
sem frelsar menn.
Svífa kerúbar
og serafar;
lamb sefur í ró
við ljónsins kló. xvi

Lok erindisins er tilvísun í einn af þeim ritningarstöðum sem lesinn er á öðrum sunnudegi í aðventu þ. e. 11. kapítula. Spádómsbókar Jesaja þar sem lýst er því allsherjarjafnvægi sem muni ríkja þegar friðarhöfðingi framtíðarinnar hefur sest að völdum.

Á kreppuárunum orti Jóhannes ljóðabálkinn Mannssoninn sem birtist þó fyrst í heild 1966. Almennt er þar dregin upp mjög mennsk mynd af Kristi. Frá fæðingu hans segir í ljóðinu Í kofanum. þar gætir þó dýpri skilnings er skáldið ályktar:

Því hér var þá fædd þessi framtíðarvon,
sem fólk hafði lifað á, meðan það svalt.
Og móðirin horfði á sinn himneska son:
ó hvað hann var jarðneskur þrátt fyrir allt. xvii

Jól 1936 (Hart er í heimi) er ljóð sem sýnir hvernig Jóhannes brást við samtíma sínum. þar lýsir hann því er sprengju var varpað á hóp barna sem dönsuðu kringum jólatré. Sögusviðið er Madríd á dögum borgarastyrjaldarinnar. Um afdrif barnanna segir: „Og öll þau hurfu úr lífsins leik:/þau leystust upp – þau urðu að reyk“. xviii Í kjölfarið fylgir svo vægðarlaus spurn skáldsins um samband réttlætisins og vilja Guðs:

Og enn vér höldum heilög jól,
– ég horfi í spurn á barnið mitt:
Nær rekst þá vísdómsvilji guðs
á veslings glaða brjóstið þitt
og tætir sundur ögn fyrir ögn?
En enginn svarar: Myrkur. þögn. xix

Skáldið glímir hér enn við Guð sinn og krefur hann um réttlæti. Þegar bókin Eilífðar smáblóm kom út (1940) var heimsstyrjöldin skollin á. Í ljóðinu Jólanótt er koma Krists sett á svið í umhverfi íslenskrar sveitar. Hér er um að ræða umhverfisbundna guðfræði í líkingu við þá sem átti eftir að ryðja sér til rúms meðal ýmissa undirokaðra hópa sem fellduKrist og boðskap hans að sínum eigin félagslega veruleika. Jesús kemur að sveitabæ, þó ekki í líkingu barns heldur fullvaxinn og ríðandi kannski á ösnu eða brúnum fola. Stef jólanna og fyrsta sunnudags í aðventu, innreiðin í Jerúsalem, renna því saman í eitt. Lausnarinn verður þó að forsmá gestrisnina og brjóta þar með gegn einu af hefðbundnum siðaboðum þjóðarinnar. það var því ekki aðeins lögmál Gyðinga sem Kristur braut í krafti kærleikans þegar neyðin svarf að:

– – –

Herrann brosir, horfir milt á frúna:
hann má ekki vera að slóra núna.

Úti í heimi er allt í grænum sjó,
– andskotinn þar heilum löndum ræður.
Ljóssins fursti finnur aldrei ró,
fyrr en allir verða góðir bærður.
Júðans ríki jóla sinna bíður,
– Jesús Kristur út í myrkrið ríður. xx

Hér er Kristi lýst sem friðarhetju sem unir sér engrar hvíldar fyrr en friður hefur komist á í stríðandi heimi. Jólafriður og vopnaskak fara ekki saman. Kveðskapur Jóhannesar markaðist oft af pólitískum aðstæðum staðar og stundar. Gegn varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna orti hann til t.d. hina miklu hvöt sína til þjóðfrelsis, Sóleyjarkvæði (1952). þar kemur Kristur mjög við sögu bæði í líkingu Jesúbarnsins og ungs, fátæks smiðs sem sté niður af rauðum kvalakrossi til að koma á friði og frelsi. xxi

Lýsingin á Jesúbarninu er nöturleg enda er það tákngervingur þess frelsis sem þjóðin hafði nýverið hafnað eða „borið út“:

Myrkur er yfir útskögum
– og hvað er að:
vera liggur í snjónum
vafin innan í blað
– er þetta kannski jesúbarnið
eða hvað?
_ _ _

útburðurinn skreiðist
undan mogganum sínum,
vappar um skaflinn næturlangt
og gólar í gnýnum:
faðir vor, ég heimta að þú skilir
handleggnum mínum.

Myrk er heiðin á miðju nesi,
en kátt er í kanabý:
þar er lífið þurrkað út
með kurt og pí
– ég var lífið, ó móðir mín
í kví kví. xxii

Jesúbarnið er hér ekki aðeins samsamað glötuðu sakleysi nýfrjálsrar þjóðar heldur einnig einni forsmáðustu veru íslenskra þjóðsagna og öllum börnum sem er hafnað eða þau vanrækt.

Manstu á jólunum
þegar við fórum til kirkju
og þú hvíslaðir við dyrnar:
hér er guð.

Manstu undrandi kertaljósin
sem blöktu á hjálminum:
gjafir hinna fátæku
hinna þreyttu.

Manstu spurula tónana
sem flögruðu um hvelfinguna:
bænir hinna syndugu
hinna auðmjúku.

Og manstu þegar maður
með kross á baki
sneri sér að okkur og söng
drottinn sé með yður

hvernig ég skimaði titrandi
um allt hið mikla hús
greip í skúfinn þinn og stundi:
hvar er guð? xxiii

Hér einkenna spurn, undrun og leit hughrif skáldsins, kenndir sem yfirgáfu Jóhannes aldrei: Hvar er Guð að finnaþ Sumum kann að finnast lýsing Jóhannesar á íslenskri sveitakirkju yfirdrifin þar sem hann ræðir um mikið hús með hvelfingu. Þó kunna hér að vera gildar forsendur fyrir hrifningunni.

Sóknarkirkja fjölskyldunnar var að Hjarðarholti en þar stóð fyrsta krosskirkja Rögnvaldar Ólafssonar (1874-1917) húsagerðarmeistara í rómantískum ný-gotneskum stíl. xxiv Hefur hún án efa orkað sterkt á fegurðarskyn margra, ekki síst lítils verðandi skálds.
Jóhannes var það skáld kynslóðar sinnar sem gekk hvað lengst í formtilraunum. Í Tregaslagi (1964) er að finna órímað jólaljóð í tveimur erindum, Jólasnjó:

1
Sannleikurinn er ótrúlegur –
svífandi mjöll kyssti
varir mínar í dag
– vöktu mér furðu
undarlegar þrár
andhverfra veralda:
leitaði dautt snjókorn
að lifandi blóðkorni?

2
Nú er mér allur harmur úr hug
því hvíta gyðjan
sníður mér kufl úr snjó
snýr strengi
blárra geisla á boga
barnsins sem fæðist í kvöld
– allt er nú hreint: íslandið ég
og ástin mín. xxv

Ljóðið boðar frið vegna þess sístæða jólaundurs að Jesús fæðist um hver jól og endurnýjar þannig mann og heim, skapar forsendur friðar og réttlætis. þá leiðir hinn hvíti jólasnjór til hreinsunar – karþasis – í huga skáldsins. Áleitinnar tómhyggju gætir hins vegar í aðventuljóðinu Jólaföstu (Ný og nið 1970):

Hægt silast skammdegið áfram
með grýlukerti sín
hangandi í ufsum myrkursins.

Þegar búið er að kveikja
vitrast mér tvennskonar stórmerki:
gestaspjót kattarins
og hringsól gestaflugunnar.

Ég hlusta og bíð í ofvæni
en það kemur enginn… xxvi

Hinn lágstemdi tónn íhugunarinnar kemur þó e.t.v. hvergi betur fram en í fjórum erindum sem Jóhannes orti við fornt viðlag úr fórum Grunnavíkur-Jóns (1705-1779), Hátíð fer að höndum ein: xxvii

Gerast mun nú brautin bein,
bjart í geiminum víðum,
ljómandi kerti á lágri grein,
líður að tíðum,
líður að helgum tíðum.

Sæl mun dilla silkirein
syninum undurfríðum,
leið ei verður þá lundin nein,
líður að tíðum,
líður að helgum tíðum.

Stjarnan á sinn augastein,
anda mun geislum blíðum,
loga fyrir hinn litla svein,
líður að tíðum,
líður að helgum tíðum.

Heimsins þagna harmakvein,
hörðum er linnir stríðum,
læknast og þá hin leyndu mein,
líður að tíðum,
líður að helgum tíðum. xxviii

Er fyrsta og síðasta erindið að finna í sálmabók þjóðkirkjunnar. xxix

Í fyrsta erindi Jóhannesar í þessum „sálmi“ gætir hugrenningatengsla við þau orð sem sótt eru til Spádómsbókar Jesaja (40: 3) og heimfærð upp á Jóhannes skírara m.a. í Matteusarguðspjalli (3:3):

Jóhannes er sá sem svo er um mælt hjá Jesaja spámanni:

Rödd hrópanda í eyðimörk:
Greiðið veg Drottins,
gjörið beinar brautir hans.

Eru þessi orð Jesaja þekktur aðventutexti sem lesinn er á 3. sunnudegi í jólaföstu. xxx Lokaerindið verður aðeins skilið í ljósi þeirrar framtíðarvonar sem víða kemur fram í kveðskap Jóhannsear og felur í sér hugsjón um endurnýjun gjörvalls mannlegs samfélags og er samantvinnuð úr róttækri byltingarhugsjón og kristnum hugmyndum um guðsríkiðxxxi

Í þessari ritsmíð er ætlunin að halda áfram þeim guðfræðilega lestri á ljóðum Jóhannesar sem hafinn var í fyrrnefndri könnun. Verður það gert með því að fjalla um ljóðabókina Sjödægru sem kom út 1955. ii Eins og áður verður leitast við að greina trúarleg stef eða vísanir í ljóðunum án þess að loka með öllu augum fyrir öðrum þáttum þeirra enda verður að skilja ljóð heildstæðum skilningi þar sem eitt sjónarhorn kallast á við annað.

Þessi varnagli á að sumu leyti ekki við mörg ljóðanna sem fjallað var um í fyrrnefndri athugun. Þau voru mörg hver boðunarljóð þar sem skáldinu var svo mikið niðri fyrir að inntak eða boðskapur ljóðanna mótaði form þeirra sem oft verður að líta á líkt og tæki til að koma boðskapnum til skila svo eftir verði tekið. Varnaglinn er hins vegar í fullu gildi þegar Sjödægra á í hlut. Þar kveður við allt annan tón. Mörg kvæða hennar höfðu upphaflega verið birt áratuginn áður en bókin kom út og þá undir heiti Anonymusar en það var höfundarnafn sem Jóhannes tók upp til að skapa sér frjálsari hendur við formtilraunir. Önnur voru ort um svipað leyti þótt þau birtust fyrst í bókinni. Sjödægra gefur því innsýn í þær formtilraunir sem Jóhannes ástundaði á fimmta og sjötta áratugi 20. aldar. Það er því ekki að undra að formið skipti meira máli við lestur, skynjun og skilning á ljóðunum sem þar eru birt en í eldri ljóðabókum skáldsins. Einmitt á þessu skeiði hlýtur Jóhannes að hafa verið sérstaklega upptekinn af forminu og það því orðið mikilvægara en áður. Má ef til vill segja að í Sjödægru gjaldi Jóhannes ljóðlistinni það sem henni bar en ýmsum þótti hann hafa vanrækt á því skeiði er hann gekk lengst í að ástunda þjóðfélagslega nytjalist. Víða í Sjödægru má að minnsta kosti líta svo á að Jóhannes ástundi eins konar „áslátt á undirvitundina“ og „skapandi leik“ svo vísað sé til orða hans sjálfs um eðli og hlutverk skáldskapar. Þetta gerir alla túlkun á ljóðum Jóhannesar í Sjödægru út frá því þrönga sjónarhorni sem hér verður viðhaft æði torvelda.

Gagnrýni af þessu tagi kann að eiga við viðfangsefni þessarar greinar. Tvennt skal þó nefnt aðferðinni til varnar. Annað er það að við túlkun ljóða er oft greint á milli þriggja sniða þeirra: Málsniðs, mynd- og/eða táknsniðs og loks efnissniðs. Við þessa þrískiptingu má svo auðvitað bæta formsniðinu. Hér verður áhersla lögð á efnissniðið sem felur í sér það sem ljóðið fjallar um, efni þess (þema), inntak eða boðskap. Það getur verið fullkomlega eðlilegt að fást við þetta sjónarhorn án þess að hinum sé gert jafnhátt undir höfði. Hins vegar verður þá þess að gæta að ljóðið hefur ekki verið túlkað til fulls og er það síðara atriðið í málsvörn minni. Hér er ekki gerð tilraun til túlka Sjödægru eða ljóð hennar niður í kjölinn og sú áhætta þar með tekin að oftúlka einstök atriði. Í raun má spyrja hvenær ljóð hafi verið túlkað til hlítar.

Greining á kveðskap Jóhannesar úr Kötlum út frá efnissniðinu einu hentar ágætlega meðan hann ástundaði félagspólitískan nytjakveðskap en á síður við ljóðin sem birtust í Sjödægru. Hér skal þó gengið út frá að það sé einnig frjótt að lesa þá bók með efnissniðið í huga. Það getur þó verið nauðsynlegt að beita hinum sniðunum þremur til að ná tökum á inntakinu. Til dæmis er athyglisvert hvernig form og inntak haldast oft í hendur í þeim ljóðum Sjödægru sem vísa til norræns átrúnaðar.

Athugun á ljóðinu Jesús Maríuson með áherslu á málsniðið er t.d. sláandi og setur ljóðið sjálft og allan Krists-atburðinn (líf, starf og persónu Krists) í algerlega nýtt samhengi. Ljóðið hefst á hefðbundinni játningu trúar á Krist þar sem skírskotað er til sálmaversins alkunna „Ó, Jesús, bróðir besti“ sem vísað er til í fleiri ljóðum Jóhannesar. Í tveimur næstu erindum samsamar höfundurinn sig síðan böðlum Krists eins og algengt er í kristinni trúarhefð. Með orðnotkun sinni í lokahendingunni snýr höfundur hefðinni hins vegar á hvolf er hann kveður: „æ vertu ekki að grafa ‘onum gröf mín blinda öld/–hann gengur sífellt aftur“ [leturbr. höf.]. iii Hvað felur það í sér að segja Jesú afturgenginn en ekki upprisinn? Er það afneitun, guðlast eða hótfyndni? Er höfundurinn meðvitað að byggja upp mótsögn milli fyrri og síðari hluta ljóðsins og brjóta þar með broddinn af játningunnni sem fólst í upphafsorðunum? Er hann að rísa gegn játningu kristninnar á hinn upprisna Krist? Eða vakir eitthvað enn annað fyrir skáldinu? Hér verður litið svo á að sú sé raunin eins og nánar verður vikið að síðar. Orðnotkunin er hvernig sem á málið er litið gríðarlega áhrifarík og vekur lesandann til umhugsunar um bæði Krist og ljóðið sjálft. Jóhannes átti hins vegar ekki í erfiðleikum með að yrkja um leyndardóm upprisunnar eins sýnt verður hér á eftir. Hér er því ekki um að kenna að upprisutrú hafi verið framandi í huga skáldsins.

Af því sem að framan segir um bókina í heild geta t.d. öll ljóðin sem hér er vikið að kallast tilverufræðileg þótt sú leið sé farin að nota orðið sem heiti á undirflokki.

Hér verður lítillega vikið að pólitísku og tilverufræðilegu ljóðunum, fjallað nokkuð ítarlega um trúarlegu ljóðin, drepið á þau með kristnum vísunum en ljóð með tilvísun til annars átrúnaðar en kristni sniðgengin til að halda umfangi greinarinnar í skefjum.

Í þeim ljóðum sem hér eru nefnd tilverufræðileg gætir oft spennu milli hreyfingar frá upphafi og til upphafs. Í Börnum Atlantiss er

… allt dáið
allt liðið hjá
og minningin gólar sem útburður í vindinum

Allt um það staðhæfir skáldið aftar í ljóðinu: „Vér erum á leiðinni til upphafs vors: …“ v Sömu tvíátta stefnu er að finna í Homo sapiens þar sem skáldið staðhæfir að tárin og blóðið, allt renni „… til baka þangað sem/frumlindin sprettur upp“. vi Hér gætir því ákveðinnar ragnarakahugsunar (eitt ljóða bókarinnar heitir einmitt Ragnarök) sem felur í sér að eftir gjöreyðinguna muni að nýju iðjagrænir vellir rísa úr djúpinu. Hugmyndirnar þurfa þó ekki að eiga uppruna sinn í norrænum trúarheimi þótt form og búningur sé oft sótt þangað. Þær geta allt eins byggst á þeirri pólitísku sannfæringu skáldsins að eftir byltinguna sem vissulega er tortímandi afl muni ný framtíð bíða hinna kúguðu eða jafnvel á kristinni trú sem heldur því fram að guðsríkið verði ekki að veruleika án undangenginnar þjáningar. Má þar minna á orð Krists: „Sannlega, sannlega segi eg yður: deyi ekki hveitikornið, sem fellur í jörðina, verður það einsamalt, en deyi það, ber það mikinn ávöxt.“ vii

Þegar öllu er á botninn hvolft lýsir e.t.v. karþasis-hugmyndin boðskap þessarra ljóða best en í henni felst að maðurinn þurfi á hreinsun (karþasis) að halda til að ná mennsku sinni eða endurheimta sakleysi sitt. Oftar en ekki felst karþasis í þjáningu ef ekki dauða. Karþasishugmyndarinnar gætir mjög í Köldu stríði þar sem skáldið finnur sárt til óhreinleika og glataðs sakleysis samtíðar sinnar og staðhæfir að það sé ekki mannsblóð sem renni um æðar hennar heldur hnígi þar mórautt skólp „… tóbak og kaffi og brennivín“ sem nóg var af í kjölfar stríðsins. Í framhaldinu spyr skáldið:

Þurfum vér þá svipuhögg í andlitið
þarf að brenna land vort
svívirða konur vorar
henda börn vor á byssustingjum
til þess að blóð vort verði rautt og heitt …

— — —

Verður blóð vort þá fyrst rautt og heitt og lifandi
þegar vér liggjum helsærðir í valnum
og það fossar niður í rúst vorrar glötuðu ættjarðar? viii

Stefin sem fyrir koma í trúarlegum ljóðum Sjödægru eru að sumu leyti ný miðað við tímabilið fram til Sóleyjarkvæðis. Hér eru María mey, Kristur, dauðinn og upprisan í forgrunni. Af þessum stefjum var Kristur mjög fyrirferðarmikill á fyrra tímabilinu en mun síður í Sjödægru. Þegar um Maríu er að ræða væri e.t.v. réttara að segja að það sé móðurímyndin, guðsmóðirin og móðir skáldsins, sem ort sé um og renna þær stundum saman í eina og sömu persónu. Móðurstefið er jafnframt fyrirferðarmest af hinum trúarlega hlöðnu stefjum bókarinnar og verður af þeim sökum fyrst vikið að því. ix

Hrein eins og jómfrúin móðir guðs
þenur sín hvelfdu brjóst
úr silfurkeri marar
upp í jónsmessunnar himinlind
mín nakta ey. xi

Það er raunsætt að kalla Ísland hina nöktu eyju. Nekt „fagureyjar“ tengist þó ekki kulda og klæða- eða gróðurleysi enda ríkir náttleysa Jónsmessunnar. Nektin er þvert á móti „sensúell“ en sú kennd kemur oft fram í ljóðum Jóhannesar um Maríu mey. Eitt skýrasta dæmið er að líkindum ljóðið um boðun Maríu í kvæðabálkinum Mannssyninum. xii þessi „sensúalismi“ verður þó hvergi það sterkur að hann snúist yfir í andhverfu sína sem er girnd og varpar því ekki skugga á hreinleika jómfrúarinnar.

Þá er athyglisvert að hér kallar skáldið ekki jómfrúna móður Krists eða Jesú (líkt og fram kemur í Jesús Maríuson) heldur nefnir hana guðsmóðurina. Þetta er auðvitað algengt í íslensku máli og byggir á hefð frá fyrstu öldum kristni sem fléttaðist mjög inn í kristsfræðideilur fyrri alda. Vegna þessarar hefðar er ekki mögulegt að lesa neina ákveðna játningu á guðdómi Krists inn í ljóðið en hjá Jóhannesi fær Kristur oftast á sig næsta mennska mynd. Annars kemur sterk náttúrudulhyggja fram í ljóðinu þar sem ljóðmælandinn segir hjarta sitt lítinn fugl sem tístir af gleði, sál sín milda hafrænu og auga sitt þá skuggjá er speglar hamingju landsins. Skáldið samsamar sig þannig landinu og náttúru þess, verður eitt með því. xiii

Í Góðviðri er aftur á móti enginn vafi á að Maríu-stefið er hluti af efnissniði ljóðsins og gegnir þar lykilhlutverki. Ljóðið hefst á ljóðrænni lýsingu á óttu á sumri þar sem sólin er persónugervingur Maríu meyjar. xiv Annað erindið einkennist af sama „sensúalisma“ og að framan greinir. Nú er María þó ekki í hlutverki móðurinnar heldur himnadrottingarinnar (Regina coeli):

Og María – sú jómfrú eilífleg –
úr hvílu rís
jafn hrein sem blómið eftir sæla nótt
í faðmi guðs. xv

Þegar Maríu verður litið út um glugga himinsins til jarðarinnar hverfist ljóðið úr ljúfsárri morgunlýsingu í miskunnarlausan aldarpegil. Hún sér valköst rísa úr hafi blóðs og þekkir þar þjóð sína sem myrt hefur verið af böðlum helfararinnar. Við þessa sjón varpar sjálf María fram spurningunni um þversögnina sem í því felst að hið illa fær leikið lausum hala í veröld sem er bæði sköpuð og endurleyst af Guði að kristnum skilningi. Þessi þversögn er ein sársaukafyllsta gáta kristinnar trúar og kallast á máli guðfræðinnar Theodizeevandamálið eða guðvörn. Felst það í að réttlæta trú á algóðan, almáttugan Guð frammi fyrir hinu illa í tilverunni:

Og sú er forðum upp við krossinn grét
hún hvíslar lágt:
hví gat minn sonur ekki frelsað þig
ó Ísrael? xvi

Síðan dregur hún fyrir gluggann með maríutásum sem spunnar eru úr „… ullu lambs/sem slátrað var“. xvii Myndlíkingin vísar til Lambs Guðs – Agnus Dei – sem m.a. er ákallað í þeim texta kvöldmáltíðarinnar sem farið er með næst á undan því að brauðinu og víninu (holdi og blóði Krists) er veitt viðtaka. Agnus Dei-stefið tengir einnig gyðingdóm og kristni, páskalambið og Krist. Myndar það sterka andstæðu við þá gjá sem helförin og gyðingahatur yfirleitt hafa staðsett milli þessarra trúarbragða. xviii

Jafndægri á hausti myndar eins konar andstæðu við Nóttleysu. Þar grætur skáldið komu haustsins með „dauðann í gómunum“ og tjáir harm sinn með tilvísun til orða Krists „… sál mín hrygg allt til dauða“. xix Í síðari hluta lokaerindisins hverfist ljóðið yfir í Maríubæn:

— — —

hugga börn þín sánkti Máría
hugga börnin þín í jarðarskugganum
þú rósan allra ljósa. xx

Langviðamesta „móður-ljóðið“ í Sjödægru er Mater dolorosa (hin þjáða móðir) sem höfundurinn orti í minningu móður sinnar, Halldóru Guðbrandsdóttur en hún lést 23. jan. 1945 í hárri elli. xxi Ljóðið skiptist í 12 mislanga kafla og myndar sérstaka bók en ljóðum Sjödægru er alls skipt í sjö bækur og kann það að ráða nafni hennar. xxii Mater dolorosa myndar fjórðu bókina og þar með miðhluta og þungamiðju Sjödægru. þegar í heiti ljóðsins og í lokahluta þess samsamar skáldið móður sína við guðsmóðurina.

Við fregnina um móðurmissinn setur skáldið hljótt: „Mín harpa/bærðist ekki það kvöld“ en skáldið grét ekki. xxiii Í þögn syrgði það móður sína. Æskuminningar vöknuðu til lífs og skáldið hugleiddi stöðu sjálfs sín í heiminum á þessum tímamótum. Frá sjónarhorni djúpsálarfræðinnar kann skáldið að hafa gengið í gegnum ferli sem nefnt er regression. Það fyrirbæri má skilgreina sem afturhvarf til hins bernska æviskeiðs í leit að glötuðum eða ómeðvituðum kjarna eigin sjálfs eða verundar. Oft leiðir ferli af þessu tagi til truflunar á félagslegri færi eintaklings eða veldur honum sálrænum erfiðleikum. Í ljóðinu tekst skáldinu aftur á móti að gefa fyrri æviskeiðum endurnýjaða og dýpkaða merkingu og sættast við orðinn hlut. xxiv Úr þeim hugrenningum spinnur skáldið síðan ljóðabálk sem víða er skotinn tilvitnunum í helgitexta. Má þar nefna þekktasta útfararsálm þjóðarinnar, sálminn Um dauðans óvissan tíma eða Allt eins og blómstrið eina eins og hann heitir nú á dögum í hugum flestra, Faðir vorið og ritninguna. xxv

Í ljóðinu telur Jóhannes sig hafa þegið af móður sinni frumþætti hugarheims síns og sjálfsmyndar: Trúna, tunguna, sársaukann yfir þeirri fórn sem lífið krefst, fegurðarskynið og loks hugsjónir friðar og frelsis. xxvi Í 10. kafla bálksins segir skáldið þannig að þegar ungir „bræður“ hans voru allt í einu „… frosin lík/í brunnu grasi“ vegna „stríðsins vitfirrt[a] loga“ hafi móðirin hvatt hann til að stilla hörpu sína upp á nýtt: xxvii

— — —

og af rauðum streng
hneig tónaregnið táramjúkt
yfir fjúkandi ösku
hinna föllnu.
Og við snertingu tónanna
flugu hvítar dúfur upp úr valnum:
ást þín á hörpu minni hafði sigrað. xxviii

Þetta kemur á óvart þar sem líta má svo á að í róttækum hugsjónum Jóhannesar felist fráhvarf frá þeim gildum sem honum höfðu verið innrætt í bernsku þar á meðal hefðbundinni kristinni trú. xxix Jóhannes virðist ekki hafa verið þeirrar skoðunar sjálfur heldur litið á viðhorfsbreytinguna sem kemur fram í ljóðum hans á styrjaldarárunum sem eðlilegt framhald af æskumótun sinni og áhrif frá móðurinni. Hann virðist ekki meðvitaður um nein róttæk sinnaskipti og kemur þessi sjálfstjáning hans vel saman við þá lýsingu á trúarþeli hans sem vikið var að hér að framan. xxx Skilja má þessa altæku þakkarskuld sem skáldið telur sig vera í við móður sína út frá kenningum djúpsálarfræðingsins Erik H. Erikson en hann leit svo á að gagnkvæmt samband móður og barns á fyrsta æviskeiði þess væri grundvallandi fyrir tilfinningalíf barnsins og lífsafstöðu síðar á ævinni og legði meðal annars grunn að sjálfsöryggi þess, tengslum þess við umhverfið og guðsmynd þess. Yfir þetta notar hann hugtakið basic trust. Erikson ræðir í framhaldi af því um „heilaga nærveru“ móðurinnar í lífi barnsins sem hann telur leggja grunn að því að barnið sigrist á tilfinningu sinni fyrir að vera yfirgefið og einmana og öðlist um leið vitund fyrir að persónuleg aðgreining þess (frá móðurinni) og sjálfstæð mótun sé viðurkennd. Við þessa reynslu styrkist sjálfsvitund barnsins og samkennd þess með öðrum frammi fyrir hinu altæka „Ég er“ eða hinu fullkomna sjálfi, þ.e. Guði. xxxi Þessi túkun kann að renna stoðum undir það að í ljóðinu sé ekki um hina algengu upphafningu syrgjanda á hinum látna að ræða sem oft er gerður heilagur og algóður í sorginni. Ljóðið verður þá vísbending um að tilfinningalegt samband skáldsins við móður sína hafi verið náið og grunnur þess hafi verið lagður á fyrsta æviskeiði þess, að Jóhannes hafi með öðrum orðum búið að því að hafa skynjað hina „heilögu nærveru“ móðurinnar.

Hér og þar í ljóðinu örlar á þeirri mynd sem Jóhannes gerði sér af móður sinni: Hún var sú sól sem hann speglaði sig í, hún elskaði lífið og fegurð þess og innrætti honum þá elsku. Stök erindi úr 5., 6. og 9. kafla endurspegla þetta nánar:

Ásjóna þín ljómaði
var sól dagsins á þeirri stund
austan blakaði laufið á þinn linda.

— — —

Og í þínu hyldjúpa sjáaldri
blikaði á gullinn trega
þeirrar ástar
sem sér í gegnum hóla.

— — —

Þú bentir mér á dýrðina
og ég sá hana endurspeglast
í svip þínum
– loksins varð ég stór. xxxii

Fyrsta erindið sem hér er tilfært kann að vísa til einnar fyrstu bernskuminningar Jóhannesar er þau mæðgin sátu úti í sumargrænni náttúrunni. Í kvæðabálkinum eru tveir kaflar sem hafa að geyma yngri æskuminningar Jóhannesar og eru þær af afar ólíkum toga. Í 7. kafla rifjar hann upp kirkjuferð á jólum. xxxiii Við kirkjudyrnar hvíslaði móðirin „hér er guð“, barnið hreifst af „undrandi kertaljósunum“, skynjaði bænir hinna auðmjúku sem flögruðu um hvelfinguna, og undraðist manninn með gullkrossinn á bakinu sem söng „drottinn sé með yður“ en „skimaði titrandi“ um allt hið „mikla hús“ í leit að Drottni. xxxiv þarna var um Hjarðarholtskirkju í Dölum að ræða sem ekki hefur verið stórhýsi á okkar mælikvarða.

Minningin í næsta kafla á eftir er öllu geigvænlegri og tengist ekki jólum heldur páskum þótt ekki komi það fram í þessu ljóði. Hér er um að ræða upprifjun á skelfilegri („trámatískri“) bernskureynslu er hoggið hefur nærri grundvallaröryggi Jóhannesar sem barns og fólst í því að faðir hans, Jónas Jóhannesson (1866-1954), lenti í miklum hrakningum í kaupstaðarferð fyrir hátíðina eins og lýst er í ljóðinu Karl faðir minn (Ég læt sem ég sofi 1932). xxxv Í þessum kafla Mater dolorosa fléttast bænin Faðir vor mjög inn í ljóðið og í málsniði þess fá einmitt orðin „faðir vor“ tvíþætta merkingu þar sem þau ná í senn yfir hinn jarðneska og himneska föður Jóhannesar líkt og María guðsmóðir og Halldóra móðir Jóhannesar renna saman í sumum öðrum hlutum þess. xxxvi Í 12. og lokakafla ljóðsins fylgir skáldið móður sinni inn í eilífðina og er þar komið að kraftmiklu upprisustefi sem fjallað verður nánar um hér á eftir.

Í þriðja erindi samsamar ljóðmælandinn sig Júdasi Ískaríót og böðlum Jesú sem hæddu hann, húðstrýktu og krossfestu. Myndar þetta erindi hvörf í ljóðinu en í tveimur síðustu erindunum glímir skáldið síðan við þverstæðu þess að hinn krossfesti, deyddi Jesús skuli vera svo nálægur þrátt fyrir dauða sinn. Þar gefur skáldið ekkert trúfræðilegt svar sem vísa mundi til upprisunnar heldur bregður fyrir sig dulúð fremur en dulhyggju: xxxviii „… því hvað oft sem hann deyr þá er eftir eitthvert líf/sem enginn getur drepið“. xxxix Þessi orð sýna að þrátt fyrir heiti ljóðsins og þá staðreynd að Kristsheitið er algerlega sniðgengið í ljóðinu er skáldið í raun ekki að yrkja um hinn sögulega Jesú Maríuson heldur „alheimslegan“ eða „kosmískan“ Krist sem stendur utan tíma og rúms, tilheyrir eilífðinni og deyr aftur og aftur, e.t.v. með öllum sem líða og þjást þótt það sé ekki nefnt sérstaklega. Í lokaerindinu bregður skáldið svo á allt annað ráð og talar um Jesú afturgenginn eins og rætt var hér að framan.

Erindið hefst hins vegar á því að ljúka upp tilvistarlegri („exístensískri“) vídd sem bregður í senn upp afdrifaríku andartaki sem skáldið telur að bíði sérhvers manns og varpar ljósi á eðli þess Jesú sem kveðið er um í ljóðinu: „Og Jesús sonur Maríu mætir oss eitt kvöld/sem mannlegleikans kraftur …“. xl Skáldið væntir þess með öðrum orðum að nálægð Jesú muni skyndilega verða raunverulegri í lífi sérhvers manns en í fyrri hlutanum þar sem nálægðinni er lýst á andlegum nótum dulhyggjunnar. Þá muni eðli Jesú opinberast sem frumkraftur eða frummynd mennskunnar. Hér mætum við e.t.v. dulbúnu endurkomustefi kristninnar sem boðar að við endi aldanna muni Kristur birtast sem almáttkur dómari og „dómstól í skýjum setj[a]“ sinn. xli Er hér um kjarna kristinnar „eskatólógíu“ í hefðbundinni, goðsagnalegri (mytólógískri) mynd að ræða sem kemur hvað best fram í Opinberunarbók Jóhannesar. Í ljóðinu er sjónarhornið þó allt tímanlegra og veraldlegra þar sem ekki er gefið í skyn að um endalok þessa heims verði að ræða heldur miklu fremur að sannleikurinn um mennskuna og skyldur mannsins í heiminum muni renna upp fyrir einstaklingnum en það samræmist útleggingum margra nútímaguðfræðinga á „eskatólógíunni“. Væri því e.t.v ekki úr vegi að skoða ljóðið sem „Opinberunarbók Jóhannesar úr Kötlum“! En hver er sá Jesús sem er besti bróðirinn en mun jafnframt eitt sinn mæta okkur sem frummynd mennskunnar? Í þessu lokaerindi kemur Jesús fyrst og fremst fram sem maður, manneðli hans er í forgrunni, hann er í raun sjálft manneðlið. Hér er holdtekning Guðs í Jesú Kristi því ekki inni í myndinni sem kemur heim og saman við það að Jesús er aldrei nefndur Kristur í ljóðinu. Það liggur líka milli hluta hvort sú María sem hann er kenndur við er María guðsmóðir sem Jóhannesi er svo hugleikin í Sjödægru eða bara María kærastan hans Jósefs.

Jóhannes úr Kötlum var mikill húmanisti í þeirri merkingu að hann trúði á manninn og möguleika hans til góðs. Þessa trú játaði hann í fjölda lofsöngva sem hann kvað um ýmis mikilmenni sögunnar en þó einnig óþekkta alþýðumenn. Þótti hann stundum fara offari í fyrrnefndu ljóðunum ekki síst þegar goðin féllu af stalli sínum. þekktasta dæmið í þessu lofsöngvasafni er lofgjörðin um Jósef Stalín. xlii Einn slíkan lofsöng er einmitt að finna í Sjödægru, ljóðið Kveðja til Kína.

Jóhannes kvað sér það hins vegar nauðsyn að tengja lofgjörð sína um mennskuna við ákveðna einstaklinga þótt slíkt hefði hættu í för með sér. Í fyrri athugun minni á ljóðum Jóhannesar komst ég að þeirri niðurstöðu að í Kristi – í þessu tilviki Jesú Maríusyni – hafi Jóhannes fundið hinn fullkomna persónugerving mennskunnar eða frummynd (erkitypu) mannsins og/eða sjálfsins samkvæmt kenningum djúpsálarfræðingsins C. G. Jungs. xliii Hér skal sú túlkun áréttuð. því má líta á ljóðið Jesú Maríuson sem einn af mörgum lofsöngvum Jóhannesar um mennskuna en það skipar þá sérstöðu í þeim flokki vegna hinna trúarlegu tenginga sinna. Kann þessi túlkun að skýra hvers vegna Jóhannes kaus að tala um það líf sem enginn getur drepið og afturgöngu Jesú fremur en dauða hans og upprisu sem hefði fjarlægt hann mennskunni og staðsett hann á hinu guðlega plani.

Eigi skal framar spyrja
eigi skal framar leita:
steininum hefur verið velt frá
gröfin er tóm.
Og nú veit ég hvar:
í ríkinu sem varð til
er hinn krossfesti gaf upp andann
þar situr þú og spinnur
bláa geisla í sokk. xliv

Og með hvítt segl við veðri uppi
mun ég stefna til þín einn dag
handan yfir djúp pínu og dauða:
þá skal harpan verða slegin
þá skulu stjörnunar dansa
og þá skal faðir vor dansa
við þig … xlv

Kaflinn hefst með tilvísun til upprisufrásagna guðspjallanna um hina tómu gröf (sbr Markúsarguðspjall 16. 3-4.). Því er fullkomlega réttlætanlegt að skoða þessa lýsingu og aðrar hliðstæðar sem upprisustef. Þá kemur sterk kristin játning fram í þeim orðum skáldsins að hann viti móður sína í guðsríkinu, þ.e. því ríki „sem varð til/er hinn krossfesti gaf upp andann.“ Þessi játning er svo eindregin að hún hleypir í uppnám þeirri staðhæfingu sem sett var fram í upphafi þessarar greinar að Jóhannes hafi ekki verið kristinn í kirkjulegri merkingu. Þar var þó aðeins verið að reyna að lesa í sjálfsmynd hans en ekki setja fram neinn dóm um trú hans. Í lokin er brugðið á leik bæði í orði og hugsun þegar fjallað er um tilveru móðurinnar handan grafar og dauða. Það er gert með mynd af dansiballi þar sem móðirin laus við þjáningu stígur dans við „föður vorn“. Þarna hefur móðir skáldsins samsamast Maríu ekki aðeins í þjáningu hennar eins og kemur fram í heiti ljóðsins og fyrri hluta þess heldur einnig í sælu hennar sem himnadrottningar. xlvi

Stefin dauði og upprisa fléttast einnig saman í ljóðinu Maður verður úti. Þar kveður Jóhannes um örlög ótölulegs fjölda landa sinna gegnum tíðina en hrakningar á heiðarvegum auk sjávardauða hafa krafist flestra fórna af alþýðu þessa lands. Það kemur enda fram í ljóðinu að það er alþýðumaður í sauðaleit sem í hlut á. xlvii Þá heggur Jóhannes nærri eigin reynsluheimi þegar haft er í huga hversu djúp áhrif lífsháski föður hans hafði á hann og rætt hefur verið um hér að framan. Hin trúarlega vídd kemur fram í myndsniði ljóðsins í fimmta erindi þess þar sem húminu er líkt við það að „skyggi af englavængjum“ hátt yfir höfði öngumannsins. xlviii

Í lokaerindinu má hins vegar segja að trúarstefið færist úr myndsniðinu yfir í efnissniðið og fái þar dýpra inntak:

Hvíli ég örmagna
í eilífð hvítri:
fönnugir englar
flögra nær
horfa í augu mér
hvísla í eyru mér
– sígur í brjóst mér
svefn vær. xlix

Dauðinn er því ekki ógnvænlegur eða örvæntingarþrunginn heldur sem vær svefn undir vökulum augum fannbarinna engla.

Loks er í Sjödægru eitt ljóð um upprisuna sjálfa sem atburð og ber einfaldlega heitið Upprisa. Þar er ekki átt við hinn einstaka atburð er Kristur reis frá dauðum heldur þá upprisu sem bíður allra manna. Í ljóðinu falla öll þrjú sniðin sem hér hafa verið notuð sem greiningartæki saman þannig að ljóðið ber í sér túlkun sína með sérstökum hætti:

Hinir dánu koma:
í ljósum slæðum
stíga þeir upp úr brúnni moldinni
sem gullin kvika
tindrar í dagmálaskininu
hið eilífa líf
lífið sem þeir létu fyrir oss. l

Hér ber aðeins að árétta að Jóhannes leit á allan dauða sem fórnardauða. Þar hafði dauði Krists enga sérstöðu. Helst það í hendur við áherslu hans á Krist sem frummynd mennskunnar og djúpa samkennd hans með öllu lífi í hvaða mynd sem það birtist í ljóðum hans. li Má líta svo á að hér sé um að ræða afleiðingu af hinni ríku félagshyggju og samhyggð hans sem oft verður að samlíðun þegar hann yrkir um lítilmagnann. Hér má þó einnig minna á þá náttúrudulhyggju sem kemur fram í sumum ljóðum Sjödægru og felur í sér þann skilning að hið heilaga búi í gjövallri náttúrunni.

Hann er kominn er eitt þeirra ljóða sem hvað erfiðast er að flokka samkvæmt því kerfi sem hér er viðhaft og sýnir hversu torvelt er að meðhöndla ljóð út frá inntaksgreiningu. Það er pólitískt og í því er að finna kristna vísun. Þá má færa rök fyrir því að það sé trúarlegt og veltur sú röksemdafærsla á því hvernig hið þrungna fyrirbæri „dagur lifendanna“ er túlkað. Þar gætir beinnar vísunar í kristna „eskatólógíu“ en hér er allt eins mikið um félagslega framtíðarsýn að ræða. Í ljóðinu kemur hins vegar fram klár biblíutilvísun í hin þekktu orð Krists: „Lát hina dauðu jarða sína dauðu“. lii

Eitt ljóðanna með biblíulega tilvísun, Eden, byggist algerlega á mynd syndafallsins og „dramtíserar“ frásögu Biblíunnar til muna. Ljóðið fellur þó best undir þann flokk ljóða sem hér hefur verið nefndur tilverufræðilegur. liii

Í Eitt kvöld á góu rýnir ljóðmælandinn í stjörnuhvelið og hugleiðir lífsgátuna. Talin eru upp ýmis stjörnumerki: Ljónið, örninn, svanurinn, fjósakonurnar og meyjan sem nefnd er jómfrú í ljóðinu.

Fær sú nafnbreyting aukið vægi við það að inn í upptalninguna er skotið verum sem ekki eru stjörnumerki og eru það lambið og „hinir tólf“. Tilkoma þeirra í hópinn breyta tákngildi þeirra stjörnumerkja sem þau standa næst. Síðari hluti annars erindis hljóðar svo: „… á gullnum hæðum birtast lamb og ljón/og leika sér þar dátt að tíma og rúmi“. liv

Virðist liggja í augum uppi að hér gætir óbeinnar vísunar í draumsýn spámannsins Jesaja er hans segir:

Þá mun úlfurinn búa hjá lambinu og pardursdýrið liggja hjá kiðlingnum, kálfar, ung ljón og alifé ganga saman og
smásveinn gæta þeirra. Kýr og birna munu vera á beit saman og kálfar og húnar liggja hvorir hjá öðrum; og ljónið mun hey eta sem naut. lv

Þarna brýst því hin vonarríka framtíðasýn Jóhannesar enn einu sinni fram. lvi Þá er næstsíðasta erindið á þessa leið:

Og hljóðan vörð um upphaf vort og endi
á yztu mörkum standa hinir tólf
en jómfrú svífur sæl um himingólf
og sópar það með norðurljóasvendi. lvii

Standist ofangreind greining liggur nærri að ætla að með hinum tólf sé átt við postulana. Það skýrir nafnbreytinguna á meyjarmerkinu sem breytir því í Maríu-tákn sem samræmist vel því hve hugleikin hún er Jóhannesi í bókinni. Hér minnir orðalag Jóhannnesar annars mjög á alþekka jólavísu og sýnir þá gamansemi sem hann gaf oft lausan taum í kveðskap sínum.

Homo sapiens er eitt hinna tilverufræðilegu ljóða Sjödægru þar sem karþasis-hugmyndin kemur skýrt fram. lviii Þar er vísað í síðari sköpunarsögu I. Mósebókar þar sem ljóðmælandinn kveðst vera „tvífætt leirstytta með anda höfundar síns í nösunum“. lix Síðar í ljóðinu segir skáldið að eftir hreinsunina eða endurnýjunina muni börn sín bera þær skeljar sem hann „forðum braut og týndi“ (þ. e. leikföng bernskunnar og tákn hins glataða sakleysis). „ … inn í ljósríkið sem/kemur… .“ lx

Hér er Jóhannes enn að kveða um framtíðarlandið og í ljósi annarra ljóða í Sjödægru virðist ekki fráleitt að setja jafnaðarmerki milli þess og guðsríkisins „ … sem varð til/er hinn krossfesti gaf upp andann… .“ lxi

Í Atómljóði að handan koma fram vísanir í köllunarfrásögu Móse í I. Mósebók er Guð birtist honum í logandi þyrnirunni sem brann þó ekki. lxii

Í Lofsögn um þá hógværu gætir trúarlegrar vísunar þar sem sagt er að „eðli þess [hins allslausa fólks sé] fórn“ þó ekki „sú sem lögð er á altari/heldur hin sem er alstaðar nálæg“ sem og í óbeinni biblíutilvísun: „Sannarlega lifir þetta fólk ekki á einu saman brauði … .“ lxiii

Í hinu mikla lokaljóði bókarinnar Í Hoddmímisholti sem er tilverufræðilegt ljóð með sterkar vísanir í norrænan trúararf eins og heitið gefur til kynna má þó einnig finna kristnar vísanir. Fyrsta erindið hefst þó á óbeinni vísun til brýningarorða Krists til lærisveina sinnar „þér eruð ljós heimsins…“ og ávarpsorða hans til þeirra er hann mætti þeim upprisinn: „Friður sé með yður…“ lxiv

Ljóðin í bókinni eru ort í kviku þeirra formtilrauna sem Jóhannes glímdi við á fimmta áratugi aldarinnar og gera það að verkum að form og inntak þeirra spila betur saman og mynda oft sannfærandi og heillandi einingu ólíkt ýmsum eldri ljóðum höfundar þar sem hugsunin, inntakið og boðskapurinn bar formið stundum ofurliði. Til þess að skynja þessa einingu forms og inntaks verður enda að lesa ljóðin sjálf en ekki umfjöllun um þau.

Þann trúarlega þátt sem fram kemur í bókinni ber ekki að skilja sem boðskap. Jóhannes predikar ekki í bókinni. Hér er miklu frekar um umþenkingar, íhuganir, játningar eða afhjúpanir að ræða, sumar e.t.v. ómeðvitaðar. Skáldið opinberar hugarheim sinn í ljóðunum og trú skiptir verulegu máli í þeim hugarheimi sem þar blasir við. Þá ber þess að geta að Jóhannes er í sumu tilliti mun nær hefðbundnum kristnum skilningi í Sjödægru en sumum fyrri bókum sínum. Kemur þetta einkar skýrt í ljós í Mater dolorosa. Fyrir því kunna að vera djúpsálarfræðilegar ástæður, þ. e. að í þeirri úrvinnslu á sorg og trega sem hann fór í gegnum við lát móður sinnar hafi hann horfið til baka til hins bernska æviskeiðs og þar með þeirrar bernskutrúar sem hún innrætti honum.

Mögulegt er að skoða annað ljóð bókarinnar í ljósi djúpsálarfræðinnar og er það Jesús Maríuson. Það er einnig það ljóð bókarinnar sem helst verður kallað boðandi eða predikandi þar sem það höfðar svo sterkt til lesandans með áskorun um að endurskoða afstöðu sína til Jesú óháð því hver hún er.

Í fyrri athugun minni á kveðskap Jóhannesar úr Kötlum var áhersla lögð á að hann hafi gengið í gegnum pólitísk sinnaskipti á árunum milli 1930 og 1940 og þau hafi leitt hann frá hefðbundinni kristinni trú. Sú túlkun á sér langa sögu. Í Sjödægru (sjá Mater dolorosa) virðist Jóhannes sjálfur ekki deila þeim skilningi heldur hafa litið svo á að þróun sín sem skálds og hugsuðar hafi verið samfelld og órofin.

Síðan er það annað mál hvor hafi „á réttu að standa“ skáldið eða túlkendur þess!

Flokkun ljóða í Sjödægru út frá efnissniði
Flokkunin tekur ekki til allra ljóða bókarinnar heldur aðeins þeirra sem koma til álita í þessari grein eða vekja sérstaka athygli séð út frá því sjónarhorni sem efnissniðið felur í sér (þ.e. flytja boðskap eða hafa skýrt þema).

Hvert ljóð getur fallið undir fleiri en einn flokk.

Pólitísk ljóð
Þú leggst í grasið
Ragnarök
Kveðið vestur á Granda
Hann er kominn
Kalt stríð
Kveðja til Kína
Lofsöngur um þá hógværu
Heimur í smíðum
Atómljóð að handan

Trúarleg ljóð
Maður verður úti
Jesús Maríuson
Góðviðri
Nóttleysa
Jafndægri á haust
Hann er kominn
Mater dolorosa
Upprisa

Ljóð með lauslegum kristnum vísunum
Eitt kvöld á góu
Rauðsendingadans
Næturóður
Homo sapiens
Hann er kominn
Kafarar
Lofsöngur um þá hógværu
Eden
Atómljóð að handan
Í Hoddmímisholti

Ljóð með trúarlegum stefjum úr öðrum átrúnaði en kristni
Ragnarök (norrænn átrúnaður)
Augnabilsmynd (náttúrumystík/algyðistrú)
Fuglar tímans (mytologia)
Heimur í smíðum (Demiurgus)
Eden
Baldur hinn góði (norrænn átrúnaður)
Torrek (norrænn átrúnaður)
Í Hoddmímisholti (norrænn átrúnaður o. fl.)

Tilverufræðileg ljóð
Eitt kvöld á góu
Þú leggst í grasið
Ragnarök
Homo sapiens
Auganbilsmynd
Fuglar tímans
Heimur í smíðum
Börn Atlantiss
Eden
Örlög
Í Hoddmímisholti

Textar og hjálpargögn:
Bergstrand, Göran, 2004: En illusion och dess utveckling om synen på religion i psykoanalytisk teori. 2. endursk. útg. Stokkhólmi, Verbum.
Biblían, Heilög ritning, 1981. Ný útg. Reykjavík, Hið íslenska biblíufélag.

Dahlby, Frithiof, 1977: De heliga tecknens hemlighet. Om symboler och attribut. 6. útg. með viðbótum. Stokkhólmi, Verbum, Håkan Ohlssons.

Eysteinn Þorvaldsson, 1971: „Könnun á Sjödægru. B. A. prófs ritgerð í íslenzku vorið 1970.“ Mímir. Blað stúdenta í íslenzkum fræðum. 10. árg. 1. tbl. maí 1971. Reykjavík. S. 27-54.

Eysteinn Þorvaldsson, 2002: Ljóðaþing. Um íslenska ljóðagerð á 20. öld. Baldur Hafstað og þórður Helgason önnuðust útgáfuna. Reykjavík, Ormstunga.

Guðrún Friðgeirsdóttir, 2002: Norðanstúlkan, –bernskusaga–. Reykjavík, höf. gaf út.

Hark, Helmut, 1999: Jungianska grundbegrepp från A till Ö. Med originaltexter av C. G. Jung. Stokkhólmi, Natur och kultur.

Hedlund, Tom, 2000: Att förstå lyrik. 3. útg. Stokkhólmi, Ordfront förlag.

Hjalti Hugason, 2004: „Kristur og framtíðarlandið. Trúarleg minni í ljóðum Jóhannesar úr Kötlum 1926-1952.“ Andvari. Nýr flokkur XLVI. 129. ár. Reykjavík, Hið íslenska þjóðvinafélag. S. 77-100.

Jóhannes úr Kötlum, 1965: Vinaspegill. Reykjavík, Heimskringla.

Jóhannes úr Kötlum, 1972, 1973, 1974, 1976: Ljóðasafn. 2., 4., 5. og 7. b. Heimskringla, Reykjavík.

Jón Sigurðsson, 1999: „„– Ég finn ég verð að springa…“ Að boða og iðka af einlægni.“ Tímarit Máls og menningar. 60. árg. 4. h. Reykjavík. S. 25-50.

Kristinn E. Andrésson, 1949: Íslenzkar nútímabókmenntir 1918-1948. Reykjavík, Mál og menning.
Passíusálmar, 1977. Hallgrímur Pétursson. 70. prentun. Helgi Skúli Kjartansson annaðist útgáfuna. Reykjavík, Stafafell.

Sigfús Daðason, 2000: Ritgerðir og pistlar. Þorsteinn Þorsteinsson annaðist útgáfuna. Reykjavík, Forlagið.

Silja Aðalsteinsdóttir, 2004: Skáldið sem sólin kyssti. Ævisaga Guðmundar Böðvarssonar. 2. útg. Reykjavík, Mál og menning.

Skårderud, Finn, 2004: Känslosamma resor. En bok om livet i rörelse. Stokkhólmi, Natur och klutur.

Tilvísanir
i Hjalti Hugason 2004.

ii Á það skal minnt að Sjödægra er ákaflega blandað og misaldra rit. Mörg ljóðanna höfðu birst áður í Tímariti Máls og menningar og öðrum tímaritum allt frá árinu 1945 og eru því eldri en mörg ljóðanna sem fjallað var um í fyrri ritgerð minni. Sjá Jóhannes úr Kötlum 1976: 213-214. Hér verða því engar ályktanir dregnar um þróun hugmynda en vakin athygli á að umfjöllunarefni greinanna skarast í tíma. Greinarnar gefa því fremur svipmyndir af ferli Jóhannesar en heildstæða sýn á höfundarverk hans.

iii Jóhannes úr Kötlum 1976: 24.

iv Eysteinn Þorvaldsson 1971: 33. Eysteinn segir réttilega að Sjödægra sé „… spegilmynd manns og heims, einkum áratuginn 1945-1955.“ Sama heimild: 39. Sjá og sömu heimild: 45, 53. Sjá og Sjá Eysteinn Þorvaldsson 2002: 103, 106.

v Jóhannes úr Kötlum 1976:104.

vi Jóhannes úr Kötlum 1976: 48.

vii Jóhannesarguðspjall 12. 24.

viii Jóhannes úr Kötlum 1976: 58-59. Karþasis-hugsunin virðist líka koma fram í Ragnarökum. Jóhannes úr Kötlum 1976: 36.

ix Móður- og Maríustefin höfðu komið fram áður í kveðskap Jóhannesar, m.a. má benda á tvö mjög ólík ljóð. Í Til mömmu í Bí bí og blaka (1926) hugsar ljóðmælandinn til æsku sinnar og ekki síst þess trúaruppeldis sem það fékk. Þar er þráfaldlega vísað í sálminn Ó, Jesú, bróðir besti. Jóhannes úr Kötlum 1972: 138-189. Í hinu ljóðinu hefur móðurímyndin víðtækari merkingu og nær í senn yfir Maríu guðsmóður og heimsbyltinguna sem leiða mun til friðar og réttlætis. Er hér átt við ljóðið Kom til mín í Sól tér sortna (1945). þar ákallar ljóðmælandinn „móður allra þjóða“ og „móður guðs og manna“ er hann biður að koma til sín „með lausnarann í fangi“. Lokaerindi ljóðsins er mikilvægt.: „Fest þú upp á himin blá/þinn friðarboga/yfir bleikum Kænugarði,/þar sem hjörtun loga./Kom til mín, því ég er allt, sem þjáist.“ Jóhannes úr Kötlum 1974: 63. Í þessu ljóði eins og ýmsum öðrum ljóðum Jóhannesar má greina vísanir í þjóðkvæði og og þulur. Er Sóleyjarkvæði e.t.v eitt besta dæmið um slíkt. Í þessu ljóði biður hann t.d. móður guðs og manna að koma til sín „… að kemba ullu nýja.“ Sama heimild: 61 Tilvísun í þuluna Tunglið, tunglið taktu mig kemur fyrir í fleiri ljóðum Jóhannesar. Kvæðabálkurinn Mannssonurinn er að stofni til frá svipuðum tíma. Þar heitir síðasta ljóðið Móðirin og fjallar um Maríu. Annað síðasta erindi þess er þannig: „Móðirin, upphaf og endir mannanna sona/– allra sem rísa og líka hinna sem falla –/áfram um veg hinna eilífu þjáninga gekk.“ Jóhannes úr Kötlum 1973: 41. Þarna er því ort um Mater dolorosa (sjá síðar). Lokaerindið er einnig athyglisvert í ljósi þess að í Sjödægru ræðir Jóhannes um Maríu guðsmóður: „Hún var ei guðsmóðir, heldur sú fávísa kona,/heilög í anda, sem trúði og vonaði á alla,/en pínu og dauða síns ljúflings að launum fékk.“ Jóhannes úr Kötlum 1973: 41. Sjá og Hjalti Hugason 2004:83. Silja Aðalsteinsdótir (2004:236) hefur bent á að María hafi verið vinsælt viðfangsefni skálda um 1940. það er ugglaust rétt en skýrir þó ekki Maríu-skáldskap Jóhannesar úr Kötlum nema að litlu leyti og alls ekki í ljóði eins og t.d. Mater dolorosa.

x Eysteinn Þorvaldsson 1971: 43.

xi Jóhannes úr Kötlum 1976: 50.

xii Jóhannes úr Kötlum 1973: 11.

xiii Sama náttúrudulhyggja kemur fram í Augnabliksmynd. Jóhannes úr Kötlum 1976: 89. Guðsmóðir er á gríska frummálinu theotokos sem stundum var þýtt með guðsgetandi í fornu máli íslensku. Benda má á að í ljóðinu nefnir skáldið bæði hjarta sitt og auga en hvort tveggja voru mikilvæg tákn í Sjödægru. Eysteinn Þorvaldsson 1971: 41.

xiv Eysteinn Þorvaldsson 1971: 35.

xv Jóhannes úr Kötlum 1976: 33.

xvi Jóhannes úr Kötlum 1976: 34

xvii Jóhannes úr Kötlum 1976: 34.

xviii Eysteinn Þorvaldsson (1971: 36) bendir á hvernig ádeilubroddur ljóðsins skerpist við það að páfastóll lét fjöldamorðin á Gyðingum óátalin meðan á þeim stóð.

xix Matteusarguðspjall 26. 38. Markúsarguðspjall 14. 34.

xx Jóhannes úr Kötlum 1976: 52. Rósin er þekkt tákn Maríu og raunar fleiri kvendýrlinga í kristinni táknhefð („íkonógrafíu“). Dahlby 1977: 66-67.

xxi Jóhannes úr Kötlum 1976: 64, 71-72. Hér er litið á þetta ljóð sem vitnisburð um sterkt kristið hugarþel. Eysteinn Þorvaldsson (1971:28) telur það vitna um „tryggð … og trúarkennd gagnvart tilfinningahelgidómi“. Varðandi tengsl skáldsins við móður sína í beinni og yfirfærðri merkingu sjá einnig ljóðið Tvö augu. Jóhannes úr Kötlum 1976: 37.

xxii Eysteinn Þorvaldsson 1971: 39.

xxiii Jóhannes úr Kötlum 1976: 64-65.

xxiv Skårderud 2004: 152. Að hyggju djúpsálarfræðingsins C. G. Jungs fól regression í sér afturhvarf einstaklings til róta tilveru sinnar, frumbernskunnar og þeirra kennda sem henni voru samfara, sem og aðlögun að innri veruleika sínum. Slíkt afturhvarf getur að hans hyggju bæði verið neikvætt, þ.e. leitt til félagslegrar hömlunar og sálfræðilegra truflana, og jákvætt, þ.e. haft það í för með sér að einstaklingurinn uppgötvi áður ómeðvitaða afstöðu eða tilfinningar og gefi þeim nýtt gildi. Hark 1999: 197-200.

xxv Minna vinnubrögðin hér örlítið á Sóleyjarkvæði þótt vart kveði eins rammt að tilvitnunum hér og í því.

xxvi Trúin: sjá myndlíkinguna um að móðirin hafi borið hann upp himnastigann. Jóhannes úr Kötlum 1976: 63. Tungan: Sjá ummæli um að tunga móðurinnar hafi verið uppspretta ljóða hans. Sama heimild: 63. Sársaukinn yfir fórninni: Sjá sömu heimild: 67. Fegurðarskynið: Sjá sömu heimild 69-70. það er einkar mikilvægt að Jóhannes skuli líta svo á að hann hafi þegið bæði trú sína og list frá móður sinni þar sem hann var þeirra skoðunar að þetta tvennt gerði manninn að því sem hann er og aðgreindi hann frá öðrum tegundum. Hjalti Hugason 2004: 85. Af móður sinni telur hann sig því hafa þegið mennsku sína.

xxvii Jóhannes úr Kötlum 1976: 70. Sjá og sömu heimild: 72.

xxviii Jóhannes úr Kötlum 1976: 71.

xxix Sjá Hjalti Hugason 2004: 78.

xxx Oft er gert of lítið úr hinum trúarlega þætti í kveðskap Jóhannesar og litið á hann sem e.k. uppgerð við hátíðleg tækifæri og sem aðskotahlut í höfundarverkinu. Sjá t. d. Eysteinn Þorvaldsson 2002: 100, 105. Hér skal því aftur á móti haldið fram að um sé að ræða miðlægan þátt í kveðskap Jóhannesar. Þótt Jóhannes virðist ekki hafa litið svo á að hann hafi gengið í gegnum pólitísk sinnaskipti eða gagngera breytingu á lífsviðhorfum kannast hann við djúpstæða ósátt við sjálfan sig og ljóðagerð sína, sem og endurnýjunarþörf er sagt hafi til sín um miðjan 5. áratuginn eða mun síðar en hin meintu sinnaskipti hans hefðu átt sér stað. Sjá Eysteinn Þorvaldsson 1971: 29. Sú ófullnægja kann þó að hafa hrundið af stað víðtækari endurskoðun á lífsviðhorfum þótt Jóhannes hafi e.t.v. sjálfur gengið þess dulinn.

xxxi Erikson telur „hina heilögu nærveru“ leggja grunn að sérstökum tilfinningalegum tengslum í samspili móður og barns sem varðveitist í huga einstaklingsins eins og numinös (heilagur) þáttur og skapar frumlægasta grunn að upplifun og iðkun hins heilaga. Síðar á ævinni getur þessi reynsla orðið til að styrkja vitund einstaklingsins fyrir eigin sjálfi og samstöðu hans með öðrum t.d. í trúariðkun. Bergstrand 2004: 41- 49. Kann hér að vera komin skýring á hinni ríku samstöðu Jóhannesar með öllu lífi og sérstaklega því lífi sem þjáist.

xxxii Jóhannes úr Kötlum 1976: 66, 67, 70.

xxxiii Jólahátíðin virðist hafa verið Jóhannesi afar hugstæð samanber þau mörgu jólaljóð og –kvæði sem hann orti. Kann það að sýna að bernskan og bernskuminningar hafi verið ríkur þáttur í hugarheimi hans en minningar um góð æskujól eru oft meðal helgustu minninga einstaklingsins. Á sama hátt geta dapurlegar minningar um jólahátíðina haft ævilöng neikvæð áhrif. Sjá t. d. Guðrún Friðgeirsdóttir 2002: 105-107.

xxxiv Jóhannes úr Kötlum 1976: 67-68.

xxxv Segja má að þetta langa ljóð sé nokkurs konar hliðstæður þakkaróður til föður skáldsins og Mater dolorosa er lofgjörðaróður til móður þess. Í Tímanum 18/1 1940 leit Jónas Jónsson frá Hriflu á þetta ljóð sem háðkvæði. Sjá Eysteinn Þorvaldsson 2002: 96. það er með öllu rangt þar sem í raun er um mikla lofgjörð að ræða bæði um föður Jóhannesar og aðra almúgamenn sem háðu jafnharða lífsbaráttu og hann. Stíll kvæðisins er þó á köflum ákaflega léttur sem myndar andhverfu við þá angist sem það endurspeglar á köflum. Eysteinn Þorvaldsson (2002: 96) telur þetta „tilfinningaríka raunsæislýsingu á lífsbaráttu í örbirgð“ og má fullkomlega taka undir þau orð. Í kaflanum um hrakninga Jónasar föður skáldsins gætir mjög trúarlegra vísana og má þar nefna lokaerindi IV. kafla: „Sá páskadagur var prísund ein,/– ég sá polla af Jesú blóði./ Og þegar hann loksins var liðinn hjá,/ég lofaði guð í hljóði.“ Jóhannes úr Kötlum 1972: 17.

xxxvi Jóhannes úr Kötlum 1976: 69.

xxxvii Kristur er aftur á móti fyrirferðarmikill í öðrum ljóðabókum Jóhannesar. Hjalti Hugason 2004.

xxxviii Með dulhyggju er hér átt við trúarlegt fyrirbæri (mystik) sem birtist í því að hið innhverfa og tilfinningalega tekur yfirhönd í trúarlífinu. Með dulúð er aftur á móti vísað til hugmynda um eða tilfinningar fyrir hinu yfirnáttúrulega almennt. Dulúðin þarf því ekki að vera trúarleg heldur getur hún tengist óljósum hugmyndum um einhvern veruleika handan hins efnislega og stundum því sem kallað er hjátrú.

xxxix Jóhannes úr Kötlum 1976: 23.

xl Jóhannes úr Kötlum 1976: 24.

xli Passíusálmar 27. 11.

xlii Jóhannes úr Kötlum 1974: 52-59

xliii Hjalti Hugason 2004: 85-86.

xliv Sbr. Tunglið, tunglið taktu mig.

xlv Jóhannes úr Kötlum 1976: 72-73.

xlvi Hér getur ekki verið um orðaleik eða tvíræðni að ræða þar sem vísað væri til endurfunda foreldranna þar sem faðir Jóhannesar var enn á lífi.

xlvii Sjá: „… þræði ég feril/feðra minna/allrar skepnu/auðmjúkur þjónn“. Jóhannes úr Kötlum 1976: 19. Ljóðið kallast þannig á við fjölda þjóðsagna, þjóðlegra frásöguþátta og mannlífslýsinga. þá má benda á að t.d. Aðventa Gunnars Gunnarssonar (1. útg. á ísl. 1939) fjallar um sama stef þótt sögupersónan þar lifi af þrátt fyrir mikla hrakninga.

xlviii Jóhannes úr Kötlum 1976: 19. Sambærilegt dæmi er að finna í lok 7. erindis þar sem fönnin sem smalinn fellur í er nefnd „helgur dúnn“. Jóhannes úr Kötlum 1976:

xlix Jóhannes úr Kötlum 1976: 20.

l Jóhannes úr Kötlum 1976: 96.

li Hér má t.d. vísa til þess að í Mater dolorosa er litið á lömbin sem skorin eru í sláturtíð sem fórnarlömb. Jóhannes úr Kötlum 1976: 67. Þá má benda á ýmsa staði þar sem öreigar eða hermenn er falla í baráttu fyrir friði og frelsi eru álitnir deyja n.k. staðgengilsdauða, þ.e. koma fram sem fórnarlömb.

lii Lúkasarguðspjall 9. 60. Í könnun Eysteins Þorvaldssonar á Sjödægru frá 1971 virðist gæta þeirrar missagnar að lokaerindið úr Hann er kominn sé úr Næturróðri. Eysteinn Þorvaldsson 1971: 51. Þá segir réttilega að Maríuvers sé úr Eilífðar smáblóm (1940). Eysteinn Þorvaldsson 1971: 36. það var þó síðar fellt úr þeirri bók og varð hluti af ljóðabálkinum Mannssonurinn (1966) og er líklega þekktast þaðan.

liii Jóhannes úr Kötlum 1976: 105. E.t.v. ber að líta svo á að karþasis-hugsunin komi hér fram þar sem slangan (höggormurinn) varpar „foreldrum hins ókomna“ á bál en í eldinum skírast þeir hlutir sem ekki brenna til ösku.

liv Jóhannes úr Kötlum 1976: 13

lv Jesaja 11. 6-7.

lvi Hjalti Hugson 2004: 86 og áfram.

lvii Jóhannes úr Kötlum 1976: 13

lviii Sjá t.d. „… í deiglu skal brenndur úr oss/sorinn …“ Jóhannes úr Kötlum 1976: 48.

lix Bent skal á að Mósebækur eru safnrit sem steypt er saman úr misaldra heimildum eða frumritum. Í fyrstu köflum I. Mósebókar (Genesis (sköpun) er að finna tvær sköpunarsögur úr tveimur mismunandi heimildum. Sú fyrri (í fyrsta kap. bókarinnar) segir að Drottinn allsherjar hafi skapað heiminn á sex dögum með orði einu saman. Hin síðari (í öðrum kap.) segir að hann hafi mótað karlinn af leiri jarðar og blásið honum lífsanda í brjóst en síðan skapað konuna úr rifi hans.

lx Jóhannes úr Kötlum 1976: 48

lxi Jóhannes úr Kötlum 1976: 72

lxii Vera má að í ljóðinu gæti einnig óbeinnar vísunar í lokakapítula Prédikarans þar sem rætt er um „vondu dagana“ þegar silfurþráðurinn slitnar. Prédikarinn 12. 6. Jóhannes úr Kötlum 1976: 109-110. Ljóðið fjallar um aftöku Julius og Ethel Rosenberg sem voru tekin af lífi í rafmagnsstóli í Bandaríkjunum. Eysteinn Þorvaldsson 1971: 47. Voru þau fyrstu amerísku þegnarnir sem voru teknir af lífi fyrir meintar njósnir á friðartímum en þeim var gefið að sök að hafa veitt Sovétmönnum upplýsingar um Manhattanáætlun Bandaríkjamanna um smíði atómsprengjunnar. Ljóðið er því eitt af pólitískum ljóðum bókarinnar.

lxiii Matteusarguðspjall 4. 4. Jóhannes úr Kötlum 1976:86.

lxiv Matteusarguðspjall 5. 14. Lúkasarguðspjall 24. 36. Jóhannesarguðspjall 20. 19, 21. Jóhannes úr Kötlum 1976: 124.

Inngangur

Í þessari grein verður fjallað um tvö trúarleg minni í kveðskap Jóhannesar úr Kötlum (1899-1972) á tímabilinu frá því fyrsta ljóðabók hans Bí, bí og blaka kom út 1926 þar til Sóleyjarkvæði birtist 1952. Þessi minni eru Kristur eða mannssonurinn og eftirvæntingarfull framtíðarsýn Jóhannesar. Því er síðarnefnda þemað talið trúarlegt að vonarrík framtíðarsýn er ríkur þáttur í kristinni trúarhefð og kallast á fagmáli guðfræðinnar eskatólógía (Eschatologie) sem merkir orðræða um hina hinstu tíma. Kristin eskatólógía kemur skýrt fram í lokaorðum trúarjátningarinnar frá Níkeu en þar segir: „Ég … vænti upprisu dauðra og lífs hinnar komandi aldar.“ i Hjá Jóhannesi liggur áherslan á síðari liðnum og kemur hún víða fram.

Ljóð eru heill heimur útaf fyrir sig þar sem form og inntak haldast í hendur svo vart verður sundur skilið. Merking ljóðs liggur enda oft á tíðum í samspili forms og inntaks. Á þetta benti Einar Bragi í ritdómi um eina af bókum Jóhannesar. þar segir hann: „Veruleiki ljóðs er ekki yrkisefnið sjálft, heldur mynd þess. Í góðu ljóði hverfur yrkisefnið í mynd sína, verður hún.“ ii Í þessari grein verður að mestu horft framhjá þessum sannindum og grafist fyrir um inntak eða boðskap ljóðanna jafnvel óháð mynd þeirra og formi. Mörgum kann að virðast þessi vinnuaðferð ljóðfjandsamleg. Hér er þó ýmislegt til málsbóta.

Mikinn hluta ferils síns var Jóhannes úr Kötlum boðandi baráttuskáld. iii Þessi staðreynd veldur því að í mörgum ljóðum hans drottnar boðskapurinn yfir formi og ljóðmáli svo að vart getur talist misþyrming að draga boðskapinn fram. Má benda á að í einu ljóða sinna gefur Jóhannes í skyn að mat hans sé að inntak ljóðanna sé forminu æðra eða eins og hann segir:

– – –
Eins og ljóð vort er einfalt og auðskilið
og hirðir ekki um rósfjötra rímsins
né fjólublá faguryrði,
heldur sannleikann sjálfan,
eins munum vér berjast til þrautar… iv (Leturbreyting HH)

Hér gefur Jóhannes út eins konar veiðileyfi á ljóð sín við vinnu af því tagi sem hér er gerð tilraun til. þá veita listfræðileg viðhorf Jóhannesar fullgilda ástæðu til að fjallað sé um kveðskap hans út frá inntaki og boðskap. Hann taldi að listinni bæri að þjóna ýmist trúarlegum, siðferðislegum eða þjóðfélagslegum markmiðum, vera „…vopn til eflingar ákveðnum hugsjónum, ákveðinni lífsstefnu“ þegar samfélagsaðstæður krefðust slíks. Má finna þeirri skoðun stað a.m.k. frá 1947. Á einum stað ræðir hann t.d. um „tilgangslist“ og má segja að drjúgur hluti að kveðskap hans falli undir þann flokk.v Meginmarkmið skáldskapar taldi Jóhannes vera að „…bjarga manninum frá andlegri tortímingu“ eða frelsa hann á máli trúarinnar. vi

Áður en skilið er að fullu við ljóðformið skal minnt á að þar gætti mikillar togstreitu hjá Jóhannesi en hann var það skáld af sinni kynslóð sem hvað mestan þátt tók í formbyltingu ljóðsins á 20.
öld. vii Í tilvitnuðum ritdómi sínum telur Einar Bragi hann þó hálfvolgan í trú sinni á hið nýja ljóðform.viii Jóhannes var því baráttuskáld í mörgu tilliti, pólitískt, trúarlega og hvað ljóðform snertir og var togstreita í viðhorfum hans á öllum þessum sviðum. ix

Á trúarlega sviðinu gætti mikilla átaka hjá Jóhannesi sem þó verður ekki verulega vikið að hér.x Þess ber þó að geta að hann virðist hafa gengið í gegnum sinnaskipti á öndverðum höfundarferli sínum en undir öfugum formerkjum af sjónarhorni trúarinnar séð. Hann sýnist sem sé snúa baki við hefðbundinni kristinni trú sem hann var uppfræddur í á ungum aldri til afneitunar á hefðbundnum skilningi kirkjunnar á Guði.xi Þó má leiða að því rök að þessi afneitun hafi ekki orðið þess megnug að mynda grunn að nýrri og sjálfri sér samkvæmri lífsskoðun. Gerir það kveðskap Jóhannesar að áhugaverðu umfjöllunarefni fyrir guðfræðing.

Trúarafstöðu Jóhannesar hefur verið lýst svo að hann hafi alla tíð, einnig eftir sinnaskiptin, verið „mjög trúhneigður og brennandi í trúaranda“ og einkum hafi trú hans á skaparann og Krist lifað af allar efasemdir. xii Undir þessa lýsingu má vissulega taka. þó verður að líta svo á að þessi trú skáldsins hafi verið mjög frábrugðin hefðbundnum kenningum kirkjunnar. xiii Trúarjátningu Jóhannesar má að einhverju leyti lesa út úr lokaerindi ljóðsins
Sálmur heiðingjans í upphafi Mannssonarins. þar segir hann hjarta sitt „heiðið“ og lýkur erindinu með þessum orðum:

þinn dýrlegi óður varð ekki
mín endurlausn – því er nú ver. xiv

Þarna setur Jóhannes sig út af „sakramentinu“ en þó á þann hátt að trúhneigðin leynir sér ekki.

Hér verður byggt á Ljóðasafni Jóhannesar úr Kötlum sem gefið var út af Heimskringlu á 8. áratug 20. aldar og koma fimm fyrstu bindin einkum til álita. xv Þetta leiðir til þess að ekki er grafist fyrir um aldur eða fyrstu birtingu einstakra ljóða. Ekki má því draga harðar ályktanir um þróun í tíma af því sem hér verður sagt enda skipta nákvæmar aldursgreiningar í fæstum tilvikum verulegu máli. Hér verður meiri áhersla lögð á heildarlínur.

Mesta skáld þessa heims
Í eldri kveðskap Jóhannesar kveður ekki mikið að Kristi fyrir utan hugljúfar íhuganir hans um Jesúbarnið sem einkum koma fram í jólaljóðum í fyrstu bókum hans.

Í Níunda nóvember, einu af lokakvæðunum í Hrímhvítu móður sem ort er um Gúttóslaginn (1932) kemur fram snörp ádeila á hefðbundinn kristindóm sem var algeng í ljóðum Jóhannesar um þessar mundir. Í ljóðinu er kveðið um hina öru uppbyggingu Reykjavíkur og teflt fram andstæðum, nýjum og góðum húsum er reist höfðu verið við nýjar götur og köldum hjöllum sem „hrörna í ryki og fúa“ þar sem verkalýðurinn haldinn „skorti, gremju, gigt og lúa,/guð sinn eiga … að finna…“ xvi (Leturbreyting HH) Síðan kemur hástig ljóðsins þar sem ranglætið lýkst upp fyrir alþýðunni:

Góðu húsin voru ætluð öðrum:
æðri stétt, sem rændi lýðsins fjöðrum,
– þessum hreyknu höggormum og nöðrum
heims, sem Jesús Kristur barðist við.
Starfsins þjóð er ýtt að yztu jöðrum
eða í kjallarann – að skransins hlið. xvii (Leturbreyting HH)

Þarna örlar á nýjum tóni í kveðskap Jóhannesar, hinn pólitíski Kristur, bróðir öreigans, sem barðist við valdhafa þessa heims stígur fram á sviðið. Frá guðfræðilegu sjónarhorni er því um tímamótaljóð að ræða. xviii

Kvæðabálkurinn Mannssonurinn er frá svipuðum tíma og bendir nafnið til þess að þar megi finna mikilvæga uppistöðu í kristsfræði Jóhannesar á þessu skeiði, en bálkurinn einkennist af fyrrnefndum sinnaskiptum hans.xix Fyrsta ljóð bálksins, Sálmur heiðingjans, myndar eins konar inngang að honum öllum og varpar ljósi á trúarbaráttu skáldsins eins og á var bent. xx Í næstsíðasta erindi „sálmsins“ er hins vegar að finna mikilvæga vísbendingu um hvernig Jóhannes leit á Krist á þessum tíma: xxi

Og ennþá berast mér boð frá þér,
minn bernskuvinurinn góði,
handan úr hliðskjálfi geims
og alltaf fer þá að ólga í mér
sú uppreisn þín fullum móði
gegn seiðskröttum valds og seims,
sem gerði þig mennskastan manna
og mesta skáld þessa heims. xxii

Hér er Kristi lýst sem uppreisnarmanni gegn valdhöfum þessa heims og því auðvaldi sem þeir ráða yfir og nota til að kúga alþýðuna. xxiii Það er einmitt þessi uppreisn hans fyrir réttlætið sem gerir hann að því sem hann er: „mennskastan manna“ og „mesta skáld þessa heims“.

Hugmyndin um Krist sem þann sem verið hefur sannastur maður eða „mennskastur“ manna“ kemur einnig skýrt fram í Jesú Maríusyni, einu þekktasta kristskvæði Jóhannesar sem hér kemur lítið við sögu af þeirri einföldu ástæðu að það birtist ekki á bók fyrr en í Sjödægru og fellur því utan þess tímaramma sem hér er settur. þar er Kristur sagður „mannlegleikans kraftur“. xxiv Um þá staðhæfingu verður fjallað síðar. Hér skal aftur á móti staldrað við þá líkingu að Kristur hafi verið „mesta skáld þessa heims“.

Hjá Jóhannesi er skáld ekki aðeins maður sem yrkir ljóð heldur miklu fremur sjáandi, spámaður – sá sem hefur öðlast skilning á leyndardómum lífsins og lifir í samræmi við þá. Má segja að Jóhannes fylgi þar eldfornum hugmyndum um tengsl skáldskapar og visku sem rekja má allt aftur til sagna af Óðni en koma einnig víðar fram. Í þessu sambandi er athyglisvert að skáldið segir í tilvitnuðu erindi að sér berist boð frá Kristi „handan úr hliðskjálfi geims“ en það tengir hann beint við Óðin.

Sami skilningur á hlutverki skáldsins kemur fram í hinum umdeilda lofsöng Jóhannesar um Jósef Stalín þar sem segir að meira ævintýri hafi átt sér stað í Sovétríkjunum en „…nokkurt skáld/gat fram í tímann séð.“ xxv (Leturbreyting HH)
Í ljóðinu Syndafall (Hart er í heimi) varð ljóðmælandinn skáld er hann kyssti fyrsta kossinn og uppgötvaði þannig dýpsta leyndardóm, hamingju og þrá mannsins. xxvi þá er öll þjóðin sögð skáld í ljóðinu Mitt fólk (upphafsljóð sömu bókar) þar sem hún vekur ljóðmælandann til vitundar um samstöðu sína með henni í þjáningu hennar og gerir hann þar með að skáldi xxvii. Loks má benda á að í Söngvara Noregs (Sól tér sortna) kemur skáldið fram sem sá er leitar hinna réttlátu skuldaskila í ranglæti stríðsins. Þar skiptir þó máli að ljóðið fjallar um Nordahl Grieg sem var ekki aðeins andspyrnumaður heldur einnig skáld í venjulegri merkingu orðsins. xxviii

Víða í Sálmi heiðingjans koma fram vísanir til Krists sem skálds í þessari merkingu. Hann var sá sem „fólki ráðlagði að trúa/á síungan sannleikann“. Honum og boðskap hans, sem oft eru óaðskiljanlegir þættir í kristinni trúarhefð, er lýst sem hinni „ungu gleði“ og í orðum hans felst „hin eilífa list“. Fagnaðarerindi hans er loks nefnt hinn „dýrðlegi óður“. xxix Hugsunin um Krist sem skáld liggur því eins og rauður þráður í gegnum allt ljóðið.

Í „sálminum“ gætir þungra pólitískra undirtóna. þeir sem smána „líf sitt og land og þjóð“ en eta þó og drekka „án afláts hans [þ.e. Krists] hold og blóð“ eru hinir eiginlegu andstæðingar Krists, sem svíkja hann og krossfesta allt til þessa dags:

Höfðingjar þessa heims í dag
helvítis logum rauðum
varpa á himins hlið,
breyta ódáins akri í flag,
auðgast á stríði og nauðum
og kalla það kristinn sið
– hafa þannig að háði
hann, sem boðaði frið. xxx

Verk Krists fólst í því að gera uppreisn gegn þessum „seiðskröttum valds og seims“ og vekur samhljóm í tilfinningalífi skáldsins. Uppreisnin fólst ekki síst í því að Kristur stóð í hlíð fjallsins (sbr. Fjallræðuna) og ráðlagði fólki að „…trúa/á síungan sannleikann,/unz drottinvaldið hann dæmdi/ til dauða sem glæpamann“. xxxi Hér mætum við því hinum pólitíska Kristi, uppreisnarmanninum Kristi, spámanninum Kristi, Kristi sem barðist gegn valdhöfunum við hlið hinna snauðu og kúguðu.

Í Mannssyninum eru lykilatburðir Nýja testamentisins og biblíusagnanna síðan raktir í sextán sjálfstæðum ljóðum. Framan af er Kristi lýst sem manni sem er ómeðvitaður um hlutverk sitt og það sem beið hans. Í sjötta ljóði, Heimsríkinu, sem rekur freistingarsöguna, verða ákveðin hvörf:

En vitið þið hvað?
Okkar vinur bað:
Vík frá mér, Satan! – og rölti af stað.
(Sitt heimsríki að fá
þannig hnjánum á,
eins og helvítis þræll – slíkt var af og frá!). xxxii

Þá var það (hór-)konan sem þvoði fætur Krists með tárum sínum og þurrkaði það höfuðhári sínu (Lúkasarguðspjall 7: 36 og áfram) sú sem fyrst skynjaði hlutverk Krists eins og kemur fram í Nardus (10. ljóði):

Ég þekki marga hetju. Hann er mestur.
Hans hvíti armur dauðans lögmál brýtur.
Hans frelsisrödd er gullinn þeyr sem þýtur.
Ég þekki margan öðling. Hann er beztur.
Ég undrast Hann. Í öllum mínum taugum
er eitthvað, sem Hans þögla valdi lýtur.
Nú geng ég inn og heilsa. Hann er setztur. xxxiii

Í þessu var hún fremri nánustu lærisveinum Krists, ekki síst Júdasi sem sagður er hafa selt „..eitt spámannstetur/ á sextíu og sjö krónur danskar/að sögn – og þó hálfri betur–.“ xxxiv

Í Klettinum (12 ljóði) sem fjallar um afneitun og iðrun Péturs segir loks að hann hafi iðrast vegna þess að „guðsaugað hafði þá ratað á snöggasta blettinn.“ xxxv [Leturbreyting HH] Skilja má orðin svo að um auga Krists sé að ræða og hann hafi því enn á kreppuárunum verið meira en maður að skilningi Jóhannesar. Hér getur þó líka verið um myndræna vísun að ræða og þá til samviskubits Péturs vegna svika sinna við manninn Jesúm.

Í öllum ljóðaflokknum er áhersla lögð á mennsku Krists og samstöðu hans með öðrum mönnum. Dæmi um það er að finna í þriðja síðasta ljóðinu, Guðlastari, en þar er Kristur ætíð kallaður Maðurinn.xxxvi Í næstsíðasta ljóði: þrír krossar er lokum og tilgangsleysi kristsatburðarins (með því er átt við líf, starf og boðun Krists) lýst:

Byltingin var fyrir bí.
Baðaðir ljósi á ný
Jórsalir hófu til hæða
hauskúpu stirðnaðra fræða.
Útvalin guðsþjóðin enn
aðhylltist skriftlærða menn.
Lofkesti lýðsins þeir fengu.
Líkin á krossunum héngu. xxxvii

Enn ljósara er þó tilgangsleysið í síðasta ljóðinu, Móðirin. þar segir frá ferð Maríanna þriggja frá Jerúsalem hinsta sinni. María móðir Jesú verður þar persónugervingur fyrir mæður allra „…sem rísa og líka hinna sem falla…“ fyrir góðan málstað. Lokaerindi og þar með ályktun alls ljóðabálksins hljóðar svo:

Hún var ei guðsmóðir, heldur sú fávísa kona,
heilög í anda, sem trúði og vonaði á alla.
en pínu og dauða síns ljúflings að launum fékk. xxxviii

Í Mannssyninum er með öðrum orðum ekki um neina upprisu né páska að ræða. þrátt fyrir allt hafði þó eitthvað mikilvægt átt sér stað í kristsatburðinum. Eitthvað sem skáldið setur aðeins fram í spurnarformi:

Til hvers var himinsins lifandi ljós að kvikna
– loga svo skært, að jörð yrði höfug og frjó?
Barst það úr fjarskanum inn í hinn eyðandi storm
einungis til þess að blakta um stund – og slokkna?

Hversvegna urðu hin litríku blóm að blikna
– bróðerni og líknsemd að týnast í hatur og róg?
Hvervegna voru sannleikans fegurstu form
færð í purpuraskikkjuna blóði stokkna? xxxix

Þrátt fyrir allt hafði því koma Krists í þennan heim, hver sem hann var, tvímælalaust og endurleysandi gildi. Í Mannssyninum gætir því ekki von og tilgangsleysis og þar með beinnar afneitunar, heldur miklu fremur sterkrar efahyggju í bland við framtíðartrú. Tímabilið sem fæddi af sér ljóðabálkinn, kreppu- og stríðsárin, var ekki heldur tími sem glæddi fölskvalausar vonir eða bauð upp á einfaldar lausnir.

Of langt er gengið að segja að í Mannssyninum sé sett fram íslensk umhverfisbundin (kontextuell) guðfræði, en með því er átt við guðfræði sem miðast við menningar- og félagslegt umhverfi þess sem setur hana fram. Í þessu tilviki íslenskan veruleika á kreppu- og stríðsárunum. Sögusviðið er t.d. ætíð Palestína um daga Krists. Myndir og líkingar sem brugðið er upp eru á hinn bóginn mótaðar af íslensku sveitamálfari og að nokkru leyti sveitaveruleika. það, sem og hinar persónulegu túlkanir skáldsins, gera Mannssoninn að frumlegu skáldverki en ekki ljóðrænni endursögn biblíurita eins og löng hefð var fyrir hér á landi.

Ljóðið Hvað nú, ungi maður?, annað síðasta í Hart er í heimi, varpar einnig mikilvægu ljósi á kristsfræði Jóhannesar úr Kötlum. þar rekur hann í grófum dráttum þróunarsögu mannsandans og myndar kaflinn um Krist þungamiðju sem ljóðið hverfist um. Í fyrri hluta ljóðsins er þróunin rakin frá dögum hellisbúans fram til daga Krists. Eftir það er tekið að rekja raunir nútímamannsins. Í kaflanum um Krist er staldrað við þar sem hann hélt Fjallræðuna í flokki fiskimanna. Honum er lýst sem mildum, mögrum smiði þorpsins með jarpa lokka og í hvítri skikkju og var þakklátur fyrir hvern þann geisla sem vildi skína á hann.xl Starf Krists og boðun sem „flæddi eins og kliður himinvatna inn í sálir smælingjanna“ kallaði þó á andstöðu:xli

En þrælar gulls og bókstafs voru óvinir þíns anda,
því orð þitt kveikti frelsisþrá í barmi hinna ungu.
þeir tóku þig og hæddu þig og hræktu á þig í bræði,
– þeir hræddust þessa alþýðunnar rödd á skáldsins tungu.
Og fiskimannabrjóstin urðu full af sorg og kvíða,
– það sló fölva á rauðblá sundin milli lands og eyja,
og liljurnar og rósirnar í hálfrökkri sig hneigðu
og hvísluðu: Á vinur allra manna þá að deyja? xlii (Leturbreyting HH)

Hér kemur skýrt fram að Kristur var málsvari öreiganna og í þjáningu hans speglaðist þjáning þeirra eins og segir í næsta erindi:

Á kross einn varstu negldur, þorpsins mildi, magri smiður,
og hún móðir þín stóð álengdar í smæð sinni og tárum.
Í augum þínum speglaðist öll öreiganna þjáning,
– um andlitið rann blóð undan þyrnikransi sárum.
Og skordýrin þig stungu og naglarnir þig nístu,
og nöturhrollur sektarinnar fór um menn og konur.
Loks hneigðir þú þitt höfuð, þungt og gljúpt,
og gafst upp andann.
Og guðssonurinn hékk þar: hinn dáni mannsins sonur. xliii

Lokahending erindisins er áhugaverð frá guðfræðilegu sjónarhorni þar sem þar kann að gæta hinnar hefðbundnu tvíeðliskenningar kirkjunnar sem felur í sér að Kristur hafi verið sannur Guð og sannur maður eins og m.a. kemur fram í Níkeujátningunni. Lokahending þriðja síðasta erindis ljóðsins gerir þá túlkun þó ólíklega þar sem því er haldið fram að maðurinn í merkingunni mannkynið hafi verið krossfest fyrir 1900 árum vegna þess hversu skammt það hafði náð á þroskaferli sínum. xliv Hér ber því fyrst og fremt að líta á Krist sem fulltrúa mannkyns eða þann sem var „mennskastur manna“ og kraftur „mannlegleikans“.

Í tengslum við þá þróunarsögu sem rakin er í Hvað nú, ungi maður? er áhugavert að Jóhannes úr Kötlum leit svo á að guðstrú væri liður í þróun mannsins og afleiðing af þrá hans eftir fullkomnun. Af þessari þrá var guðsmynd mannsins sprottin. Jóhannes skipaði sér því í sveit þeirra sem álíta að maðurinn hafði skapað guð en ekki öfugt. Listina tengdi Jóhannes síðan á órofa hátt við þessa hugmyndafræði þar sem hann áleit að frá upphafi hafi listin verið tengd trúarlífi og sprottin beint upp úr guðsdýrkun. Með þessu tvennu, hugmyndinni um guð og listsköpuninni, tók tegundin „heljarstökk frá dýri til manns“ xlv Fyrri hluti þessarar lýsingar samræmist vel róttækum samfélagshugmyndum skáldsins en er í andstöðu við kristna trúarhefð. Ekki er unnt að staðhæfa að þessi sýn búi alfarið að baki allra þeirra ljóða sem hér hefur verið vikið að. Þvert á móti skal því haldið fram að áhrifa hefðbundins og kristilegs uppeldis Jóhannesar hafi gætt í ljóðum hans löngu eftir sinnaskipti hans til sósíalismans.

Þegar skýra skal þá mikilvægu stöðu sem Kristur hafði í ljóðum Jóhannesar, ekki síst eftir sinnaskipti hans, er mikilvægt að hafa í huga ummæli frá 1956 þar sem hann varði lofkvæði sitt um Jósef Stalín. þar segir hann það löngum hafa verið áráttu sína að yrkja lofsöngva enda hafi hann ort slíka söngva um guð almáttugan, móður náttúru, landið en ekki síst fólk, bæði nafngreinda einstaklinga, e. k. mikilmenni, og alþýðuna eða „þegna þagnarinnar“.xlvi Í þessum kveðskap, einkum um einstaklinga, telur hann sig oft hafa tekið áhættu þar sem trúin á manninn sé „áhættusamari en nokkuð annað“ og sér hafi hætt til að mála sterkum litum, „skapa hetjur og jafnvel dýrlinga.“

Þessa afstöðu telur skáldið þó áhættunnar virði vegna þess að það sé einmitt trúin á manninn „sem hnikað hefur homo sapiens nokkuð á leið og þeim mun lengra sem hún hefur verið heitari og einlægari.“ xlvii Er Jóhannes hér samkvæmur þeirri þróunarhyggju sem fram kom í guðsmynd hans. Af fyrrgreindum ástæðum leit hann ekki á kveðskap sinn af þessu tagi sem raunsæjar lýsingar á sögupersónunum „heldur öllu fremur sem óskmyndir, hugsjónalega persónugervinga“.xlviii þá einstaklinga sem hann orti um leit hann því fyrst og fremst á sem dæmi um „framtíðarmanninn“ sem hann treysti sér ekki til að skynja né skýra nema gegnum ákveðna einstaklinga. xlix Líta má svo á að Kristur hafi verið hinsta „óskmynd“ hans og hinn fullkomni „hugsjónalegi persónugervingur“ mannsins eða mennskunnar. Með öðrum orðum má segja að Kristur hafi verið frummynd mannsins eða „erkitypisk“ mynd hans, svo vísað sé til orðaforða djúpsálarfræðingsins C. G. Jungs. l Hinn mannlegi eða holdtekni Kristur verður því mikilvæg uppistaða í þeirri viðleitni Jóhannesar að kveðja samtímamenn sína til dáða, bjarga manninum þannig frá „andlegri tortímingu“ (sjá hér að framan).

Kristur var þó ekki aðeins slík óskmynd í huga Jóhannesar, heldur byggði hann líka á siðaboðaskap hans þó það væri gert með fyrirvara róttæklingsins. Í greiningu sinni á íslenskum samtímaveruleika 1955 sagði hann t. d.: „Maður getur stundum meira að segja orðið dálítið guðhræddur og tekið undir með trésmiðssyninum fræga: maðurinn lifir ekki á einu saman brauði – og: að hvaða gagni kemur það manninum þótt hann eignist allan heiminn ef hann bíður tjón á sálu sinni?“ li

Framtíðarsýnin
Jóhann Hjálmarsson skáld hefur látið svo um mælt að Jóhannes úr Kötlum hafi dreymt um „nýjan heim, nýja menningu, og eru þar komin sósíalísk lífsviðhorf“. lii Þá lætur hann að því liggja að Jóhannes hafi haft þá trú „að mannlegt vald“ gæti komið þessari nýju framtíð til leiðar. Lítur hann því svo á að skáldið hafi haft „einfalda lífsmynd“. liii Hér skal þessu mati mótmælt. Aftur á móti skal því haldið fram að vissulega hafi Jóhannes haft sterka framtíðarsýn, en hún hafi verið blæbrigðarík og langt frá því að vera einföld eða í þá veru að það stæði í mannlegu valdi að skapa það framtíðarland sem hann þráði. þá virðist ljóst að hugsýnir hans um framtíðina byggðust ekki aðeins á hugsjón sósíalismans heldur voru slungnar fleiri þáttum. Hér að framan var látið að því liggja að trúaruppeldi Jóhannesar hafi mótað hugmyndir hans um Krist lengi eftir sinnaskiptin. Á líkan hátt hefur Kristinn E. Andrésson fært rök fyrir því að framtíðarsýn hans hafi einnig átt rætur í uppeldisaðstæðum hans, þ. e. í ungmennafélagsandanum, en orðið pólitískt róttæk við sinnaskiptin líkt og kristsmyndin. liv

Hér er því haldið fram að það sé réttlætanlegt að nota hugtakið eskatólógía (sjá hér að framan) um framtíðarsýnina í kveðskap Jóhannesar úr Kötlum. Jafnframt skal viðurkennt að oft er þessi framtíðarsýn aðeins líkt og veikur undirtónn í ljóðunum, nánast almenn bjartsýni og jákvæð lífssýn, stundum er hún stríðari, veraldlegri og sósíalískari, einstaka sinnum virðist þó mega líta svo á að um raunverulega kristna eskatólógíu sé að ræða. Kemur það sterkast fram í upphafi og lok þess tímabils sem hér er fjallað um. Þrjú síðustu erindin í kvæðinu Dagur í Álftirnar kvaka verða t. d. ekki skilin öðru vísi en í ljósi kristinna hugmynda um efsta dag, enda var ljóðið ort fyrir sinnaskipti skáldsins. Í Sóleyjarkvæði gætir svipaðra áherslna. Framsetningin þar er þó algerlega veraldleg.

Í jafn saklausu tilefni og 25 ára afmæli UMFÍ (1932) orti Jóhannes Kveðju sem birtist sama ár í Ég læt sem ég sofi. lv Í þriðja kafla þess brýst sterk framtíðarsýn og framtíðarþrá fram og hún er hápólitísk. Þar hvetur hann æskulýðinn til að binda enda á „þetta grimma, gráa stríð“ þannig að hver fái sitt og „hyljist grænu grasi sporin rauð.“ lvi Hæst rís eskatólógían þó í erindinu:

Þann dag, er sérhver hefur heimt sinn rétt
og hlotið sína ríku lífsins gjöf,
og mannkyn allt er orðið sama stétt,
sem eykur lífsins gildi jafnt og þétt,
– þann dag mun andinn halda lengra á höf.
Sú öld, sem ber sín börn á hjarnið snauða,
er blind – og felur í sér gröf og dauða. lvii

Framtíðarsýn skáldsins kemur þó enn sterkar fram í kvæðinu Vér öreigar (Samt mun ég vaka) sem líta má á sem samfellda sósíalíska túlkun á þjóðarsögunni frá landnámi til samtímans. Þar kemur fram að alþýðan vaknaði og sá „hinn sorglega feril“ sem saga hennar hafði einkennst af. Í stað þjóðfrelsisbaráttunnar kom stéttabarátta. lviii Í ljóðinu nær framtíðarsýnin hámarki í tveimur síðastu erindunum og í lokin heitir skáldið því að öreigarnir muni berjast til þrautar „í bróðurlegri, einfaldri alvöru uns þeir fái frelsað „hið fyrirheitna land.“ lix [Leturbreyting HH] Þar grípur skáldið til Gyðing-kristins orðalags um land fyrirheitsins sem ekki er staðleysa (útópía) í þeirri trúarhefð, heldur felur í sér bjargfasta vissu um komu „öðru vísi framtíðar“ þar sem hinir fjötruðu muni njóta frelsis. Í Brúnu höndinni (sama bók) sem ort er vegna framrásar nasismans í álfunni kemur framtíðarvonin einnig sterkt fram í lokaerindinu. lx

Hvergi kemur pólitísk eskatólógía Jóhannesar þó fram í eins hreinræktaðri mynd og í ljóðinu Sovét-Ísland (sama bók) sem hefst með hendingunni:

Sovét-Ísland,
óskalandið,
– hvenær kemur þú?
– – – lxi

Ljóðið endar á fullvissunni um að „lýðviljans land“ undir stjórn verkamanna, sem einkennist af krafti viljans, eldi áhugans og innileik bróðurþelsins, muni verða að veruleika. lxii

Næsta bók Jóhannesar, Hrímvíta móðir, einkennist af söguljóðum sem flest fjalla um „stórmenni sögunnar“. Í Hinn hvíti ás sem fjallar um Jón Sigurðsson og sjálfstæðisbaráttuna brýst framtíðarsýnin þó fram: „– Úr fortíð hann byggir upp sókndjarfa samtíð/með sjónirnar hvesstar á volduga framtíð.“ lxiii Þrjú síðustu ljóðin skera sig frá fyrri ljóðunum í því að þar er fjallað um alþýðuna. Sprengja tvö þau síðustu af sér hin sögulegu efnistök og beina sjónum fram á við. lxiv

Í Hart er í heimi gætir eskatólógíunnar í ýmsum ljóðanna. Í Og þó – – vaknar óvænt „draumur kær um nýja, betri tíð“ í hjarta bóndasonar sem „veit ei hót um sigursöngva heimsins:/að sjálfur fyrsti maí er í dag.“ lxv Þannig leitar kenndin um hina nýju framtíð jafnvel á þá sem enn eru sér ómeðvitaðir um stöðu sína í þjóðfélaginu og gang sögunnar. Í Grát þú ei gætir hins vegar bölsýni er Jóhannes segir að draumur æskumannsins um „sumarlandið“ sé að deyja „í dölum þessa lands.“ lxvi Í lokaerindinu kemur þó huggun, von eskatólógíunnar fram:

Grát þú ei, barn mitt! þú átt þessa framtíð,
sem þeyrinn boðar hér.
Hin mikla bylting vorsins vofir yfir,
– hún væntir liðs af mér,
og kanski verð ég fallinn, þegar fólkið
sitt frelsi dáir hæst.
En ég er sæll, ef sumarglaðar óskir
míns sonar geta rætzt. lxvii

Í báðum þessum ljóðum setur skáldið fram framtíðarþrá sína í samræmi við uppruna sinn í íslenskri sveit. Hér má því ræða um umhverfisbundna (kontextuela) eskatólógíu. Hin vonarríka framtíð er samslungin íslenska vorinu og mun bresta á líkt og það. það er síður en svo að framtíðin og framtíðarlandið sé í huga Jóhannesar einfalt mannanna verk eins og Jóhann Hjálmarsson gaf í skyn. Þvert á móti er framtíðarlandið fastmótaður þáttur í (díalektískum) gangi sögunnar og mun því verða að veruleika þrátt fyrir veikleika og vonbrigði þeirra sem bíða. lxviii

Hitt er síðan annað mál að öll eskatólógía er skuldbindandi og skáldið skynjar skyldur sínar við framtíðina.lxix Í Dagskipan Stalíns (Sól tér sortna) er t. d. ljóst að bylting er forsenda hinnar nýju framtíðar (sjá ekki síst 4. erindi og lokaerindið). lxx Sama hugsun kemur fram í Öreigaminningu (sama bók) þar sem skáldið lýsir þeirri sannfæringu sinni að öreigarnir muni ekki öðlast völd á grunni bræðralags sem fæst með því að makka við „burgeisana“ og biður um „…minna af veizluhöldum,/en meira af byltingunni!“ lxxi

Hin trúarlega framtíðarsýn Jóhannesar er æði tvíræð og vitnar um trúarlega glímu hans. Hvað óþreyjufyllstur er hann í ljóðinu Opið bréf (Ég læt sem ég sofi) sem kom út fyrir sinnaskipti hans en ber þeim þó vitni. þar segir m.a:

Ó, ungi, ókunni guð!
þú sem æskuna gefur og enn ert að skapast,
og aldrei vilt hörfa, hve mikið sem tapast,
þú sem enn ekki hefur til almættis hafizt,
– ég óttast það mest, hvað þú hefur tafizt!
Hinir friðlausu bíða eftir frelsi þínu,
– þeir finna eitthvað byltast í hjarta sínu,
er deilir á blekkingu dauðra orða
í draumi þess lýðs, sem varð hungurmorða.
Ert það þú? lxxii

Í hinum mikla söguljóði Hvað nú, ungi maður? (Hart er í heimi) segir í lok einnar hendingarinnar um Krist:

Og þú sást í fögrum hillingum úr vorsins gullnu gluggum
inn í guðssonarins fyrirheitnu veröld, stóra og bjarta. lxxiii

Þarna byrjar eskatólógía Jóhannesar að verða trúarleg eftir sinnaskiptin. Í þessu ljóði sér hann framtíðarlandið þó enn sem lið í þróunarferli mannsins. Ljóðinu lýkur svo í mannhyggju þar sem maðurinn verður sjálfur herra og guðum æðri.lxxiv

Trúarlegri er framtíðarvonin einnig í ljóðinu Kom til mín (Sól tér sortna) þar gerist skáldið persónugervingur alls þess sem þráir og þjáist og ákallar „móður allra þjóða“ og biður hana stíga upp úr logum heimsófriðarins. Auk þess ákallar Jóhannes þessa frelsis- og friðargyðju sem „móður guðs og manna“ og í næstsíðasta erindinu segir:

Norðar, norðar lát þú renna
frelsissól.
Gef að sóley vaxi í mínu
túni næstu jól.
Kom til mín með lausnarann í fangi. lxxv

Vart verður framhjá því litið að náin tengsl séu milli þeirrar friðargyðja sem ljóðmælandinn ákallar og Maríu guðsmóður. Fleiri kristnar vísanir leynast í ljóðinu eins og „smyrsl á hörpudiski“, „munablóm frá hinni fornu Róm“ auk stjarnanna sem eru þekkt tákn Maríu. lxxvi

Í lofkvæðunum um Kaj Munk og Nordahl Grieg (Sól tér sortna) kemur loks greinilega fram að hið illa er tímanlegt en hið góða eilíft þar sem framtíðin er falin í því. lxxvii

Framtíðarsýnin, Jesúútburðurinn og smiðurinn
Í Sóleyjarkvæði ófust kristsmynd og framtíðarsýn Jóhannesar úr Kötlum saman á hvað nánastan hátt og þar með þau tvö stef sem hér er fjallað um. Kvæðið er ort í andófi við herverndarsamninginn við Bandaríkin og endurkomu erlends herliðs til landsins (1951) sem aldrei skyldi hersetið á friðartímum samkvæmt þeirri stefnu sem ríkt hafði. lxxviii Hefur verkið að þessu leyti hliðstæða stöðu og Atómstöð Halldórs Laxness (1948) sem andæfði Keflavíkursamningnum (1946). Hér verður ekki fjallað um tilurð og gerð Sóleyjarkvæðis fremur en annarra ljóða sem um er vélt í greininni. þess skal þó getið að hér er um langan kvæðabálk að ræða (44 bls.) sem skiptist í 25 kafla. Líta má á verkið sem eins konar rhapsódíu í orðum þar sem höfundurinn leitar víða fanga í minni, sagnir, sagnadansa, ritningarstaði og stefjabrot sem hann vefur saman í samfelldan óð. Kveðskapur Jóhannesar hefur e.t.v. hvergi verið nær galdri og því er sérlega erfitt að greina röklega þau tvö minni sem hér er unnið með. Einkum á þetta þó við um kristsmyndina.

Það er hugmynd mín að kvæðið hefði ekki getað legið fyrir fullort af þeirri snilld sem raun ber vitni á jafnskömmum tíma, ef skáldið hefði ekki áður fengist við sömu hugmyndir og birtast í kvæðinu á náskyldan hátt. Þannig má líta á ljóðin þegar landið fær mál, Tröllið á glugganum (Hart er í heimi), Brúðurin blárra fjalla, Fjallkonan og Kom til mín (Sól tér sortna) sem upptakt eða aðfara Sóleyjarkvæðis. Á ytra borði eru þessi ljóð þó ólík innbyrðis og frábrugðin Sóleyjarkvæði.lxxix þrátt fyrir þetta er kvæðið einstakt í sinni röð og í því takast á kvöl og húmor sem er undirstrikað í tónlist sem Pétur Pálsson (1931-1979) gerði við kvæðið og gefin hefur verið út hljóðrituð, fyrst 1967.lxxx Varð kvæðið í þeirri mynd n.k. þjóðsöngur hernámsandstæðinga.

Kvæðið gerist í tveimur sögusniðum, á riddaratíma miðaldanna og þeim tíma sem það er ort á. Söguþráðurinn er í stuttu máli sá að „Sóley sólufegri“ og brúðgumi hennar, tákn og baráttuöfl þjóðfrelsis og friðar, sitja í höll sinni. Brúðguminn átti sér fagra fortíð sem baráttumaður góðs málstaðar – en var stunginn svefnþorni er ill öfl úr vestri sóttu að landinu með svikum og í samvinnu við innlend stjórnvöld. Kemur þarna fram flökt kvæðisins milli tímasviða. Sóley barst þá sú vitrun að valan Þjóðunn Þjóðansdóttir (þ.e. þjóðin) gæti ein vakið riddarann og þannig endurheimt landið. Þjóðunn reyndist þó snúin á band hins vestræna valds. Hófst þá mikil þrautaganga Sóleyjar um „stíg stíga“ og „ál ála“ er hún leitaði hjálpar bónda, fiskimanns og verkamanns, fulltrúa alþýðunnar, til að snúast til varnar, en enginn vogaði að fórna tímanlegum hagsmunum fyrir frelsi þjóðarinnar. Loks tókst óvinunum að slá hring um Sóleyju, fjötra hana og fangelsa. Undir lok ljóðsins rekur hún raunir sínar fyrir umkomulausri mús sem vanið hafði komur sínar í varðhaldið. Músin svaraði með augnaráði sem enginn veit hvort hafði að geyma „örvænting ellegar fyrirheit“. Í millitíðinni hafði riddarann þó dreymt draum sem fól í sér von um nýtt upphaf, um að allt yrði eins og fyrr. Í lok ljóðsins sefur brúðguminn þó enn og Sóley er enn í fjötrum. lxxxi Kvæðinu lýkur því með herhvöt til þjóðarinnar:

Hermdu mér Þjóðunn Þjóðansdóttir,
vísust af völum:
ætlarðu að lifa alla tíð
ambátt í feigðarsölum
á blóðkrónum einum
og betlidölum?

Er ekki nær að ganga
í ósýnilegan rann [kastala Sóleyjar og riddarans],
bera fagnandi þann
sem brúðurin heitast ann
út í vorið á veginum
og vekja hann? lxxxii

Þjóðin á valið og ber þannig ábyrgð á örlögum sínum og frelsi.

Í kvæðinu er m. a. vísað í ritninguna og kristinn trúararf auk þess sem ýmis meginstef trúarinnar koma fram í ljóðinu og eru að sumu leyti örlagaþættir sem skipta sköpum í framvindunni. Sóleyjarkvæði er því trúarlegt, sósíalískt baráttukvæði fyrir þjóðfrelsi og friði.

Meðal þeirra vísana í kristna trúarhefð sem finna má er að búningi Sóleyjar er svo lýst að við linda hennar leiki „lykill frá Róm“. lxxxiii Róm kann hér að vera rímorð (á móti kóralskóm). Tákngildi orðanna er þó einnig ótvírætt og vísar það til miðalda, bæði hvað varðar búnað húsfreyju og þeirrar rómversku kristni sem þá var hér við lýði en í henni er lykillinn merkingarþrungið tákn (sbr. Lykla-Pétur) og lyklavaldið gegnir þar mikilvægu hlutverki eins og kunnugt er. Í fimmta kafla kvæðisins er ástandi landsins lýst um það leyti sem það var selt í ræningjahendur. þar segir m. a.:

Yfir myrkviði æ
álagavindar gnauða,
leitt er til slátrunar alla daga
lamb hins snauða
– – – lxxxiv

Lambið er sem kunnugt er þekkt kriststákn (sbr. Agnus Dei, lamb Guðs sem ber burt syndir heimsins og kemur m.a. við sögu í helgisiðum kvöldmáltíðarinnar og Opinberunarbók Jóhannesar). þá vísa orðin óbeint til Spádómsbókar Jesaja (53. kap.) þar sem rætt er um hinn líðandi þjón Drottins sem „…lauk eigi upp munni sínum, eins og lamb, sem leitt er til slátrunar…“. Loks má benda á ýmsar dæmisögur Nýja testamentisins um ranglæti þessa heims þar sem sagt er að tekið verði af þeim sem ekkert hefur en hinn ríki látinn ósnortinn í auðlegð sinni. Í sjötta kafla segir af svikum völunnar Þjóðunnar (tákngervings þjóðarinnar) sem lögst var á „glámbekk“ og hafnar beiðni Sóleyjar að vekja riddarann og frelsishetjuna. Um hana er sagt að flís hafi sést í auga hennar. Er það óbein vísun í guðspjöll Matteusar (7. kap.) og Lúkasar (6. kap.).lxxxv Þá koma beinar vísanir í Nýja testamentið fyrir í kvæðinu. Í 20. kafla kvæðisins er Sóley hneppt í fjötra. Næsti kafli á eftir er hvatningarræða lögð í munn riddara er hleypir hesti í tónsetningu Pétur Pálssonar. lxxxvi Hún hefst með þessum erindum:

Þér eruð salt jarðar,
ó hjartahreinu
sem gangið í guðs eigin her
og gefizt ekki upp fyrir neinu
– hafið þér séð vorn tórgrím
með stjörnuna einu?

Þér eruð ljós heimsins,
ó hetjur nær og fjær
sem skiljið svo vel að rauða hjartað
er skotmark hvar sem það slær
– hafið þér séð vorn þórvald
með stjörnunar tvær? lxxxvii

Hér er byggt á orðum Krists í Fjallræðunni í 5. kap. Matteusarguðspjalls.

Í kvæðinu stendur náttúran, gróður og dýr, með Sóleyju og á einum stað segir að „hvít lilja“ hvísli að henni boðum um að óvinirnir sætu nú fyrir henni. lxxxviii Í kristinni táknfræði er liljan margræð. Hún getur vísað til Maríu meyjar en jafnframt forgengileika lífsins og hinsta dóms (en þá ásamt sverði). lxxxix Í 11. kafla er ástandinu erlendis lýst. þar er m. a. vísað í Passíusálma Hallgríms Péturssonar (lokahending 1. erindis er sótt í 27. Passíusálm 9. vers), forna þulu þar sem þurfandi maður biður Krist að ljá sér kyrtil sinn og loks klykkt út með vísun í lok bænarversins Vertu nú yfir og allt um kring, þ. e. „sitji Guðs englar saman í hring/sænginni yfir minni“. xc Í 16. kafla segir frá því er Sóley leitaði fulltingis fiskimanns sem eins og aðrir daufheyrðist við bón hennar. Áður en hún lagði úr vör bað hún sjóferðabænar þar sem hún fól „kerúbum og seröfum“ kænu sína en það eru þekktar verur úr kristinni mytólógíu. xci Auk þessa má svo nefna að Sóley var svikin í hendur óvina sinna á drottinsdegi. þá er einnig rætt um „friðarpáska“ og „stríðsjól“ en allar þessar hátíðir tengjast kirkjuárinu en eru hér settar í hróplegt mótvægi við stöðu sína þar. xcii Í lokin er Þjóðunn spurð þeirrar áleitnu spurningar hvort hún ætli alla tíð að lifa „á blóðkrónum einum og betlidölum“. xciii Er hún, persónugervingur þjóðarinnar, þar með orðin að Júdasi sem svikið hefur land sitt fyrir fé. Fleiri smærri vísanir í kristinn trúararf og orðfæri mætti jafnvel nefna.

Segja má að 19. og 22. kafli marki ákveðin hvörf í kvæðinu. Í 19. kafla hefur þjóðin í gervi Þjóðunnar, bónda, fiskimanns og verkamanns, daufheyrst við herhvöt Sóleyjar og hún stendur ein gegn ofurefli hins svikula valds. Í tónsetningunni myndar 19. kaflinn eins konar sorgarkór sem lýsir myrku ástandi þar sem „heljarþögn …hríslast um …steina. xciv Upphafs- og tvö lokaerindi kaflans eru á þessa leið:

Myrkur er yfir útskögum
– hvað er að:
vera liggur í snjónum
vafin innan í blað
– er þetta kannski jesúbarnið
eða hvað?

– – –

Útburðurinn skreiðist
undan mogganum sínum,
vappar um skaflinn næturlangt
og gólar í gnýnum:
faðir vor, ég heimta að þú skilir
handleggnum mínum.

Myrk er heiðin á miðju nesi,
en kátt er í kanabý;
þar er lífið þurrkað út
með kurt og pí
– ég var lífið ó móðir mín
í kví kví. xcv

Hér er Jesúbarnið því persónugervingur hins hersetna lands um leið og það er gengið inn í hlutverk barnsins í einni þekktustu útburðarsögu þjóðarinnar. xcvi

Í 22. kafla segir frá draumi riddarans sem bendir til þess að ekki sé öll nótt úti ef hann og þjóðin ná að vakna, samanber síðasta erindi kaflans og herhvötina í lokakafla ljóðsins (sjá hér að framan). Það eykur enn á hvörfin í kvæðinu að riddarann dreymir drauminn við sólhvörf. xcvii Draumurinn nær hámarki í þessum erindum:

Dreymdi hann sig syngjandi
dýran frelsissöng,
fólkið sat og hlýddi á
und himinblárri spöng
– þá var ei til hjartastaða
leiðin löng.

Sté af rauðum kvalakrossi
á græna jörð niður
ungur smiður,
ungur, fátækur smiður
– fuglar kvökuðu á flugi sínu:
friður friður.

Blóði drifin vopnin
bráðnuðu eins og hjóm,
dýflissurnar opnuðust
við lúðurhljóm
og þar kom Sóley sólufegri
svífandi á kóralskóm. xcviii

Vopnin sem bráðna minna á þau orð spámannsins Jesaja (2. kap. 4. v.) að þjóðirnar muni „smíða plógjárn úr sverðum sínum og sniðla úr spjótum sínum“ og upp muni renna friðaröld. Hinar opnu dýflissur minna aftur á móti á stórmerkin sem urðu við dauða Krists samkvæmt Mattesuarguðspjalli (27. kap.) og lúðurhljómurinn vísar til Opinberunarbókar Jóhannesar og hinna hinstu daga (8. kap.).

Framtíðarvonina, friðinn og þjóðfrelsið byggir Jóhannes í þessum kafla á Kristi og verki hans. Hin nýja framtíð og þau stórmerki sem henni fylgja byggist þó ekki á upprisu Krist eins og játað er í kristinni trú, heldur á því að hinn mennski Kristur – ungi, fátæki smiðurinn – stígi niður af krossinum og gerist sú þjóðfrelsishetja sem ýmsir samtímamenn hans höfðu vænst. Framtíðarvon Jóhannesar úr Kötlum var því ekki bundin manninum einum, einstaklingunum eða heildinni – heldur var Kristur í þeirri mennsku og pólitísku mynd sem skáldið gaf honum, mikilvæg forsenda hennar. Framtíðarsýn Jóhannesar var því alls ekki eins einföld og algerlega komin undir valdi mannsins og Jóhann Hjálmarsson vildi vera láta.

Sóleyjarkvæði getur þannig talist mikill trúaróður, þó ekki sé í þröngri kirkjulegri merkingu, en jafnframt gætir í því snarprar ádeilu á kirkjuna og ýmsa þá sem játa kristni með vörunum. Kemur hún glöggt fram í áttunda kafla. þar víkur sögunni vestur til Bandaríkjanna – „guðs eigin lands“ – þar sem forsetinn leggur á ráðin með marskálki sínum um það hvernig koma mætti í veg fyrir að Sóley næði að vekja riddarann og hann mætti að nýju hefja að ærumeiða Bandaríkjamenn með „ódáinssöngvum“ sínum:

Sámur Bolason
í hvítu húsi þar ríkir,
framliðnir honum þjóna
fordæmdum líkir,
meiri trúmann ei veröldin veit
– vopnin góð eiga slíkir.

Kristilegur voðaskelfir
kallaði á marskálk sinn:
Hér með í jesú nafni,
herra minn,
vil ég nú eitt vandamál bera
undir vísdóm þinn. xcix

Um framtíðarsýn sína í Sóleyjarkvæði og annars staðar lét Jóhannes þau orð falla (1956) að hann væri þrátt fyrir öll áföll undangenginna ára enn sannfærður um að þjóðfélagshugsjón sín yrði „með einhverjum hætti að veruleika framtíðarinnar – jafnvel þótt þar kunni að fara eitthvað svipað og um guðsríkið að gegnum margar þjáningar og þrengingar beri oss inn að ganga“. c Þó afstaða Jóhannesar úr Kötlum til trúarinnar væri ekki einföld eftir sinnaskipti hans var honum engan veginn dulið þau tengsl sem hér hefur verið bent á milli framtíðarsýnar hans sjálfs og kristinnar eskatólógíu. ci

Lokaorð
Hér hefur verið fjallað um tvö trúarleg minni sem voru áberandi í kveðskap Jóhannesar úr Kötlum allt það tímabil sem fjallað er um í greininni, þ. e. kristsmyndina og framtíðarsýnina. Um hvort tveggja má segja að hann sæki það í æskumótun sína á heimili og í heimabyggð. Þótt hann gangi í gegnum gagnger sinnaskipti frá hefðbundinni „barnatrú“ til róttækrar lífsskoðunar hurfu þessi stef ekki úr ljóðum hans. Þvert á móti má segja að þau ágerist og verði bæði ágengari og blæbrigðaríkari.

Eins og í kristinni trúarhefð voru þessi stef rækilega samofin í kveðskap Jóhannesar eins og best kemur fram í Sóleyjarkvæði. Hjá Jóhannesi er framsetning stefjanna þó ætíð veraldleg. Bæði skáldið og sá Kristur sem hann kvað um stóðu með báða fætur á jörðunni í félagslegum veruleika hvors um sig.

Sjálfur leit Jóhannes úr Kötlum ugglaust á sig sem trúlausan mann í kirkjulegum skilningi lengst af skáldferils síns. þá sjálfsmynd hans er sjálfsagt að virða. það kemur þó ekki í veg fyrir að líta megi á hann sem trúarlegt skáld sem lagði mikið af mörkum við að kveða hinn kristna trúararf inn í þjóðmálaumræðu og þjóðmálabaráttu samtíðar sinnar og gera hann þannig að nokkru leyti umhverfisbundinn (kontextuelan).

Þess má að lokum geta að Jóhannes hefur fengið formlega viðurkenningu sem trúarlegt skáld á þann hátt að hann á eitt vers í nýjustu útgáfu íslensku sálmabókarinnar. Er það viðbótarerindi við þjóðvísuna Hátíð fer að höndum ein og hljóðar svo:

Heimsins þagna harma kvein
hörðum linnir stríðum.
Læknast og þá hin leyndu mein,
líður að tíðum,
líður að helgum tíðum. cii

Af þessu má ráða að skáldinu finnist sér hafa orðið að von sinni, a.m.k. um hríð. Hætt er þó við að ástríðuskáldinu fyndist sótt í hið fyrra farið ef hann kvæði nú á okkar tvísýnu tíð þegar heimskringlan er að nýju mörkuð víglínum.

Heimildir og hjálpargögn
Dahlby, Fritiof, 1963: De heliga teckens hemlighet. Om symboler och attribut. 6. útg. Stokkhólmi, Verbum, Håkan Ohlssons.

Einar Bragi, 1955: „Sjödægra.“ Birtingur. 4. h. 1955. Reykjavík. Bls. 38-39.

Einar Laxness, 1995: Íslandssaga. 3. b. S – Ö. (Alfræði Vöku-Helgafells.) Reykjavík, Vaka-Helgafell.

Hallgrímur Pétursson, 1977: Passíusálmar. 70. prentun. Reykjavík, Stafafell.

Hark, Helmut, 1999: „Arketyp.“ Jungianska grundbegrepp från A till Ö. Med originaltexter av C. G. Jung. Stokkhólmi, Natur och kultur. Bls. 29-33.

Jóhann Hjálmarsson, 1971a: „Fyrirheitna landið. Jóhannes úr Kötlum.“ Íslenzk nútímaljóðlist. Reykjavík, Almenna bókafélagið. Bls. 52-68.

Jóhann Hjálmarsson, 1971b: „Án takmarks og tilgangs. Steinn Steinarr.“ Íslenzk nútímaljóðlist. Reykjavík, Almenna bókafélagið. Bls. 69-94.

Jóhannes úr Kötlum, 1965: Vinaspegill. Reykjavík, Heimskringla.

Jóhannes úr Kötlum, 1972-1974, 1976: Ljóðasafn. 1.-5. og 7. b. Reykjavík, Heimskringla.

Jón Árnason, 1961. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. 1. b. Árni Böðvarsson o.a. önnuðust útgáfuna. Reykjavík, Bókaútgáfan þjóðsaga, Prentsmiðjan Hólar.

Jón Sigurðsson, 1999: „„– Ég finn ég verð að springa…“ Að boða og iðka af einlægni.“ Tímarit Máls og menningar. 60. árg. 4. hefti. Reykjavík. Bls. 25-50.

Kristinn E. Andrésson, 1949: Íslenzkar nútímabókmenntir 1918-1948. Reykjavík, Mál og menning.

Kristinn E. Andrésson, 1965: „Inngangsorð.“ Í: Jóhannes úr Kötlum, 1965: Vinaspegill. Reykjavík, Heimskringla. Bls. xi-xvi.

Kristinn E. Andrésson, 1971: Enginn er eyland. Tímar rauðra penna. Reykjavík, Mál og menning.

Kristinn E. Andrésson, 1979: „Jóhannes úr Kötlum. Sjödægra 1955.“ Um íslenzkar bókmenntir. 2.b. Reykjavík, Mál og menning. Bls. 78-83.

Sálmabók íslensku kirkjunnar, 1997. Reykjavík, Skálholtsútgáfan í umboði kirkjuráðs.

Sóleyjarkvæði, 2001. Reykjavík, Samtök herstöðvaandstæðinga. (Geisladiskur ásamt texta).

Stefán Einarsson, 1961: Íslensk bókmenntasaga 874-1960. Reykjavík, Snæbjörn Jónsson & Co. h. f.

Örn Ólafsson, 1990: Rauðu pennarnir. Bókmenntahreyfing á 2. fjórðungi 20. aldar. Reykjavík, Mál og menning.

Tilvísanir
i Níkeujátningin. Sjá t.d. Sálmabók íslensku kirkjunnar 1997: kápusíða aftast.

ii Einar Bragi 1955: 38.

iii Kristinn E. Andrésson 1965: xii-xiii. Kristinn E. Andrésson 1979: 81.

iv Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 125-126. Um afstöðu Jóhannesar til ljóðforms og formbyltingar sjá og Jóhannes úr Kötlum 1965: 99, 100, 101-102, 176-180, 184-185, 201, 254-255, 288-289.

v Jóhannes úr Kötlum 1965: 6-7. Sjá og sömu heimild 5, 150-154, 201 (tilgangslist), 288. Sjá Kristinn E. Andrésson 1949: 125, 139. Jóhann Hjálmarsson 1971a: 56-57, 63-64. Jón Sigurðsson 1999: 27, 38, 40, 41. þrátt fyrir þetta ræðir Jóhannes líka um listina í sínu hreinasta formi sem „einskonar áslátt(ur) á undirvitundina, dularfullt samspil milli leyndardómsins í náttúrunni og manninum, skapandi leik(ur)“. Sama heimild 7 sjá og 83, 51, 200 (þar ræðir Jóhannnes tengsl skáldskapar og galdurs). Hann telur þó þjóðfélagsaðstæður krefjast þess að skáldið afsali sér því frelsi að stunda þennan leik ótruflað og iðka þannig listina hennar sjálfrar vegna. Kristinn E. Andrésson (1949: 138) telur Jóhannes þó jafnvel hafa iðrað þess að hafa ekki goldið listinni það sem henni bar.

vi Jóhannes úr Kötlum 1965: 211. Kristinn E. Andrésson (1949: 138, 139) nefndi Jóhannes réttilega „hugsjónaskáld“.

vii Jóhann Hjálmarsson 1971a: 52-53, 57-66. Kristinn E. Andrésson 1979: 78-83. Jón Sigurðsson 1999: 33, 34, 37.

viii Einar Bragi 1955: 38. Hér geta þó önnur og ytri atriði komið til álita, þ.e. a.s. tvíbent afstaða hinnar vinstrisinnuðu bókmenntastofnunar til formbyltingarinnar. Hún taldi alþýðuna móttækilegri fyrir hefðbundnum kveðskap en atómkveðskap. þá gætti einnig vaxandi þjóðernishyggju í kringum lýðveldisstofnunina og inngöngu Íslands í NATO. Allt kann þetta að hafa haft áhrif á það ljóðform sem Jóhannes valdi sér hverju sinni. Sjá m.a. Örn Ólafsson 1990:125-129.

ix Jón Sigurðsson 1999: 30, 31, 41-42.

x Jóhann Hjálmarsson 1971a: 52, 67-68.

xi Kristinn E. Andrésson 1949: 125, 127, 139. Sjá og Kristinn E. Andrésson 1971:23. Jón Sigurðsson 1999: 31-32, 33. Stefán Einarsson (1961: 402) tímasetur sinnaskiptin fyrir 1932 eða áður en Ég læt sem ég sofi kom út. Líklegt er þó að þau eigi sér lengri aðdraganda.

xii Jón Sigurðsson 1999: 32.

xiii Jón Sigurðsson 1999: 31-32.

xiv Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 10.

xv Bí, bí og blaka 1926, Álftirnar kvaka 1929, Ég læt sem ég sofi 1932, Samt mun ég vaka 1935, Hrímhvíta móðir 1937, Hart er í heimi 1939, Mannsssonurinn 1966 (sjá þó nmgr. 20), Eilífðar smáblóm 1940, Sól tér sortna 1945, Sóleyjarkvæði 1952 og auk þess eitt ljóð (Jesús Maríuson) úr Sjödægru 1955.

xvi Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 99.

xvii Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 100.

xviii Í ljóðinu Biðjið og yður mun veitast í Hart er í heimi (1939) kemur Kristur skýrt fram sem bróðir öreigans. Þar brást hann þó traustinu. Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 170-171.

xix Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 133.

xx Ætlunin er að fjalla um trúarlega þróun Jóhannesar úr Kötlum, trúarbaráttu hans og sinnaskipti í annarri grein þar sem þessi stef rúmast ekki hér.

xxi Sálmur heiðingjans mun hafa verið ortur á árum heimsstyrjaldarinnar síðari en aðrir hlutar Mannssonarins eru lítið eitt eldri eða frá kreppuárunum. Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 133.

xxii Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 10.

xxiii Nokkrum erindum framar kvað Jóhannes:

Víst ertu Jesús kóngur klár
krossfestur alla daga
á minni andlausu öld
af þeim sem í krafti frægðar og fjár,
með falskross á brjósti og maga,
keppa um svikráð köld.
– því vil ég hitta þig, herra,
hinumegin í kvöld.

Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 9. Hér gæti kross á brjósti merkt það krossmark sem gert er á brjóst skírnarbarns og því átt við alla kristna menn. Kross á maga gæti hins vegar vísað til biskupskrossins og þá átt við valdhafa kirkjunnar. Leikir og lærðir eru því samsekir um hina látlausu krossfestingu Krists. Hér gætir þá þeirrar kirkjuádeilu sem kemur fram svo víða í ljóðum Jóhannesar.

xxiv Jóhannes úr Kötlum 1976(7): 24.

xxv Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 53.

xxvi Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 146. Í Heyönnum (Eilífðar smáblóm) öðlast bóndinn hlutdeild í skáldlegri gleði hins fyrsta mannns við að finna töðuilminn. Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 81.

xxvii Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 110. Svipuð hugsun kemur fram í Hvað nú, ungi maður (Hart er í heimi) þar sem skáldið er rödd alþýðunnar. Jóhannes úr Kötlum 1973(3). 207.

xxviii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 98.

xxix Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 7-10.

xxx Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 9.

xxxi Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 7, 10. Sama hugsun kemur og fram í næstsíðasta erindi ljóðsins Í kofanum. þar er Kristi lýst sem framtíðarvon þeirra sem svelta. Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 15.

xxxii Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 21.

xxxiii Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 28-29.

xxxiv Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 33. 13. ljóðið Blóðakur .

xxxv Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 32.

xxxvi Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 35-36. Kann hér að leynast vísun til Ecce homo mótífsins, þ. e. hins þjáða, þyrnikrýnda Krists.

xxxvii Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 39.

xxxviii Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 41.

xxxix Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 40.

xl Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 206.

xli Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 206.

xlii Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 207.

xliii Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 207.

xliv Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 208.

xlv Jóhannes úr Kötlum 1965: 150-151.

xlvi Jóhannes úr Kötlum 1965: 46

xlvii Jóhannes úr Kötlum 1965: 47. Sjá og um gildi þess að „trúa á lífið“ og „elska mennina“. Sama heimild 56.

xlviii Jóhannes úr Kötlum 1965: 47-48.

xlix Jóhannes úr Kötlum 1965: 47.

l Hark 1999: 29.

li Jóhannes úr Kötlum 1965: 255.

lii Jóhann Hjálmarsson 1971b: 69.

liii Jóhann Hjálmarsson 1971b: 70.

liv Kristinn E. Andrésson 1949: 125, 126.

lv Einar Laxness 1995: 98-100.

lvi Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 111.

lvii Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 111.

lviii Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 123.

lix Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 126.

lx Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 178.

lxi Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 208.

lxii Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 208-210. Í ljóðinu væntir Jóhannes þess að mannkynið muni ná nýju þroskastigi æðri en hinni núverandi mennsku og er forsendu þess að finna í hugsjón sósíalismans. Sama heimild: 208. Hin sósíalíska eskatólógía kemur einnig fram í Sorgarmarsinum(Hart er í heimi 1939). Sósíalískrar framtíðarsýnar gætir og í ljóðinu Stalíngrad(Sól tér sortna1945) sem fjallar um orrustuna um borgina. Þar segir hvernig ótti grefur um sig með umsátursliðinu og spurning vaknar um það hvort þeir sem verjast innan borginnar séu í raun mennskir menn. Jóhannes úr Kötlum 1973 (3): 210-211. Jóhannes úr Kötlum 1974 (5): 27-28.

lxiii Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 69.

lxiv Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 102,106.

lxv Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 136.

lxvi Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 200.

lxvii Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 201.

lxviii Svipaður skilningur kemur fram í Systir alþýða (Eilífðar smáblóm). Jóhannes úr Kötlum 1973(4): 86. Einnig í þú sem vinnur (Sól tér sortna). Jóhannes úr Kötlum 1974(5):15.

lxix Í Heiman ég fór (Sól tér sortna) er t.d. að finna réttlætingu Jóhannesar fyrir því að hafa ekki unnið heimabyggð sinni, Dölum, heldur leitað á önnur mið. Í ljóðinu gerir hann ráð fyrir að athöfn þurfi að koma til ef hin nýja framtíð eigi að verða að veruleika. Hinir hrjáðu þurfa að smíða „nýtt sannleiksssverð“ úr „fornum hlekkjum“ og heimta jafnan rétt til auðlinda heimabyggðarinnar og þar með landsins. Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 29-33. Við svipaðan tón kveður í Húsinu í sömu bók þar sem Jóhannesi þykir hann greinilega hafa brugðist hugsjón sinni. Jóhannes úr Kötlum 1974(5):69.

lxx Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 52-58.

lxxi Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 87.

lxxii Jóhannes úr Kötlum 1972(2): 106. Varðandi hinn unga ókunna guð og lokaspurninguna má minna á þá þróunarhyggju sem kemur fram í sumum kvæðum skáldsins og þá hugmynd hans að maðurinn hafi skapað guð(smyndina) í stað þess að Guð hafi skapað manninn.

lxxiii Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 206.

lxxiv Jóhannes úr Kötlum 1973(3): 209.

lxxv Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 63.

lxxvi Dahlby 1963: 57a.

lxxvii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 21, 97 og áfram. Sem hliðstæðu við óskasteininn má nefna sannleikssverðið sem Jóhannes nefnir a.m.k. í tveimur ljóða sinna.

lxxviii Sjá Jóhannes úr Kötlum 1965: 97.

lxxix Þ0ess má og geta að sóleyin var Jóhannesi hugstæð bæði sem blóm og sem myndlíking sem kemur víða fyrir í kvæðum hans.

lxxx Sóleyjarkvæði 2001.

lxxxi Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 117-160.

lxxxii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 160-161.

lxxxiii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 117.

lxxxiv Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 124.

lxxxv Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 126.

lxxxvi Sóleyjarkvæði 2001.

lxxxvii Jóhannes úr Kötlum 1974(5).

lxxxviii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 134.

lxxxix Dahlby 1963: 56, 58a, 59a, 252, 301

xc Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 135-136. Hallgrímur Pétursson 1977:168.

xci Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 143.

xcii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 152, 157.

xciii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 160.

xciv Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 150.

xcv Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 150-151.

xcvi Jón Árnason 1961(1): 217-218.

xcvii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 155.

xcviii Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 156-157.

xcix Jóhannes úr Kötlum 1974(5): 130.

c Jóhannes úr Kötlum 1965: 50-51.

ci Framtíðarsýnin er nátengd tímahugtakinu. Í þessu sambandi má því geta þess að 1964 lét skáldið þau orð falla að í ljósi þeirrar heimsmyndar sem þá var að ryðja sér til rúms hljómaði hin „forna trúspeki að einn dagur sé hjá drottni sem þúsund ár og þúsund ár sem einn dagur ekki –lengur sem nein fjarstæða“. Jóhannes úr Kötlum 1965: 205.

cii Sálmabók íslensku kirkjunnar 1997, sálmur 722:3. Í þessu sambandi er athyglisverð sögn sem studd er af Sigfúsi Daðasyni sem var nákunnugur Jóhannesi, að hann hafi ekki viljað eiga texta í sálmabókinni. Jón Sigurðsson 1999: 32.

Þegar hann kom fram ungt skáld árið 1926 með sína fyrstu bók virtist hann aðeins ætla að verða enn ein bakröddin í nýrómantískri hljómsveit þeirra Davíð Stefánssonar og Stefáns frá Hvítadal. Bókin hét Bí bí og blaka og stóð vel undir nafninu sem fengið var að láni úr alþekktri vögguvísu. En vísan leynir á sér og það gerði skáldið unga líka. Hann hélt áfram að nota hendingarnar í bókarnöfn: Álftirnar kvaka (1929), Ég læt sem ég sofi (1932)
. . . Og þegar Samt mun ég vaka kom út, 1935, var draumhuginn úr fyrstu bókinni orðinn byltingarsinni. Sú bók varð, splunkuný, guðspjall dagsins hjá verkfallsvörðum á jólanótt, eins og Jón úr Vör segir frá í viðtali í Birtingi 1957.
Skáldið sem lét vísuna góðu leiða sig áfram til róttæks sósíalisma var Jóhannes úr Kötlum og í dag eru nákvæmlega hundrað ár síðan hann fæddist að Goddastöðum í Dölum. Hann lauk prófi frá Kennaraskólanum 1921 og kenndi nokkur ár á eftir en vann lengst af fyrir sér með ritstörfum og ritstjórn.
Hann var geysilega afkastamikið skáld, gaf út fimmtán frumsamdar ljóðabækur, flestar efnismiklar, og eitt frægt safn af þýddum ljóðum, Annarlegar tungur (1948), fimm bækur með barnaljóðum, fimm skáldsögur og eitt safn af barnasögum, þýddi mikið, skrifaði greinar og ritdóma.
Jóhannes var í fyrstu borinn fram af hinni sterku og áhrifamiklu ungmennafélagshreyfingu sem setti svo mikinn svip á fyrstu áratugi aldarinnar. Í fyrstu bókunum er hann gagntekinn af trú á landið, þjóðina og guð og orti mörg innblásin ljóð um átrúnaðargoð sín. En fljótlega fer honum að sárna óréttlætið í heiminum og misskipting lífsins gæða. Strax í Álftirnar kvaka birtir hann ljóðið ,,Mannsbarnamóður³ sem lagt er í munn örsnauðri konu sem kveður vögguljóð við barn sitt og eins og títt er um íslensk vögguljóð er það fullt af óhugnaði. En óhugnaðurinn stafar ekki af draugum og forynjum næturinnar heldur af veðurhamnum úti fyrir og örbirgðinni innan dyra ‹ og endirinn gefur í skyn að barnið sé dáið.
Ætla má að einkum tvö bókmenntaverk hafi snúið Jóhannesi til sósíalisma, Alþýðubókin eftir Halldór Laxness (1929) og ljóðabókin Hamar og sigð eftir Sigurð Einarsson í Holti (1930) sem varð eins konar hugmyndabanki fyrir róttæk skáld á kreppuárunum. Í fyrsta kvæðinu í Ég læt sem ég sofi (1932) segir Jóhannes:

Ég orti áður fyrri
um ástir, vor og blóm.
En nú er harpan hörðnuð
og hefur skipt um róm.
Hún breytist, eins og annað,
við örlaganna dóm.

Þegar hér var komið sögu var kreppan gengin í garð með sínum síharðnandi andstæðum milli þeirra sem máttu sín einhvers og einskis. Jóhannes horfir hneykslaður á misréttið og yrkir “Opið bréf³ til guðs þar sem hann ber þetta fyrrverandi átrúnaðargoð sitt þungum sökum ‹ en hlýtur þó að þakka honum skáldskapargáfuna, rétt eins og Egill þakkaði Óðni forðum. Þetta er á köflum máttugt kvæði í tilkomumiklu orðskrúði sínu.
Sama árið, 1932, kom út sú bók Jóhannesar sem langvinsælust hefur orðið, prentuð ótal sinnum og kennir öllum íslenskum börnum að þekkja nafnið hans: Jólin koma. Hvaða íslenskt barn á hvaða aldri sem er hefur ekki sungið þessa vísu:

Bráðum koma blessuð jólin,
börnin fara að hlakka til.
Allir fá þá eitthvað fallegt,
í það minnsta kerti og spil.

Í bókinni eru kvæðin alþekktu um Grýlu, jólasveinana og jólaköttinn sem öllu öðru fræðslu- og skemmtiefni fremur hafa haldið lífi í þessum vættum í minni þjóðarinnar.

Jóhannes vann gjarnan að nokkrum ljóðabókum í senn og skipti svo efninu á milli þeirra af eðlislægri smekkvísi. Til dæmis vann hann að fjórum ljóðabókum á árunum 1935-40 svo ólíkum að vel mætti trúa því að þær væru eftir fjóra menn. Í Hrímhvítu móður (1937) er gerð tilraun til að yrkja nýja Íslandssögu í lotulöngum kvæðum. Í Hart er í heimi (1939) er samtíminn tekinn fyrir, lið fyrir lið, í hörðum pólitískum kvæðum. Jóhannes nær meira að segja að yrkja um nýbyrjaða heimsstyrjöld. Í Eilífðar smáblóm (1940) eru stutt og persónuleg ljóð á flótta frá stríði og dauða, mörg undurfalleg. Fjórða bókin, Mannssonurinn, var ort á þessu skeiði en kom ekki út fyrr en 1966. Þar er saga Jesú Krists rakin í hlýlegum smákvæðum.
Eftir stríðið varð baráttan gegn erlendri hersetu á Íslandi brýnni en baráttan fyrir bættum kjörum, en þó að mörg skáld hafi lagt hönd á plóg gegn her í landi á Jóhannes langfrumlegasta verkið. Sóleyjarkvæði (1952) er langur epískur bálkur, ortur undir léttum þjóðkvæðaháttum, harður og nístandi og fagur og leikandi til skiptis. Þar segir frá Sóleyju sólufegri sem verður fyrir því óláni að elskhugi hennar, hinn frækni frelsissöngvari, er stunginn svefnþorni og hún getur ekki vakið hann. Öll náttúran lamast þegar söngvarinn þagnar og Sóley sjálf verður fyrir ofsóknum illþýða þegar hún reynir að vekja hann. Í heild sinni er þessi bálkur óviðjafnanlegur og hefur ásamt barnaljóðunum öðru fremur haldið nafni Jóhannesar lifandi meðal almennings. Pétur Pálsson gerði lög við mörg ljóða flokksins og hann hefur tvisvar verið tekinn upp á hljómplötu, í fyrra skiptið af hópi listamanna á vegum herstöðvaandstæðinga, í seinna skiptið af Háskólakórnum. Sú kynslóð sem nú er á fertugsaldri ‹ börn 68-kynslóðarinnar sem Jóhannes hafði svo mikla trú á kann þessi ljóð síðan í bernsku og syngur þau, kannski án þess að vita eftir hvern þau eru.

Jóhannes var ,,mesti forkur að ríma” eins og hann segir um sjálfan sig í ,,Æviágripi” í Sól tér sortna (1945) og þegar órímuð ljóð fóru að birtast árið 1945 í Tímariti Máls og menningar eftir skáld sem kallaði sig Anonymus datt ekki nokkrum manni í hug að þar færi sjálfur Jóhannes úr Kötlum.
Sjálfur sagðist hann í Birtingsviðtali 1957 ævinlega fá vonda samvisku þegar máttarstólpar þjóðfélagsins verðlaunuðu skáldskap hans ‹ þá stökkvi hann út undan sér! Eftir verðlaunin sem hann fékk árið 1930 fyrir Alþingishátíðarkvæði varð hann sósíalisti. Eftir að hann deildi fyrstu verðlaunum með Huldu fyrir lýðveldishátíðarljóð 1944 fór hann að yrkja óhefðbundið.
Enginn hefur útskýrt það betur en Jóhannes sjálfur í ljóðinu ,,Rímþjóð” hvers vegna bragbreytingin varð einmitt á þessum tíma, eftir síðari heimsstyrjöld en ekki fyrr eins og í grannlöndum okkar. Við þurftum fyrst að verða fullvalda fólk í öllum skilningi:

Í sléttubönd vatnsfelld og stöguð
hún þrautpíndan metnað sinn lagði
í stuðla hún klauf sína þrá
við höfuðstaf gekk hún til sauða.

Því rýrari verður í aski
því dýrari háttur á tungu:
við neistann frá eddunnar glóð
hún smíðaði lykil úr hlekknum.

Loks opnaðist veröldin mikla
og huldan steig frjáls út úr dalnum
þá sökk hennar rím eins og steinn
með okinu niður í hafið.

Þessi gagnorða íslenska bókmenntasaga birtist fyrst 1947 og síðan í Sjödægru, ljóðabókinni þar sem Jóhannes kom fram sem nýtt skáld árið 1955, þótt kominn væri hátt á sextugsaldur.
Sjödægra er í sjö hlutum. Í þeim fyrsta eru hefðbundin ljóð, í öðrum hluta órímuð og óstuðluð ljóð með háttbundinni hrynjandi, eins og ,,Rímþjóð”, eftir það taka við ljóð í frjálsu formi. Alltaf notaði Jóhannes þó hefðbundin brageinkenni þegar honum hentaði í kveðskap sínum, en eftir bragbyltingu hans verður myndmálið markvissara og bygging ljóðanna hnitmiðaðri en fyrr.
Efnið er áfram blanda af ljóðrænum náttúruljóðum, þjóðernislegum ljóðum og pólitískum skáldskap, og sem fyrr yrkir hann um sársaukafulla samtímaviðburði, fjöldamorð á Gyðingum og frelsisbaráttu Keníubúa, en hér bætast við móderískari ljóð, þrungin tilvistarangist, eins og “Hellisbúi³ sem endar á þessu erindi:

Ég er skógarmaðurinn
á Sjödægru:
líf mitt blaktir
á einni mjórri fífustöng

Aldrei náði þó svartsýnin yfirhöndinni í ljóðum Jóhannesar, til þess hafði hann of mikla samúð með manninum og baráttu hans fyrir brauðinu.

Á árunum eftir að Sjödægra kom út fóru ung skáld, Ari Jósefsson, og Dagur Sigurðarson að ýfast við innhverfri svartsýni módernistanna og heimta hið skorinorða ljóð aftur til að andæfa köldu stríði sem gerði sig líklegt til að tortíma öllu mannkyni. Jóhannes kunni vel við þann brag og í Óljóðum (1962) skipar hann sér í þá sveit og yrkir kjaftfor og uppreisnargjörn ljóð sem helmingi yngra fólk hefði verið fullsæmt af:

kannski er hægt að ríma saman já og nei
kannski er hægt að skapa myndheild úr ringulreið
kannski er hægt að gæða djöfullegustu pyndingar
ljúfri hrynjandi
en hvern gleður hin sjálfumnæga verund ljóðsins
þegar sprengjan hefur breytt jörð og mannkyni í
einn logandi hvell

Þegar Jóhannes úr Kötlum lést, 1972, stóð hann enn í eldlínunni í róttækri uppsveiflu, dáður af ungum skáldum og ungu róttæku fólki í landinu. Þegar sú sem þetta ritar kenndi íslenskar bókmenntir við Háskóla Íslands á áttunda áratugnum vildu nemendur helst ekki lesa neitt annað skáld. Hann trúði því, eins og fram kemur í síðustu bók hans, Ný og nið (1971), að þetta unga fólk myndi standa sig betur í baráttunni fyrir betri heimi en hans kynslóð hafði gert. Hann óskaði þess sjálfur að hann hefði fremur barist með hnúum og hnefum en í ljóðum sínum, en þá hefðu þau ekki verið til taks áfram handa þeim sem vilja nota þau í þeirri baráttu sem var honum svo hugstæð.

Greinin birtist áður í Dagblaðinu Vísi þann 4. nóvember 1999.

Kreppubók
Jóhannes úr Kötlum var fæddur á næstseinasta ári bjartsýnisaldar og drakk bjartsýni aldamótakynslóðarinnar með móðurmjólkinni. Tuttugasta öldin varð honum stöðugt syndafall. Í honum fékk öldin spámann og refsivönd sem sá nýjan heim í hugskoti sínu en var um leið glöggskyggn á syndir samtímans. Skáldskapur hans var þversagnakenndur eins og öldin, bjartsýnn og myrkur, innleitinn, útleitinn, hvass, lygn, háttbundinn, frjáls.
Þegar Jóhannes úr Kötlum var á 45. ári varð hann þjóðskáld með ljóðinu sem við köllum oftast Land míns föður. Árið eftir kom áttunda ljóðabók hans út. Fram að því hafði hann verið meðal afkastamestu skálda en nú liðu tíu ár uns næsta ljóðabók undir nafni hans kom út. Á þeim áratug urðu hvörf í skáldskap hans.

Ljóðabókin Sól tér sortna kom út árið 1945 og ber vitni óvissu skáldsins og upplausn hugmynda hans. Hún er varða á þróun sem hafði hafist þegar Jóhannes breytti sér úr nýrómantískum braglistamanni í lúðraþeytara byltingarinnar. Það nýja í bókinni er efinn sem gægist þar öðru hvoru fram. Í ljóðabókinni Eilífðar smáblómi hafði Jóhannes virst á leið til hnitaðri skáldskapar en nú er sem hann hrökkvi til baka án sérstaks takmarks. (3) Bragstefna Sólarinnar er óreiðukennd og lítill heildarsvipur á, innan um útleitin baráttuljóð eru tregablandin þjóðkvæði. Sjá má nokkur módernísk einkenni en flest ljóðin eru þó rímuð og boðskapurinn skýr eins og áður.

Í þessari ljóðabók er kvæðið Dagskipun Stalíns þar sem dregin er upp helgimynd af manni sem sé „mannsins bezti vin.” (57)4 En barnsleg trú er fjarri því að setja svip sinn á bókina sem heild. Þvert á móti segist skáldið í Æviágripi, fremsta ljóði og stefnuyfirlýsingu hennar, vera „oftast í klípu / og óánægður með heiminn, þjóðina og flokkinn.” (7) Ljóðið er frásagnarkvæði um barn aldamótanna og syndafall þess sem heimsstyrjaldirnar tvær eru gríðarleg tákn fyrir. Þó að formlega sé ljóðið engin nýjung gegnir öðru máli um sjálfsmynd manns sem hafði um hríð verið sannfært baráttuskáld: „Mitt líf hefur mestan part lent í villu og svíma: / í labbi og áti og svefni og þvíumlíku” (7). Skáldið kennir eigin tilgangsleysis sárt og biðst afsökunar á að hafa ekki fallið í stríði.

Skáldið sem fram kemur í þessari bók er sannfærður sósíalisti og ómyrkur að orða hugsjónir sínar. Hann telur framtíðina þeirra en þó ber á svartsýni og þreytumerkjum. Í stríði er skáldskapur gagnslítið vopn. Fátækt og misrétti verða ekki sigruð með pennanum einum. Hlutskipti baráttuskáldsins er vanþakklátt og óvíst um árangur. Öðru hvoru brýst fram vægðarlaus sjálfsskoðun þar sem skáldið er vegið og léttvægt fundið. Í einu ljóði skrifar ritvél skáldsins ásakanir á hendur þeim sem sat á friðarstóli þegar heimurinn barðist, hafði hæst en situr svo í kyrrðinni (67-69). Vonbrigði með stöðu byltingarinnar eru skýlaust orðuð í kvæðinu Öreigaminning: „En þessi barnaskapur / á þönum eftir frelsi / – hann þekkist ekki lengur.” (86) Forystumenn sósíalista voru orðnir ráðherrar og teknir að gera málamiðlanir: „sjálfur Billinn makkar / við Ólaf Thors og Hermann” (86). Veruleikinn er annar en skáldið hafði boðað og skáldið hlífir ekki sjálfum sér og horfist í augu við það. Hann stendur þó við sitt opna ljóð og í lokin kemur herhvöt hans: „Nei, mætti ég þá biðja / um minna af veizluhöldum, / en meira af byltingunni.” (87)

Stríðið er samt mesta áfallið. Eins og aðrir sósíalistar stóð Jóhannes úr Kötlum með bandamönnum í þessu stríði en fram kemur í þessari stríðsljóðabók að honum finnst erfitt að réttlæta mannfórnir valdhafanna, jafnvel þó að við Hitler sjálfan sé að eiga. Þetta kemur fram í lokaorðum kvæðisins Móðir hermannsins: „Sigur er unninn. Sonur þinn fær orðu. / Svona er lífið. Vertu bara góð.” (70) Eftirmáli bókarinnar er á sömu lund og upphafið. Skáldið er enn sakbitið yfir að vera á lífi og hafa ekki dáið eins og aðrir: „Og kvæðin mín – þau dæmast til að deyja / sem daprir vottar þess, er hefur skeð. / Í stríði þessu létu margir lífið, / og lof sé guði, ef þau teljast með.” (110)

Það leynir sér ekki á Sól tér sortna að Jóhannes úr Kötlum er í kreppu. Hann er tekinn að efast um baráttuna en einkum um eigin skáldskap. Sá efi hefur þó enn ekki fengið skýrt form. Jóhannes úr Kötlum var fangi eigin skáldanafns. Ekki aðeins var hann verðlaunaskáld á sigurhæðum þaðan sem engin leið er nema niður á við heldur einnig rauður penni. Hann hafði gerst þjónn byltingar sem nú var orðin að stjórnarmyndunarþrefi. Hún hafði kallað á hið opna form sem fyrst hafði verið sem hressandi bað í köldu vatni en hafði misst endurnýjunarkraftinn.

Sól tér sortna hlaut harða gagnrýni. Harðasta af Magnúsi Kjartanssyni: 5

Lausn skáldsins var sérstæð og á raunar ekki sinn líka í íslenskri bókmenntasögu. Það klæddist gervi. Jóhannes úr Kötlum hætti að peðra út ljóðabókum. Í stað þess tóku að birtast ljóð eftir Anonymus. Skáldanafnið flæktist fyrir skáldinu. Það gat ekki endurfæðst undir eigin nafni. Nafnleysinu fylgdi frelsið sem skorti.

Tíu ár liðu milli ljóðabókanna Sól tér sortna og Sjödægru. Það var sá tími sem verðlaunaskáldið Jóhannes úr Kötlum þurfti. En skáldið á bak við nafnið hafði þegar í Sól tér sortna sagt sér sjálfum það sem Magnús Kjartansson sagði í ritdómi sínum. Og áður en sá harði dómur féll kom svarið, í 3. hefti Tímarits Máls og menningar árið 1945. Fremst í því hefti er ljóð eftir Jóhannes úr Kötlum. Það heitir Kliðhenda og er hefðbundið minningarljóð um Sigurð Thorlacius skólastjóra, fagurt og vel ort en ófrumlegt með öllu:

Höfugar daggir brúði þína beygja,
bregður nú húmi á glókollana þína.
Eitt er þó víst: að æskan þekkir sína.
Áfram mun hún þitt stríð til sigurs heyja. 6

Þannig orti Jóhannes úr Kötlum anno 1945. En aftar í sama hefti eru þrjú ljóð saman undir titlinum „Órímuð ljóð”. Höfundur þeirra er Anonymus. Hrynjandin er regluleg en rími og stuðlum hefur verið kastað. Það var fyrsta skref hins nafnlausa skálds.
Ljóðin heita Tvö augu, Ferskeytlur og Ragnarök. Í því síðastnefnda eru þessar ljóðlínur:

Rís svo hinn næsta dag
handan við sól og tungl
bláhvítu ljósi skyggð,
tárfögur, hrein. 7

Þetta var nýr tónn á þessum tíma. Ljóðið er ekki rímuð ræða þó að það hafi skýrt erindi; þar er minnst á „vélknúin morð”. Skáldið vill halda baráttunni áfram en leitar nýrra leiða. Og kvæðið Ragnarök er eitthvað nýtt.

Í sama hefti Tímarits Máls og menningar og birti hinn hvassa dóm Magnúsar Kjartanssonar kom annað ljóð eftir Anonymus og árið 1947 birtust fleiri ljóð undir samheitinu Órímuð ljóð. 8 Enn er rímleysið höfuðatriði hjá hinu nafnlausa skáldi enda er eitt ljóðanna hið magnaða Rímþjóð sem sameinar bæði fasta hrynjandi og orðgnótt. Það er uppgjör skáldsins við rímið sem á þessum tíma var konungur í íslenskum ljóðheimi og áþjökun ungra skálda. Skáldið er farið að gera tilraunir með hljóm og liti. Miðleitni kemur í stað útleitni. Sjá má áhrif frá framandi álfum og nýstárlega og markvissa notkun lita. Þetta var árið áður en Tíminn og vatnið kom út.

Meginmunurinn á ljóðum Jóhannesar úr Kötlum og ljóðum eftir Anonymus var að ljóð Jóhannesar voru opin og auðskilin. Í þeim var hvorki gáta né galdur. Ljóðin sem Anonymus setti á prent voru myrk og torræð. Það á ekki síst við um ljóðið sem birtist árið 1948 undir heitinu „Eitt órímað ljóð” en skáldið kallaði síðar †skelfi. Þetta hámóderníska ljóð – sem er raunar ekki órímað þrátt fyrir fyrsta heiti sitt heldur rímað á nýjan hátt – er frá sama tíma og atómskáldin eru að koma fram og Steinn yrkir Tímann og vatnið. 9 Sama ár gaf Anonymus út ljóðabók með þýðingum á ljóðum erlendra skálda, einkum módernískra. Annarlegar tungur er ein fyrsta móderníska ljóðabókin á íslensku.

Það hefur verið venja að kalla Jóhannes úr Kötlum samherja módernista, skáld sem endurnýjaðist til samræmis við ferska strauma sem yngri skáld báru með sér. Sveinn Skorri Höskuldsson hefur orðað bókmenntalega stöðu Jóhannesar úr Kötlum svo:
Hann verður ekki til að hefja merkið og gengur ekki fram fyrir skjöldu í upphafi en fylgir fast á eftir þeim, er fyrstir fóru. … Í þróun íslenskrar ljóðlistar um hálfa öld þykir mér sem Jóhannes minni á þá hugprýðismenn, er söxin vörðu. Hann var aldrei stafnbúi í þeim skilningi að hann hæfi fyrstur vopnaskipti í sókn nýrrar stefnu, en þegar stafnbúar féllu eða hopuðu í hlé úr bardaganum aftur undir lyftingu veraldargæða, þá stóð óbugaður víkingurinn úr Dölum. 10

Þessi mynd er skemmtileg en það gleymist að þó að Sjödægra komi ekki út fyrr en árið 1955 fer Anonymus af stað árið 1945 og hefur þegar náð listrænum tindi árin 1947 og 1948, á svipuðum tíma og móderníska stefnan er hér að bresta á. 11

Um Sjödægru hefur verið fjallað meira en nokkra aðra ljóðabók Jóhannesar úr Kötlum og litlu við það að bæta. 12 Í eftirmála ritsins segir skáldið þetta um verk sitt: 13

Hér stígur loksins fram sjálft verðlaunaskáldið Jóhannes úr Kötlum og kastar gervi Anonymusar. Óhætt er að líta á Sjödægru sem sköpunarsögu hans þó að sú sköpun hafi tekið tíu ár en ekki sjö daga. Á orðum skáldsins má marka að hann sé ekki með öllu laus við kvíða þegar hann stígur fram sem módernískt skáld. Þó hafði hann verið módernískt skáld í tíu ár. Jóhannes úr Kötlum hafði verið í löngu fríi sem skáld en Anonymus starfað af krafti. Þáttur hans í að færa módernisma í ljóðagerð til Íslands var ríkur.

Tíu ára skáldskaparferill Anonymusar var merkur. Sérstæðust eru þó hamskipti skáldsins meðan á endurnýjuninni stóð. Verðlaunaskáldið réð ekki við umbyltinguna, það þurfti að kasta skáldanafninu á meðan. Það hafði þau áhrif að á meðan önnur skáld af sömu kynslóð voru föst í skáldskap æsku sinnar varð til nýr Jóhannes úr Kötlum.

Þegar lygin hrynur
Þá er aðeins hálf sagan sögð. Óneitanlega eru mikil umskipti fyrir harðsvíraðan rímara að semja órímuð ljóð. Ljóðið †skelfir eru mikil hvörf frá hinum opnu og auðskildu ljóðum í Sól tér sortna. En kúvendingin varð á fleiri sviðum og ekki er hægt að leiða hjá sér kvæðið Dagskipun Stalíns sem hefur iðulega verið dregið fram skáldinu til háðungar. Þá vill gleymast hvenær það var ort. Þýskaland Hitlers var í árásarstríði gegn heiminum. Skyndilega voru Sovétmenn orðnir bandamenn Breta og Bandaríkjamanna. Á þeim árum ríkti mikil velvild í garð Sovétríkjanna og Stalíns meðal þessara þjóða og þótti jaðra við föðurlandssvik að hallmæla Stalín. Ekkert gerðist á vesturvígstöðvunum en her Stalíns sneri stríðinu við við Stalingrad. Lof um Stalín var ekkert einsdæmi á þessum árum.

Þetta voru góðir tímar fyrir kommúnista á borð við Jóhannes úr Kötlum. Eins og fleiri hafði hann talið Sovétríkin framtíðarríki á þeim árum þegar kreppan virtist geysa alstaðar nema þar. Síðan höfðu ríkt hörð ár Moskvuréttarhalda og griðasamninga við Hitler sem höfðu reynt á þolrif kommúnista. Nú loksins stóðu hið besta og næstbesta saman gegn hinu versta. Þó er Sól tér sortna ein svartsýnasta bók hans til þessa. Efi var tekinn að sækja að baráttuskáldi kommúnismans.

Árið 1956 afhjúpaði Krústjeff misgjörðir Stalíns í ræðu á 20. flokksþingi Kommúnistaflokksins Sovétríkjanna. Þar voru staddir ýmsir kommúnistaleiðtogar á Vesturlöndum, t.d. Aksel Larsen hinn danski sem skömmu síðar yfirgaf flokk sinn og hafnaði Sovéthollustu hans.14 Íslenskir kommúnistar brugðust öðruvísi við. Þeir höfðu verið í minna sambandi við Sovétríkin. Um átján ára skeið höfðu þeir verið í Sósíalistaflokknum sem hafði tekið þátt í ríkisstjórn og verið breiðari en kommúnistaflokkar Vestur-Evrópu. Þeir gerðu því það sem Aksel Larsen gat ekki, létu sem sér kæmu uppljóstranirnar um Stalín ekki við. Töldu þeir alla umræðu um málið vatn á myllu andstæðinganna. Hægt og hljótt hurfu íslenskir vinstrisósíalistar frá trú á Sovétríkin. Það var ekki fyrr en síðar að Halldór Laxness gerði upp við sinn mikla þátt í hinni röngu sýn á Sovétríki Stalíns.

Jóhannes úr Kötlum tók ekki þátt í þessari allsherjarþögn. Árið 1956 hélt gamall samherji hans, síra Sigurður Einarsson, ræðu hjá Heimdalli, ræddi þar kvæðið Dagskipun Stalíns og lýsti Jóhannes úr Kötlum og fleiri íslenska kommúnista samábyrga á illvirkjum harðstjórans. Málsvörn Jóhannesar er meistaraleg. Hann dregur fram að ekki aðeins Sigurður sjálfur heldur einnig bandaríski sendiherrann í Sovétríkjunum höfðu sagt hið sama um Stalín og hann á þessum tíma: 15

En Jóhannes er meira í hug en að verja sig. Uppgjör flestallra umventra kommúnista hefur að lokum tekið að snúast upp í ákærur á hendur öðrum, eins og Sigurður Einarsson varð Jóhannesi að dæmi um í þessari grein. Jóhannes úr Kötlum fór ekki þá leið heldur horfðist í augu við sjálfan sig sem skáld: 16

Skáldið stóð fast við hugsjónir sínar. En um leið sneri hann baki við eigin trú á Stalín í stað þess að afneita þessum miklu og illu tíðindum. Það er engu líkara en að þau hafi ekki komið honum verulega á óvart. Viðhorfsbreyting hans í skáldskap hafði allan tímann verið samofin endurmati hans á stjórnmálunum.

Í sömu ljóðabók og lofið um Stalín var sett á prent velti skáldið vöngum yfir makki „Billans” við Ólaf Thors. Hann horfir á forystumenn Sósíalista af sama efa og tröllríður skáldskap hans almennt. Afstaða hans til heimsmálanna er að flækjast. Fullvissa fyrirstríðsáranna hverfur. Skáldið er sami hugsjónamaður og fyrr en hugsjónin holdgerist ekki í sovétkommúnisma eða Stalín eða íslenskum sósíalistum. Margoft hefur verið bent á ýmis teikn vonbrigða í seinustu verkum skáldsins.19 Nýlega hefur Sveinn Skorri Höskuldsson rætt tengsl ljóðsins Næturróður við Samothrake eftir Gunnar Ekelöf.20 Munur ljóðanna felst að hans mati í þessu: „Ef til vill lýkur „Samothrake” á von, þrátt fyrir allt, þar sem Næturróður” á enga.”21

Ekki er hægt að skilja sundur skáldskap Jóhannesar úr Kötlum og stjórnmálastarf. Þegar Anonymus tók til starfa hafði skáldið í rúman áratug verið boðberi nýs heims, byltingar, Sovét-Íslands. Ljóðið Dagskipun Stalíns er lokahnykkur á þeim ferli. Ljóð Anonymusar snerust ekki um slíkar hetjur. Í þeim var ekki skýr boðskapur, annar en þær ályktanir sem hver lesandi fyrir sig getur dregið. Jóhannes úr Kötlum var hættur að vera hirðskáld og var orðið skáld einvörðungu.

Árið áður en Krústjeff fletti ofan af Stalín kom Sjödægra á prent. Í henni er ljóðið Fjöll sem segir allt sem segja þarf um hugsjónir skáldsins á þeirri tíð þegar sannleikurinn var ekki lengur auðþekktur og handhafar hans engir lengur til:

Mín fjöll standa
þegar lygin hrynur
mín bláu fjöll
mín hvítu fjöll.22

Módernisti úr skápnum
Jóhannesi úr Kötlum tókst það sem engu öðru skáldi lánaðist, að feta allan veginn frá Svörtum fjöðrum til módernismans. Hamskipti hans voru margþætt. Jóhannes úr Kötlum þróaðist ekki úr vinstrimanni í hægrimann. Pólitískt stökk hans var enn lengra. Hann hætti að vera fylgismaður málstaðar sem var skýr og átti sér holdtekningu í þessum heimi og varð þess í stað maður sem stóð einn með sín bláu og hvítu fjöll, málstað sem stóð eftir þegar guðir féllu af stalli. Hugsjónir hans fóru ekki með í fallinu.

Um leið breytti hann sér úr baráttuskáldi sósíalismans í nútímaskáld. Hann lét fyrir róða rím og stuðla og hinn hreina boðskap. Í staðinn komu ljóðmyndir og margræðni. Í þessu fylgdi hann ekki hinum yngri mönnum heldur var hann leiðsögumaður þeirra. Ljóðbylting hans varð ekki með Sjödægru árið 1955 heldur tíu árum fyrr.

Hamskipti Jóhannesar úr Kötlum eru ekki aðeins athyglisverð fyrir það að þau fóru fram heldur hvernig þau fóru fram. Eins og önnur verðlaunaskáld var Jóhannes úr Kötlum fangi eigin skáldanafns. Ekki aðeins hins íslenska skáldskapararfs með rími sínu og ljóðstöfum heldur einnig þeirrar baráttu sem hann hafði leitt og gefið skáldskap sinn. Honum leyfðist ekki að hlaupa undan sér. Lausn hans var dulargervið. Jóhannes úr Kötlum hélt áfram að vera sá sem menn þekktu. Skáldið undir nafninu kom fram nafnlaust. Hann var hikandi og í felum en ætlan hans virðist þó hafa verið skýr frá upphafi.

Tíu árum síðar sameinuðust þeir Anonymus og Jóhannes úr Kötlum. Módernisti varð orðinn til. Endurfæðingin gerði hann hvorki sjálfumglaðan né sigurvissan og hann dró fyrri lofsöngva ekki til baka. En öðruvísi gat hann ekki ort á þessu stigi málsins.

1. Sjá t.d. Óskar Halldórsson. „… hvernig skal þá ljóð kveða?” Nokkrar athuganir á ljóðformi Jóhannesar úr Kötlum. Tímarit Máls og menningar 36 (1975), 124-37, Sveinn Skorri Höskuldsson. Með barnsins trygga hjarta. Nokkrar hugleiðingar um bókmenntalega stöðu Jóhannesar úr Kötlum. Tímarit Máls og menningar 39 (1978), 124-42; Njörður P. Njarðvík. Vort er ríkið. Fáein orð um baráttuljóð Jóhannesar úr Kötlum. Tímarit Máls og menningar 39 (1978), 143-57.
2. Einar Bragi. Viðtal við Jóhannes úr Kötlum. Birtingur 3,3 (1957), 1-9 (einkum bls. 6-7).
3. Óskar Halldórsson. „… hvernig skal þá ljóð kveða?”, 127-29.
4. Allar tilvitnanir í Sól tér sortna eru sóttar í: Ljóðasafn V. Rvík 1982.
5. Tímarit Máls og menningar 7 (1946), 65.
6. Tímarit Máls og menningar 6 (1945), 185.
7. Tímarit Máls og menningar 6 (1945), 240.
8. Tímarit Máls og menningar 8 (1947), 99-102.
9. Tímarit Máls og menningar 9 (1948), 84-85.
10. Sveinn Skorri Höskuldsson. Með barnsins trygga hjarta, 140.
11. Sbr. viðurkennt yfirlitsrit Eysteins Þorvaldssonar (Atómskáldin. Aðdragandi og upphaf módernisma í íslenskri ljóðagerð. Rvík 1980, 84-128) sem leggur áherslu á stöðu fimmmenninga sem voru öllu yngri en skáldið úr Kötlum og hófu störf sem módernistar á eftir Anonymusi.
12. Sjá m.a. Eysteinn Þorvaldsson. Könnun Sjödægru. B.A. prófs ritgerð í íslenzku vorið 1970. Mímir 17 (1971), 27-54; Halldór Guðmundsson. Sjödægra, módernisminn og syndafall Íslendinga. Svart á hvítu 2,2 (1978), 3-9. Einnig: Guðni Elísson. Ljóðagerð Jóhannesar úr Kötlum. Mímir 33 (1986), 82-92.
13. Jóhannes úr Kötlum. Til lesandanna. Sjödægra. Rvík 1955, 162.
14. Kurt Jacobsen. Aksel Larsen. En politisk biografi. Valby 1993, 486-649.
15. Jóhannes úr Kötlum. Fagurt galaði fuglinn sá. Vinaspegill. Rvík 1965, 41-51. Þessi grein birtist fyrst í Þjóðviljanum 26. apríl 1956.
16. Sama rit, 46.
17. Sama rit, 47.
18. Sama rit, 48.
19. Sveinn Skorri Höskuldsson. Með barnsins trygga hjarta, 142; Njörður P. Njarðvík. Vort er ríkið, 143.
20. Sveinn Skorri Höskuldsson. Lífróður. Skæðagrös. Skrif til heiðurs Sigurjóni Björnssyni sjötugum 25. nóvember 1996. Rvík 1997, 201-26.
21. Sama rit, 226.
22. Sjödægra, 93.

Greinin birtist áður í Mími, nr. 47 -1999

Víða er komið við í samtalinu. Rætt um skáldskap Jóhannesar, tíðarandann og framtíðina sem Jóhannes segist ekki bjartsýnn á. Þykir honum sem frumsmiðurinn standi við lúbarið grettistak og reiði til höggs og mennirnir sitji ósjálfbjarga í lausu lofti milli steins og sleggju:

Fyrsta spurningin sem ég vildi spyrja þig, Jóhannes, er þessi: Bar mikið á ljóðlistaráhuga í heimahögum þínum?

„Ég er alinn upp í afskekktu heiðarkoti þar sem bókakostur var nú af æði skornum skammti en hins vegar voru tvær mjög ljóðelskar konur á heimilinu, móðir mín og sambýliskona okkar, og það var fyrst og fremst af þeirra vörum sem ég drakk í mig þessa óviðráðanlegu skáldskaparástríðu sem hefur loðað við mig síðan.”

„Ég minnist hins skemmtileg kvæðis þíns, Karl faðir minn, raunsönn lýsing á æskuumhverfi þínu, kjörum fólksins þar og því sem þú sást í æsku. Hver urðu viðbrögð föður þíns við ljóðum þínum?”

„Það kvæði er nú að mestu leyti reist á staðreyndum enda þótt það um leið feli í sér almenn sannindi um lífskjör kotbóndans á þeirri tíð. En í rauninni er það öðrum þræði harkaleg uppreisn gegn þeirri sveitarómantík sem hafði einkennt tvær fyrstu bækur mínar. Í rauninni er þetta eitt raunsæjasta kvæði sem ég hef ort og vitanlega vakti bersögli þess töluverðan úlfaþyt. M.a. var haft á orði að þarna væri um föðurníð að ræða en þó að faðir minn blessaður væri nú ekki mikið upp á bókaramennt þá var það samt svo að hann tók kvæðinu af þessum eðlislæga skilningi sem óbrotnu alþýðufólki er oft svo eiginlegur.”

„Í fyrstu bókum þínum ber mikið á trúhneigð, Jóhannes, var það heimafenginn arfur?”

„Vissulega var móðir mín mikil trúkona en auk þess hélt ég áfram að samlagast vissum kristilegum þenkimáta í kynnum mínum af ungmennafélagshreyfingunni og svo síðar við veru mína í Kennaraskólanum undir handarjaðri sr. Magnúsar Helgasonar. Annars hefur mér alltaf fundizt vera mjótt á milli trúhneigðar og skáldhneigðar enda þótt trú eins geti komið fram í mismunandi myndum.”

„Já, víst hefur það sannazt á þér því seinna gerðist þú trúarskáld með annan boðskap. Hverjum tókst að spilla þér þannig, þessum saklausa sveitapilti?”

„Ja, það raunverulega spillingarafl var náttúrulega sjálft auðvaldsskipulagið, heimskreppa þess og fasismi. En sá einstaklingur sem í þann tíð af allra mestum fídónskrafti prédikaði fyrir mér kommúnisma var enginn annar en sjálft átrúnaðargoð þitt, Steinn Steinar. Hann hafði verið nemandi minn fyrir vestan og orðið mér mjög kær og handgenginn. Svo þegar ég fluttist hingað til bæjarins var hann kominn þangað á undan mér og þá þegar orðinn eldheitur byltingarsinni. Og nú var það hann sem fór að kenna mér.”

„Já, nú minnist ég afmælisgreinar Jóhannes, sem Steinn Steinar skrifaði um þig fimmtugan. Hann sagðist hafa pínt inná þig kommúnisma og orðrétt segir hann að hann hafi verið þessum fyrsta og einasta læriföður sínum baldinn nokkuð. Er frásögn hans af viðskiptum ykkar sannleikanum samkvæmt?”

„Ja, sú grein er náttúrulega skrifuð af þeim skemmtilega tvískinnungi alvöru og skáldaleyfis sem var Steini alla jafnan svo tiltækur. En sannleikurinn er nú sá að þó að á milli okkar Steins lægi alla tíð römm taug, þá vorum við í raun og veru mjög ólíkir að eðlisfari. Það var aftur á móti margt líkara með Steini og Stefáni heitnum frá Hvítadal, sem var okkur samtíða þarna í suðurbænum. Og ég hygg að þaðan hafi hann einmitt haft fordæmið að þessari hárbeittu og sefjandi samtalslist sem hann iðkaði jafnan síðan allt fram í andlátið.”

„Já, ég kynntist henni og svo hélduð þið áfram að berja rauðu bumburnar?”

„Jú, jú víst var svo um skeið. Að vísu fór nú Steinn bráðlega að hneigjast svona til heimspekilegrar efahyggju og almennrar heimsádeilu. Trú hans á byltinguna endaði nú með því, eins og þú kannski manst, að hann jós bölmóði sínum yfir Kreml og allt það hafurtask en ég hélt áfram að þruma minn heittrúaða boðskap í anda verkalýðsbaráttu og fólksins.”

„Og hefur þér aldrei fundizt þú hafa hlaupið á þig þegar þú á þessu tímabili ortir svo frumleg ljóð í andanum sem “Sovét-Ísland, óskalandið, hvenær kemur þú” og lofkvæðið um Stalín.”

„Ja, vegna nafnsins á fyrra kvæðinu sem þú nefndir hafa nú kannski sumir haldið – og þá sérstaklega þeir sem aldrei lásu kvæðið – að ég væri þar að biðja blessaða Rússana að koma og taka okkur, en ég held nú endilega að mér sé óhætt að fullyrða það að rússnesk herseta hefði orðið engu sársaukaminni fleinn í mínu holdi en sú ameríska. Hins vegar var það sannfæring mín að sameignarskipulag væri framtíðarlausnin og mér fannst hreint engin goðgá að spurja eins og gert er í kvæðinu, hvenær kemur þú lífsviljans land með ljóma strætanna, hljómfall vélanna, blóm og söng, hvenær kemurðu með kraft lífsins, eld áhugans, innileik bróðurþelsins. Hvenær! Hvenær!
Og svo er það þá lofsöngurinn um Stalín. Í því kvæði er náttúrulega fyrst og fremst um að ræða einskonar persónugerving minnar eigin óskhyggju í ljósi þeirrar goðsagnar sem hafði myndazt í kringum þennan son skógarans. Svona fannst mér þá endilega að hinn mikli sigurvegari í stríðinu gegn nazismanum ætti að vera. Og síðari uppljóstranir í sambandi við framferði þessa stálmanns þarna frá Grúsíu segja svo sem hvorki til né frá um listgildi þessarar myndar, út af fyrir sig. Þetta veit ég að þú, sálmaskáld á atómöld, skilur allra manna bezt. Annars finnst mér nú að þið morgunblaðsmenn mættuð vera mér öllum öðrum þakklátari fyrir þessi tvö kvæði svo oft og lengi sem þið hafið notazt við þau eins og nokkurs konar kórónu á kommúnistagrýluna.”

„Ja, við höfum nú ekki búið til þá grýlu, Jóhannes, og þarf ég ekki annað en að vitna í orð Krúsjefs sjálfs til þess að minna þig á að hann staðfesti alla morgunblaðslygina. En gaman þykir mér að minna þig einnig á það að þú hefur nú sjálfur ort ljóð um þessa grýlu og lýst henni betur en allir aðrir: Grýla hét tröllkerling, leið og ljót, með ferlega hönd og haltan fót. En hvernig stendur svo á þeirri hógværð og hlédrægni sem einkenna flest kvæðin þín í Eilífðar smáblómum.”

„Áður en ég svara því þá langar mig til þess að lýsa því yfir hvað vænt mér þykir um það að þú skulir ennþá kunna grýlukvæði mitt sem ég veit að þú hefur lært þegar þú varst svo lítið og gott barn að grýla gamla lagðist í bólið og dó. En svo ég víki nú aftur að spurningu þinni um Eilífðar smáblóm, þá er það nú svo að samhliða baráttukvæðunum í öllum mínum bókum hafði verið að finna ljóð um landið og náttúru þess og fólk. En orsökin til þess að þarna kom heil bók um einföldustu lífsgildi okkar þúsund ára sveitamennsku var m.a. sú að ég hafði um þær mundir, á upphafsárum seinni heimsstyrjaldarinnar, dvalizt tvö sumur uppá öræfum og þá komizt eins og í nánari snertingu við sjálfan mig og uppruna minn en oftast endranær.”

„Á menntaskólaárum mínum tóku að birtast ljóð eftir Anonimus sem vöktu athygli. Þegar það kom í ljós að þú værir höfundur þeirra veltu menn því fyrir sér og ekki sízt við sem þá vorum ung að þessi mikli rímari fór að yrkja svo lausbeislað form. Tókstu þetta dulnefni til að móðga ekki neinn af þínum gömlu aðdáendum?”

„Í sem fæstum orðum get ég sagt að ég þóttist finna að mitt hefðbundna form væri að hafna í stöðnun og að ljóðagerð mín þarfnaðist aukins svigrúms og endurnýjunar. Dulnefnið tók ég ekki upp af varúðarástæðum heldur til þess að leita meira hlutleysis, hlutlausra viðbragða við þessum tilraunum mínum á meðan ég væri að átta mig á árangri þeirra og gildi.”

„Og 1962 komu svo Óljóð þar sem þú hættir þér enn lengra í upplausn formsins og raunar innihaldsins líka og sumir höfðu á orði að nú lægju loksins á borðinu sannanir fyrir því að þú værir orðinn geggjaður.”

„Já, vissulega gat virzt svo að gömlum kennara og háttalykilsmanni væri ekki aldæla að koma þarna með heila bók þar sem hvorki fyrirfannst upphafsstafur né lestrarmerki, að maður tali ekki um sjálft orðbragðið þar sem t.d. þessar ljóðlínur eru: {dbcomma}Hvað segir mogginn hvað segir pravda / mogginn það þýðir morgunblaðið / eigum vér þá að segja upp morgunblaðinu / pravda það þýðir sannleikurinn / eigum vér þá að hætta að leita sannleikans.”
En hvað sem skáldskapargildi þessarar bókar annars líður, þá er það eitt víst að í henni er að finna einhver óvægilegustu reikningsskil mín við samtíðina og vel að merkja ekki sízt við einmitt kommúnismann. Það hélt maður nú satt að segja að ráðsettir góðborgarar mundu síðast af öllu flokka undir geggjun.”

„Nei, en svo við höldum áfram Jóhannes, vil ég minna þig á að tveimur árum seinna birtist svo bókin Tregaslagur, sem lesið verður úr hér á eftir, þar sem þú velur þér aftur hógværari eða hóglátari tjáningu og ferð að föndra við ný afbrigði af rími. Hvað olli því afturhvarfi?”

„Það er nú kannski rétt að benda á það að á milli þeirra bóka sem hér eru kynntar í kvöld liggur hvorki meira né minna en aldarfjórðungsskeið. En eins og bækurnar Hart er í heimi og Eilífðar smáblóm urðu til svo að segja samtímis, svo ólíkar sem þær annars að ýmsu leyti eru, þá er þetta eins um Óljóð og Tregaslag. Í báðum tilfellunum eru þær síðarnefndu einskonar persónubundin frávik frá þessu sífellda samfélagslega umróti sem hafði sótt svo fast á mig. Sem sagt baráttuhlé. Hitt er svo aftur rétt að nýju rímafbrigðin í síðasta hluta Tregaslags, þetta sem ég kalla “Stef úr glataðri bók”, er að nokkru leyti afturhvarf en þó um leið tilraunir til sem allra mestrar einföldunar á strangri ljóðrænni háttbindingu.”

„Og hvað viltu svo helzt segja um íslenzka nútímaljóðlist og þá sérstaklega yngstu skáldin. Ég á ekki við að þú gefir hverjum einstökum einkunn, það er nóg af því, heldur þróunina?”

„Slíkri spurningu er nú ekki hægt að gera viðhlítandi skil í stuttu máli en það eitt er víst að hlutur ljóðsins hefur gerbreytzt við þá miklu þjóðlífsbyltingu sem hér hefur átt sér stað að undanförnu. Ljóðið er ekki lengur það meginafl sem það var í þjóðernisbaráttu og alþýðumenningu þeirrar snauðu en skáldlegu bændaþjóðar sem hér sótti fram fyrir og eftir aldamótin, heldur virðist nútímaljóðið, eins og raunar aðrar listgreinir og menningarlíf okkar yfirhöfuð, stefna til sífellt innhverfari sérhæfingar. Gamli opinskái hugsjónaboðskapurinn virðist ekki lengur gjaldgengur, heldur leitar þróunin æ meir yfir í einhvers konar margræðar sálarflækjur og myndgátur, náttúrulega í samræmi við upplausn og ringulreið samfélagsandans. Það er þess vegna ekkert undarlegt þó að einföld og alþýðleg lífstjáning, sem hér er verið að kynna, láti í eyrum róttækra framúrstefnumanna eins og hvert annað innantómt hjal sem á ekkert erindi til nútímans.”

„Og að lokum, Jóhannes. Nú höfum við báðir lifað vargöld. Hvernig segir þér hugur um framtíðina? Telurðu að nokkur von sé til þess að þessum illdeilum og hjaðningavígum milli einstaklinga og þjóða linni?”

„Því miður er mér satt að segja heldur dimmt fyrir augum, hvort heldur sem ég lít til okkar eigin þjóðar ellegar umheimsins. Þegar þær fáu hræður sem búa í þessu landi verða orðnar, hvað eigum við að segja, einhvers konar hersetin stóriðjupeð, þá mega þær sannarlega gæta sín betur hér eftir en hingað til, ef þær ætla ekki að glata sjálfsvirðingu sinni og frumburðarrétti. Sprengiöflin í heimsmálunum yfirleitt virðast mér slík að þar megi hvenær sem vera skal búast við hverju sem verða skal nema því að einu að maður reyni að fela sig á bak við einhverja óraunhæfa bjartsýni sem gæti þá og þegar snúizt upp í örlagaríkt andvaraleysi. Það er satt að segja ekkert björgulegt að öll þessi undursamlegu tæknivísindi nútímans skuli fyrst og fremst miða við síaukið vígbúnaðarkapphlaup og síaukið geimskotakapphlaup á sama tíma sem sá mikli meirihluti mannkynsins sem berst við hungurvofuna stækkar með hverjum deginum sem líður. Kannski lýsi ég núverandi hugarástandi mínu ekki betur en með óprentuðu smáljóði sem þannig hljóðar:

Frumsmiðurinn stendur
við lúbarið grettistak,
reiðir til höggs

í lausu lofti titrum við ósjálfbjarga
milli steins og sleggju.

Greinin birtist áður í Lesbók Morgunblaðsins þann 30. október 1999