Georg litli

Minning

Mamma og pabbi döpur eftir drengnum sínum bíða,
- í dag kemur hann heim.
Í dag kemur hann heim úr sínu hinsta stríði, – ennþá
er hvíldin best hjá þeim.
Hann kemur ekki hlæjandi með heiðursmerki á brjósti
né hefðartitil neinn,
en kemur þó sem hetja, ung og fátæk, fallin hetja.
Hann féll í kyrrþey – einn.

Þið hefðuð átt að sjá hann, hvað hann barðist heilum huga
gegn hljóðri dauðans sigð.
Hans stríð var langt og erfitt, þó sást aldrei nokkur vottur
um undanslátt né hryggð.
Í gegnum dýpstu þjáningu skein lífsins sterki ljómi
og lýsti um sjúkrarann.
- Einn krossriddari þaut á fáki um þúsundáraríkið,
og það var – sjálfur hann.

Hann vildi fá að þroskast, gleðjast, – verða stór og sterkur
og standa fremst í sveit.
Hann vildi sjá þau rætast öll í roða júníkveldsins,
hin ríku fyrirheit.
Hann vildi teyga hreysti og kjark úr storms og strauma lindum,
- það var stærsta óskin hans
að berjast fyrir mömmu og pabba, Ísland, allan heiminn,
í ást hins vaxna manns.

Og alveg fram í andlátið hann var svo viss um sigur,
að viljinn braust sem gos
úr djúpum brjóstsins, nær sem honum lítilsháttar létti,
og lék sem dulrætt bros
um varirnar, svo tærðar, að þær máttu naumast mæla,
- svona máttug var hans þrá.
Ég man það bros, því furðulegra afl ég aldrei fyrri
né ódauðlegra sá.

Og síðast, þegar rökkva tók og ekkert hold var eftir,
en aðeins skinn og bein,
Og sonur jarðar virtist dáinn, allur nema augun,
- hans augu mild og hrein, -
Þá störðu augun, mild og hrein, í hljóðri spurn og kveiktu
í hjörtum vorum yl.
- Hví fæ ég ekki að lifa, spurðu augun, full af undrun,
- en ekkert svar var til.

Svo féll hann, eins og hetja, sem ei hopar fyrir neinu,
og hönd að vanga bar.
En engir fánar hafnir voru í hálfa stöng í bænum,
og hringt ei klukkum var.
- Það voru aðeins fáein hjörtu hér og þar, sem slógu
í hljóði um mannsbarn þreytt.
Þau fundu, að nú var merkisberi, ótal óska fallinn,
- en aðrir vissu ei neitt.

Og hetjan unga fer nú aftur heim til mömmu og pabba,
með hreinan skjöld í dag.
- Ég veit, að heldur hefði ´ann kosið sólskin yfir sveitum
en sorgargöngulag.
Því bið ég mömmu og pabba að tengja söguna um soninn
við sólskin heimaranns
og verma hjartans blómin sín, öll börnin hin, sem lifa, -
með brosi og draumum hans.

J. [Jóhannes úr Kötlum]

Georg litli eins og stendur í heiti ljóðsins var sonur hjónanna Kristmundar Eggertssonar og Salóme Einarsdóttur í Rauðbarðaholti í Hvammssveit í Dölum.
Kristmundur og Jóhannes voru svilar. Salóme var elst barna Einars Þorkelssonar og Ingiríðar Hansdóttur á Hróðnýjarstöðum, en Hróðný kona Jóhannesar var þeirra yngst. Ljóðið kom frá Eggerti Kristmundssyni í Reykjavík, bróður Georgs.

Minning um móður

Í hjarta mínu er lítið ljós,
sem logar svo skært og rótt.
Í gegnum torleiði tíma og rúms
það tindrar þar hverja nótt.

Það ljósið kveiktir þú, móðir mín,
Af mildi, sem hljóðlát var.
Það hefur lifað í öll þessi ár,
þótt annað slokknaði þar.

Og þó þú sért horfin héðan burt
og hönd þín sé dauðakyrr,
í ljósi þessu er líf þitt geymt,
- það logar þar eins og fyrr.

Í skini þess sífellt sé ég þig
þá sömu og þú forðum varst,
er eins og ljósið hvern lífsins kross
með ljúfu geði þú barst.

Af fátækt þinni þú gafst það glöð,
- þess geislar vermdu mig strax
og fástækt minni það litla ljós
mun lýsa til hinsta dags.

Í nafni Pálínu Benediktsdóttur

J. [Jóhannes úr Kötlum]

Minningarljóð um Álfheiði Sigurðardóttur, sem bjó að Viðborði á Mýrum eystra og seinna að Einholti í sömu sveit. Maður hennar var Benedikt Kristjánsson. Ljóðið kom frá Heiðdísi Gunnarsdóttur á Selfossi, dóttur Gunnars Benediktssonar rithöfundar í Hveragerði, en Gunnar var sonur Álfheiðar og því bróðir Pálínu Benediktsdóttur í Helli í Ölfusi sem kvæðið er ort fyrir. Þeirra systkini voru m.a, Unnar og Jónína í Hveragerði og Sigurður á Gljúfri í Ölfusi, auk fleiri systkina sem getið er um í ævisögu Gunnars; „Í flaumi lífsins fljóta“.

Fremur gerast fætur þungir,
fornvinur – en gaman var
hvað við hlupum eitt sinn ungir
allt í kringum stelpurnar.

Mín er aðalósk að sönnu
að þér veitist rósin blíð
- reyndu samt að elta Önnu
eins og hérna forðum tíð.

Lýðveldisárið 1944 sendi Jóhannes mági sínum eftirfarandi ljóð á fimmtugsafmæli hans áritað á eina af ljóðabókum sínum. Systkinin Hróðný og Sigurhans áttu sama afmælisdag.

Vík ég að þér vinur minn,
vörmu handataki:
einn er liðinn áfanginn,
- öldin hálf að baki.

Manstu okkar unga blóð:
yndi á báðar síður,
ort og málað, elskuð fljóð,
- en hvað tíminn líður!

Okkar þrá svo ærslagjörn
ákaft hugði á frama.
Nú eru okkar eigin börn
að eltast við það sama.

Þó varð ekki þér til neins
þessi skrítna saga:
þú ert reyndar alveg eins
og í gamla daga.

Lifðu áfram lengi og vel
og lyftu þér á tánum:
við skulum fljúga fram í Sel
og fara að smala ánum.

A. Handrit:

• 1 Ljóð
• Ljóðabækur
• 1 – 1 Ég læt sem ég sofi. – Handskrifað handrit.

Ljóðakver og ljóð frá barnæsku

• 1 – 1 Sumarkveðjur – 1908. Tvö ljóð til Einars og Ingiríðar á Hróðnýjarstöðum. Skráð eftir minni Guðrúnar Einarsdóttur, systur Hróðnýjar Einarsdóttur.
• 1 – 2 Eyglóarblik – Tíu kvæði – 1910. Ljósrit.
• 1 – 3 Nokkur kvæði og ævintýri – 1909 – 1911. Ljósrit.
• 1 – 4 Æskuóður – Ljárskógarseli – 1912. Ljósrit.
• 1 – 5 Nokkur ljót kvæði – 1910 – Handrit.

Kvæði til Hróðnýjar

• 1 – 1 Jólagjöf til Hróðnýjar 1927 – Lítil bók í handriti og teikningum.
• 1 – 2 Ástarbréf til Hróðnýjar 1927 – 10 bréf í umslögum með fjólubláu fóðri.
• 1 – 3 Sumargjöf til Hróðnýjar 1929 – Lítil bók í handriti og teikningum.
• 1 – 4 Ýmis kvæði til Hróðnýjar frá þessum árum.
• 1 – 5 Gleðileg jól 1929. Þrjár jólavísur til Hróðnýjar.

Önnur ljóð og vísur eftir Jóhannes

• 1 – 1 Sléttubönd – 160 vísur í stílabók.
• 1 – 2 Tveir bæklingar prentaðir. Drápa, flutt norsku ungmennafélögunum 17. júní 1924 og Vorsókn íslenskrar alþýðu (kosningabæklingur frá 4. áratugnum).
• 1 – 3 Norrænir verkalýðssöngvar (þýddir af JúK).
• 1 – 4 Smiðjuóður.
• 1 – 5 Múrarasöngur.
• 1 – 6 Áritanir á bækur til S.Vignis.
• 1 – 7 Afmæliskvæði. Alls 20.
• 1. Aðalsteinn Eiríksson 60 ára
• 2. Hafsteinn Guðmundsson 50 ára
• 3. Kennaraskólinn – 25 ár
• 4. Eyjólfur Jónasson í Sólheimum 70 ára
• 5. Höskuldur Björnsson 50 ára
• 6. Gísli Jóhannsson 80 ára
• 7. Jóhannes Ásgeirsson 70 ára
• 8. Jón Rafnsson 50 ára
• 9. Þorleifur Erlendsson 70 ára
• 10. Einar Þorkelsson 90 ára
• 11. Ólafur Pálsson 60 ára
• 12. Sigurvin Einarsson 60 ára
• 13. Jón Sumarliðason 70 ára
• 14. Jóhanns drápa frá Flögu
• 15. Ingunn Helga Gísladóttir, húsfreyja á Þórustöðum í Bitru
• 16. Afmælisvísur til Auðbjargar
• 17. Helgi Einarsson 50 ára
• 18. Skúli Þorsteinsson og Anna Sigurðard. Brúðkaupsvísa
• 19. Sigurjóna Jónsdóttir 60 ára
• 20. Lárus H. Blöndal 50 ára
• 1 – 8 Erfiljóð alls 16 prentuð.
• 1. Ingiríður H. Hansdóttir d. 18.12.1938
• 2. Einar Þorkelsson d. 07. 02. 1958
• 3. Pálmi Jónsson d. 30. 06. 1968
• 4. Guðrún Jakobsdóttir d. 17. 07. 1964
• 5. Friðmey Guðmundsdóttir d. 23. 02. 1969
• 6. Daði Skúlason d. ?
• 7. Gísli Jóhannsson d. 15. 04. 1961
• 8. Daníel Tómasson d. 08. 10. 1959
• 9. Árni J. Árnason d. 24. 04. 1949
• 10. Guðmundur Guðbrandsson d. 4. 10. 1960
• 11. Ísleifur Högnason d. 12. 06. 1967
• 12. Ingibjörg J. Dahlmann d. 13. 06. 1940
• 13. Haakon Malvin Andreas Nilsen d. 28. 05. 1935
• 14. Loftur Þorsteinsson d. 02. 01. 1938
• 15 Gunnar Sigurmundsson d. 18. 06. 1991
• 16. Eyjólfur Jónasson d. 19. 12. 1989
• 17. Jón Leifs d. 30. 07. 1968 (Meðf. þó ekki sé ljóð eftir JúK)
• 1 – 9 Erfiljóð – ómerkt – vélritað.
• 1 – 10 Erfiljóð – 7 talsins – handskrifuð, vélrituð og prentuð.
• 1. Stefán frá Hvítadal
• 2. Kristján Skagfjörð
• 3. Sigurbjörn Magnússon og Lárus Jónsson
• 4. Rauðsminning 1921
• 5. Ólafía Stephensen
• 6. Hróðmar Sigurðsson
• 7. Guðbjörg Hafstað
• 1 – 11 Tólf bræður. – Handrit og uppkast.
• 1 – 12 Ömmuljóð – Fannst í handritum hans að honum látnum. Birtist í IX. bindi ljóðasafns og víða eftir það. Stórviðri. Ljóð sem birtist í bókinni “Tregaslag”.
• 1 – 13 Bragur, líklega um Séra Ólaf á Kvennabrekku (ófullgerður).
• 1 – 14 Nýtt kvæði um dalameyna (Birtist í Breiðfirðingi 1944).
• 1 – 15 Hveragerðisbragur 1942.
• 1 – 16 Sama – önnur niðurröðun.
• 1 – 17 Gamanvísur frá Hveragerði.
  1 – 18 Kveðist á – Helgi Sveinsson og Jóhannes.
• 1 – 19 Sama, styttri gerð.
• 1 – 20 Skálholtskantata (vantar framan á).
• 1 – 21 Tvö ljóð ónafngreind – líklega síðustu ljóðin sem hann orti.
• 1 – 22 Ný og nið – prentsmiðjuhandrit – vélritað.
• 1 – 23 Vísur ortar í Gervinýranu – (Eftir JúK o.fl.) Beðið um að birta ekki opinberlega.
• 1 – 24 Uppköst að ljóðabókinni “Ný og nið” o.fl. ljóð (ófullgerð).
• 1 – 25 Brot úr ljóðum og ófrágengin ljóð.
• 1 – 26 Drög að afmælisdagabókinni “Skáldu”.

Ljóð og vísur eftir aðra en Jóhannes

• 1 – 1 Framboð sósíalista í Skagafirði 1946 – Gamankvæði eftir séra Helga Sveinsson.
• 1 – 2 Kveðið við lestur bókarinnar “Hrímhvíta móðir” – Eftir Pétur Hraunfjörð.
• 1 – 3 Ýmiss kveðskapur: Skarðsbragur – Skjóna – Frá Lilju Björnsd. – Tvær vísur ómerktar.
• 1 – 4 Bank Hótels ríma, ort í Kanada 1902; Aftan við hana er kvæði á ensku eftir Robert Burns og er sagt að það hafi ekki áður birst í ljóðabókum hans.
• 1 – 5 Þórsmerkurljóð um Jóhannes eftir óþekktan höfund.
• 1 – 6 a) Kantata til lofs og dýrðar Jóh.úr K. flutt á 50 ára afmæli í Skíðaskálanum.
• (Líkl. E. Gunnar Ben.)
• b) Sú tíð er nær – Til Jóh. 50 ára e. Þorstein Valdimarsson.
• c) Jóhannes úr Kötlum fimmtugur (óm.)
• 1 – 7 a) Draumur vetrarrjúpunnar. Til Jóh. 4.nóv. 1969 frá Þóroddi Guðmundssyni ásamt bréfi 5.11. 1969.
• b) Afmæliskveðja til JúK, 4.nóv. 1969 frá Lárusi H. Blöndal.
• c) Haustkveðja til JúK frá Vilborgu Dagbjartsdóttur.
• d) Ljóð til Jóhannesar úr Kötlum frá Nínu Björk.
• e) Aflátsbréf til Jóh.úr Kötlum, 4.nóv. 1969 frá Jóni Rafnssyni.
• 1 – 8 a) Bréf frá Þóroddi Guðmundssyni 6.6.1970, ásamt ljóðinu Melkorka Mýrkjartansdóttir og Ólafur Pá.
• b) Kveðja til Jóhannesar úr Kötlum frá Kristjáni frá Djúpalæk. (1972).

A. Handrit

• 2 Greinar, ræður o.fl.
• 2 – 1 Miltisspá .- Frásögn JúK 1919 fyrir Matthías Þórðarson þjóðminjavörð.
• 2 – 2 Erindi um uppeldismál. Flutt á UMFÍ fundi (1928).
• 2 – 3 Skrifblokk (kompa). Þar er m.a. frumhandrit að kvæðinu “Ég hylli…”, en erindi úr því kvæði er letrað á minnivarða hans í Búðardal.
• 2 – 4 Íslenskar bókmenntir. – Fyrirlestur (1934).
• 2 – 5 1. maí ræða .- Frá kreppuárunum.
• 2 – 6 Hvað varðar okkur um Stephan G -? – Erindi – Prentsmiðjuhandrit upphaflega.
• Seinna: 3 útvarpserindi.
• Sama: Sérprentun úr Rétti.
• 2 – 7 Erindi um Færeyjar.
• 2 – 8 Handrit í spíralblokk:
• a) Erindi um lausavísuna (33 bls.) Á bakhlið eru uppköst að ljóðum.
• b) Ræða flutt í Færeyjum (1938). (6 bls.)
• c) Uppköst að 49 ljóðum, sem seinna birtust m.a. í Eilífðar smáblóm.
• 2 – 9 Ræða um fullveldi og þjóðfrelsi (1940).
• 2 – 10 Tvær ræður: Flokksræða og fyrsta ræðan á Alþingi.
• 2 – 11 Kosningaræða frá okt. 1942 við framboð í Dalasýslu.
• 2 – 12 Tvö blýantshandrit í spíralbók: Dvöl á Kili og Jónas Hallgrímsson.
• 2 – 13 Konan, menningin og friðurinn.-Erindi flutt á Akureyri 1963-Síðar birt í Rétti eftir að hann lést 1972.
• 2 – 14 Drög að ritgerð um bókmenntir 1965.
• 2 – 15 Ræða flutt í Atlavík 1965.
• 2 – 16 Æviatriði JúK v / Sjudögra .
• 2 – 17 Litlu skólaljóðin. – Greinargerð eftir JúK.
• 2 – 18 Kennsluleiðbeiningar með Litlu skólaljóðunum.
• 2 – 19 Formáli að bókinni Gullregn úr ljóðum Hannesar Hafsteins. Útg. 1970.
• 2 – 20 Sjónvarpsviðtal Matthíasar Johannessen við JúK stuttu fyrir lát hans.
• 2 – 21 Blað Kennaraskólanema-Örvaroddr.- Útburður 1972.- Síðasta viðtal við Jóhannes.

3 Leikrit

• 3 – 1 Bölvasmiður. Sjónleikur í þremur þáttum. Var aldrei settur á svið.

4 Sögur

• 4 – 1 Skrá yfir sögur í Fálkanum 1928 – 1931 og ljósrit af sögunum minnkað í A 4.
• 4 – 2 Þegar hélan þiðnaði – Smásaga birt í Vikuútgáfu Alþýðubl. einhvern tímann fyrir 1940.

5 Dagbækur

• 5 – 1 Dagbók í ferðalagi frá Stokkh. til Álandseyja og Noregs 1. – 19. júní 1947.
• 5 – 2 Dagbók úr Kínaförinni 28. sept. – 4. nóv.1952.
• 5 – 3 Dagbækur eða minnispunktar af heimsóknum á ýmsa staði í Kína 1952.

B. Þýðingar:

• 1 Þýðingar eftir Jóhannes
• 1 – 1 Mörk Längtan eftir Aili Nordgren frá Álandseyjum. Bók og þýðing í handriti.
• Jóhannes fór til Álandseyja í Norðurlandaferð sinni 1946-1947 og kynntist þá Aili Nordgren.
• 1 – 2 Glóandi gátur eftir Nellý Sachs (uppkast) Ný og nið 1970.
• 1 – 3 Sæfaraljóð. Þýtt úr sænsku.

2 Þýðingar á ljóðum Jóhannesar eftir aðra.

• 2 – 1 Mír-ljóðið. Þýðandi óþ.
• 2 – 2 12 kvæði e. JúK, þýdd á ensku. Þýð. óþ.
• 2 – 3 Saga af Suðurnesjum (úr Ömmusögum) á ensku eftir Sverri Hólmarsson.
• 2 – 4 Hlið hins himneska friðar, ensk þýðing e. Magnús Á. Árnason.
• 2 – 5 Tregaslagur, sænsk þýðing.
• 2 – 6 Þýðingar eftir Hallberg Hallmundsson í New York.
• a) Karl faðir minn. My old man. Kom í tímaritinu The Icelandic Canadian,1995.
• b) The bride of the blue mountain.
• c) Jólin koma (4 kvæði)Þýtt vegna fyrirhugaðrar kvikmyndunar hjá “Álfasögu”.
• d) Jólabarnið (Síðasta kvæðið í Jólin koma). Sent mér 1998.
• e) Eiður vor. Our oath. Sent mér í okt. 1998, en segir þýðinguna 30 ára gamla.
• f) Dance of the Red Sanders.
• 2 – 7 Skrár yfir þýdd ljóð eftir Jóhannes úr Kötlum.
• a) 1960 – 1982 – b) 1947 – 1998
• 2 – 8 Handrit Ivars Orglands að bókinni “Sjudøgra” og bréf frá honum.
• 2 – 9 Handrit Ivars Orglands á ljóðum úr bókinni “Ný og nið”, sent Hróðnýju.
• 2 – 10 Þýðing á ljóðinu “Félagi Dimitroff” eftir Jóhannes í búlgörsku blaði.
• Meðf.: Bréf Einars Sigurðssonar,Háskólabókasafni frá 1.4.1970 varðandi þessa birtingu.
• 2 – 11 Þýðing á ljóðinu “The Lute” eftir Jóhannes, birt í kínversku blaði;
• Einnig fylgir bréf frá þýðanda: Shih Fang-yu.
• 2 – 12 Ýmiss kínversk blöð sem birta kvæðið “The Lute”, m.a. blaðið “Shanghai News”, þar sem það er birt á ensku.
• 2 – 13 “Kveðja til Kína”, ljóð sem birtist í Sjödægru 1955 er hér í tveimur mismunandi enskum þýðingum eftir óþekkta þýðendur.
• Þá er ljóðið hér einnig þýtt á esperantó (Mjög líklega eftir Þórberg Þórðarson).
• 2 – 14 Þýðing á V. hluta ljóðsins “Óðurinn um oss og börn vor” úr bókinni
• Ný og nið eftir JúK. Njörður P. Njarðvík þýddi. Ljóðið birtist í blaðinu
• “Göteborgs Handels- och Sjöfartstidning” 3.apríl 1971.

C. Teikningar og myndir:

• 1 – 1 Katlarnir. Teikning eftir Jóhannes.
• 1 – 2 Kerlingarfjöll, teiknað landakort (Frá F. Í.1939) sem hann notaði þegar hann var þar vörður.
• 1 – 3 Teikning Tryggva Magnússonar (ljósrit) af skrauti á þjóðbúningi Jóhannesar 1930.
• 1 – 4 Tvær teikningar; Önnur af Jóhannesi en hin er jólakveðja frá Þ.f.H. til Sigfúsar Daðasonar og Jóhannesar og sitja þeir að sumbli á skrifstofu M. og m.
• 1 – 5 Uppdráttur af húsinu sem Jóhannes lét byggja í Hveragerði sumarið 1947.
• 1 – 6 Nemendaspjöld frá Hjarðarholtsskóla í Dölum 1914 – 16 og Kennaraskólanum. 1920-21.

D. Prófarkir:

• 1 – 1 Tregaslagur.
• 1 – 2 Ný og nið.

E. Lög til söngs og leiks – Tónverk (Nótur)

• 1 Við kvæði Jóhannesar úr Kötlum
• 1 – 1 Karl O. Runólfsson (Handskrifuð frumrit)
• a) Öræfi
• b) Viðtal við spóa
• c) Ingaló
• d) Hörpusveinn
• 1 – 2 Sigursveinn D. Kristinsson
• a) Amma raular í rökkrinu
• 1 – 3 Ingunn Bjarnadóttir
• a) Músin
• b) Amma raular í rökkrinu
• c) Glókollur
• 1 – 4 Ingunn Bjarnadóttir
• a) Amma raular í rökkrinu
• b) Glókollur
• 1 – 5 Ingunn Bjarnadóttir
• a) Jólasveinarnir (á þýsku) Útsett af Hallgr. Helgasyni
• 1 – 6 Hallgrímur Helgason
• a) Móðir náttúra
• 1 – 7 Hallgrímur Helgason
• a) Amma raular í rökkrinu
• 1 – 8 Hallgrímur Helgason
• a) Land míns föður
• 1 – 9 Siguringi E. Hjörleifsson
• a) Álftirnar kvaka
• b) Land míns föður
• 1 – 10 Steinn Stefánsson
• a) Þegar landið fær mál
• b) Jólin koma
• c) Ljóðabréf til lítillar stúlku
• 1 – 11 Aðalheiður Geirsdóttir
• a) Ég vil heim
• 1 – 12 Kristinn Reyr
• a) Vorið góða
• 1 – 13 Jón Björnsson
• a) Land míns föður
• 1 – 14 Skúli Halldórsson
• a) Hörpusveinn
• 1 – 15 Selma Kaldalóns
• a) Umrenningar
• b) Nóttin helga
• 1 – 16 Ingibjörg S. Hjörleifsdóttir
• a) Langt í burtu
• b) Bí, bí og blaka
• c) Álftirnar kvaka
• d) Til mömmu
• e) Hafmærin
• 1 – 17 Egill Gunnarsson
• a) Efnisskrá Háskólatónleika 31. mars 1999 í Norræna húsinu.
  Tónleikarnir voru helgaðir Jóhannesi og Jóni Leifs, sem fæddust fyrir 100 árum. Kórinn söng m.a. nýtt lag eftir Egil við ljóðið Nardus eftir Jóhannes (vantar nótur).
• 1 – 18 Óliver Kentish
• a) Heimþrá (1992)
• 1 – 19 Sigursveinn D. Kristinsson
• a) Jólasveinarnir (Í sönglagaheftinu “Kátt er á jólunum” Íslensk Þjóðlög I.)
• 1 – 20 Hallgrímur Helgason
• a) Laufblað
• b) Endur fyrir löngu
• 1 – 21 Tónverkaskrá frá Ísl. Tónverkamiðstöð 1999 yfir lög við ljóð Jóh.úr Kötlum.
• 1 – 22 Sigursveinn D. Kristinsson
• a) Hátíð fer að höndum ein (ljósrit) Þjóðvísa + fleiri ljóð e. Jóh. úr Kötlum.
  S.D.K. raddsetti.

E. Lög til söngs og leiks – Tónverk (Nótur)

• 2 Við kvæði annarra
• 2 – 1 Sigvaldi Kaldalóns
• a) Við kvæðið: Nóttin var sú ágæt ein eftir séra Einar Sigurðsson frá Eydölum.
• b) Við kvæðið: Hver á sér fegra föðurland en ég eftir Guðmund Guðmundsson.
• c) Vikivaki við þuluna: Suðurnesjamenn eftir Ólínu Andrésdóttur.
• 2 – 2 Þorleifur Erlendsson
• a) Gömlu lögin við Passíusálmana.

F. Sendibréf:

• 1 Til Jóhannesar
• 1 – 1 Séra Magnús Helgason 1922 – 1932.
• 1 – 2 Ivar Orgland 1966 – 1967.
• 1 – 3 Hannes Sigfússon 1966 – 1971.
• 1 – 4 Séra Ólafur Ólafsson frá Kvennabrekku.
• 1 – 5 P.M. Mitchell, Illinois háskóla.
• 1 – 6 Dr. Helgi Pjeturs – 1929. (Ljósrit)
• 1 – 7 Bréf frá ýmsum landsþekktum mönnum 1941 – 1971:
• 1. Jón frá Ljárskógum, langafrjádag 1941.
• 2. Halldór Jónsson frá Reynivöllum í Kjós, 14.06.1944.
• 3. Robert Abraham, 25.06.1944.
• 4. Anna Borg, 8.07.1947.
• 5. Steingrímur Matthíasson, 31.07.1945.
• 6. Sigursveinn D. Kristinsson, 17.12.1947.
• 7. Einar Bragi, 24.02.1954.
• 8. Hafsteinn Guðmundsson, bókaútgefandi, nóv. 1959.
• 9. Höskuldur Björnsson, 27.04.1962.
• 10. Guðmundur Böðvarsson, 17.07.1966.
• 11. Ólafur Gunnarsson, 8.11.1969.
• 12. Njörður P. Njarðvík, 6.04.1971. Meðf.: Blaðaúrklippa frá Svíþjóð.
• (Sjá Þýðingarkaflann).
• 1 – 8 Bréf frá Canada, Wíen og Búkarest.
• 1 – 9 Bréf frá Búkarest 1964.
• 1 – 10 Bréf frá vinum og ættingjum.
• 1 – 11 Bréf frá Noregi og Svíþjóð.
• 1 – 12 Bréf v/útgáfu 1971
• 1 – 13 Þakkarkort o.fl.
• 1 – 14 Boðskort og nýárskort.
• 1 – 15 Póstumslög frá útlöndum – Bréf voru í þremur og eru þau á sínum stað.
• 1 – 16 Gamankvæði um Jóhannes (Eftir Séra Helga Sveinsson í Hveragerði).
• 1 – 17 Bréf vegna Hljómplötudeildar Þjóðminjasafnsins 1948.
• 1 – 18 Bréf frá utanríkisráðuneytinu 18.11.1969 og sendiráði Íslands í Moskvu 13.11.1969 v/fundar í Vináttufél.Ísl. og Sovétríkjanna Í tilefni af 70 ára afmæli Jóhannesar.
• 2 Frá Jóhannesi
• 2 – 1 Bréf til Svans Jóhannessonar á árunum 1939-1961 (frumrit).
• 2 – 2 Bréf til Hins ísl. prentarafélags 17.febr.1935 v/ fyrirhugaðrar útgáfu tímarits. Ljósr.
• 2 – 3 Þórhallur Bjarnarson (ljósrit).
• 2 – 4 Þórhallur Bjarnarson 1935 (ljósrit).
• 2 – 5 Kort til Svans á árunum 1930 – 1952. (frumrit)
• 2 – 6 Einkabréf til Helga Einarssonar á árunum 1926-1954 (frumrit).
• Þar í er minningarljóð merkt J. í umslagi merktu Helga. Mjög líklega eftir J.ú.K. Einkabréfin óskast ekki birt nema með leyfi.
• 2 – 7 Uppkast af bréfi til Ivars Orgland um það leyti sem “Sjudögra” kom út.
• 2 – 8 Bréf til Hróðnýjar-Skrifað 1933 aftan á póstkortalengju frá Frederiksborg Slot.
• 2 – 9 Til Lárusar H. Blöndals (ljósrit) – Þeir áttu sama afmælisdag 4. nóv. og í afmælisdagabókinni Skáldu, sem Jóhannes safnaði í, fer það eftir útgáfum hvor þeirra á vísuna þann dag.
• 2 – 10 Bréf til Þórbergs Þórðarsonar með ljóðinu “Þórbergur fór til Kína…”.

G. Ritdómar – Ritgerðir – Viðtöl – Frásagnir

• 1 Fyrir andlát hans 1972
• 1 – 1 Um kvæðið “Villidýr” í blaðinu “Einherji” á Siglufirði, 24.ág. 1934.
• 1 – 2 Frétt í blaðinu “Stormur” 24. febr. 1934 um Lofdrápu um Sig.Einarsson.
• 1 – 3 Frásögn Hannesar á horninu í Alþýðublaðinu, líklega á árinu 1943 eða 1944.
• 1 – 4 Forsíðufrétt í Þjóðviljanum 17. des. 1937 um útkomu “Hrímhvíta móðir” (ljósrit).
• 1 – 5 Ritdómar um “Jólavöku” eftir prestinn á Bíldudal í Kirkjuritinu 1945 og prófessor Richard Beck í Lögbergi 1946.
• 1 – 6 Skrá um það sem birtist í “Þjóðviljanum”, 4. nóv.1949 í tilefni af 50 ára afmæli Jóhannesar. Stefán Ögmundsson prentari skráði.
• Ræða Stefáns sem hann flutti í 50 ára afmælishófinu í Skíðaskálanum í Hveradölum, handsett og prentað af honum sjálfum 4.nóv. 1984.
• 1 – 7 Ritdómur um “Hlið hins himneska friðar” í enskri þýðingu. (Óþ. höf.).
• 1 – 8 Blaðaúrklippur úr norskum dagblöðum vegna “Myklemálsins” 1957.
• 1 – 9 Umsagnir um “Litlu skólaljóðin”.
• 1 – 10 Ritdómar úr norskum dagblöðum um bók Ivars Orgland, “Sjudøgra”.
• 1 – 11 Vélrituð þýðing á umsögnum um bókina “Sjudøgra”.
• 1 – 12 Ritgerðir um bækur Jóhannesar.
• 1 – 13 Saga af Jóhannesi sem gæslumanni í Þórsmörk – Tímaritið SATT 1960.
• 2 Eftir andlát hans 1972
• 2 – 1 Ritdómar um “Ulvetider” bók Poul P.M. Pedersen, úr dönskum dagblöðum 1975.
• 2 – 2 Ritgerð um ljóðagerð Jóhannesar úr Kötlum eftir Guðna Elísson, 1985.
• 2 – 3 Viðtal Gylfa Gröndal við Hróðnýju Einarsdóttur,stuttu eftir lát Jóhannesar.
• 2 – 4 Geir Sigurðsson. Ávarp á minningarhátíð 1979 um Jóhannes.

H. Dagskrár (Fyrir 1972)

• 1 – 1 Jólagleði 1967 í Laugardalshöll 30. des. 1967 og leshefti með efnisþáttum sem lesnir voru úr verkum hans.
• Einu sinni á jólanótt – Dagskrá og leikefni, sem Litla leikfélagið sýndi.
• Sóleyjarkvæði – ljóðahefti sem fylgdi hljómplötunni “Sóleyjarkvæði”.
• 1 – 2 Brynjólfur Bjarnason 50 ára, 1948 og Einar Olgeirsson 50 ára, 1952.

I. Kínaförin 1952

• 1 – 1 Kínversk boðskort, m.a. frá Mao Tze-tung.
• 1 – 2 Kínversk frásögn á ensku.
• 1 – 3 Greinar um Kína á ensku.
• 1 – 4 Þakkarbréf til Kína send frá Kaupmannahöfn á heimleið.
• 1 – 5 Þakkarbréf send til Kína í jan. 1953.
• 1 – 6 Kínversk nýárskort.
• 1 – 7 Ljósmyndir úr Kínaferðinni og póstkort frá Kína.
• Sjá ennfremur: A. 5-2 og 5-3: Dagbók úr Kínaför og Dagbækur og minnispunktar
• B. 2-11 og 2-12: The Lute og kínversk blöð.

J. Persónuleg skjöl og skilríki

• 1 – 1 Fæðingarvottorð.
• 1 – 2 Kennaraprófsskírteini.
• 1 – 3 Hjónavígslubréf.
• 1 – 4 Félagsskírteini.
• 1 – 5 Um listamannastyrki (úrklippur og skrá).
• 1 – 6 Úrklippa úr dagblaðinu Vísi um jarðskjálftana í Hveragerði 1947.
• 1 – 7 Bók sem Hvergerðingar skrifa í þegar þau koma aftur úr Svíþjóðarför 1947.
• Gjafabréf frá Hvergerðingum 4. nóv. 1949 í tilefni fimmtugsafmælis JúK.
• 1 – 8 Fjármál og áætlanir.
• 1 – 9 Útgáfusamningur (uppkast).
• 1 – 10 Minnisbók.
• 1 – 11 Heiðursfélagaskírteini frá Rithöfundafélagi Íslands 1970.
• Afmælisóskir frá samstarfsfólki á 70 ára afmælinu 4. nóv. 1969.

K. Blaðaúrklippur

• 1 – 1 1945 – 1958.
• 1 – 2 1960 – 1969.
• 1 – 3 1971 – Aðallega varðandi veitingu “Silfurhestsins”.
• 1 – 4 1972 – Minningargreinar.
• 1 – 5 1973 – 1998.
• 1 – 6 Ótímasett.

Þá fær Landsbókasafn – Háskólabókasafn ljósrit úr dagblöðum með greinum og kvæðum eftir Jóhannes eða ritdómum um bækur hans. Þetta nær yfir tímabilið 1926 til 1998, en er alls ekki tæmandi og vantar í tímabil. Eru síðurnar minnkaðar í A 4.

Í umróti og tilvistarkreppu stríðsára og eftirstríðsára fór hann að þýða erlend skáld sem ortu myrk ljóð undir frjálsum háttum og gera eigin tilraunir með slíkt, endurnýjaði kveðskap sinn af frumleika og listfengi. Á sjötta áratugnum varð hann öflugur vörslumaður þjóðlegra gilda í baráttu gegn hersetu Bandaríkjamanna á Íslandi. Loks náði hann í nýja alþjóðlega róttæka bylgju á sjöunda áratugnum, og þegar hann lést, á áttræðisaldri, fannst róttæku ungu fólki sem mótmælti stríðsrekstri heimsvaldasinna í Víetnam og víðar í þriðja heiminum hann yngstur og bestur allra skálda.

Í samtalinu við Matthías heldur Jóhannes áfram með svarið við spurningunni um skáldskaparáhrif í æsku með þessum orðum: „… hins vegar voru tvær mjög ljóðelskar konur á heimilinu, móðir mín og sambýliskona okkar, og það var fyrst og fremst af þeirra vörum sem ég drakk í mig þessa óviðráðanlegu skáldskaparástríðu sem hefur loðað við mig síðan.” Fyrsta ljóðabók Jóhannesar, Bí bí og blaka (1926), var líka óður til uppruna hans og þessara fyrstu skáldskaparáhrifa. Til dæmis segir hann í ljóðinu „Heima“ (með bragarhætti og orðavali sem minnir sterkt á annan Dalamann, Stefán frá Hvítadal):

Svo fer hann í huganum um æskustöðvarnar, þar sem hann þekkir hverja þúfu, lítur í kringum sig og minnist indælla bernskustunda í hjásetunni og aðdáunar sinnar á undrum náttúrunnar. Þetta er honum heilagur staður.
Jóhannes hélt áfram með gömlu barnagæluna í titlum næstu fullorðinsbóka sinna, og önnur hét Álftirnar kvaka (1929). Aðal fyrstu ljóðabóka Jóhannesar er hagmælska hans. Kvæðin renna fram undir fjölbreyttum háttum (hann orti meira að segja „Háttalykil“ eins og Snorri Sturluson), náttúrulýsingar, söguleg kvæði, ljóð um þekktar persónur  í fortíð og samtíma, ástarljóð. Kvæðin eru mettuð af fegurðarþrá og samúð með lítilmagnanum, en lesandi verður ekki verulega var við manninn á bak við kvæðin; þarna er ekki seilst í eigin reynsluheim á frumlegan hátt eða birtur brýnn boðskapur, en þetta átti eftir að breytast.

Þriðja ljóðabók Jóhannesar,  Jólin koma (1932), hefur orðið hans vinsælasta bók og er sú sem heldur nafni hans lifandi kynslóð eftir kynslóð. Þar vinnur hann úr þjóðsögum um Grýlu og hennar hyski, jólasveinana hrekkjóttu og jólaköttinn illvíga, sem höfðu lifað í ýmsum myndum með þjóðinni öldum saman en voru að hverfa í birtunni frá rafmagnsljósunum. Nú er það sú mynd sem Jóhannes gaf þessum vættum sem lifir og tekst á við erlendar jólavættir eins og hinn rauðklædda, hvítskeggjaða og gjafmilda Santa Kláus. Engin síðari barnaljóðabóka Jóhannesar hefur notið annarra eins vinsælda og Jólin koma, en þær hafa allar hrifið lesendur og verið gefnar út oftar en einu sinni, Ömmusögur (1933), Bakkabræður (1941), Ljóðið um Labbakút (1946) og Vísur Ingu Dóru (1959). Hann varð líka öðrum skáldum hvatning til að yrkja handa börnum, til dæmis rithöfundunum og kennurunum Stefáni Jónssyni og Margréti Jónsdóttur.

Hann finnur líka sárt til með yfirgefnum konum og öðrum sem framtíðin hefur svikið eins og kvæðið „Yfirgefin“ og fleiri sýna.
Í Ég læt sem ég sofi er langt „Opið bréf“ til guðs almáttugs þar sem skáldið krefur hann svara um hvaðeina sem miður fer í eðli mannsins og umhverfi. Má nærri geta að þetta kvæði hefur þótt óverjandi guðlast af öllum þorra manna. En þessi guð sem á sök á svo mörgu sem miður fer hefur líka gefið skáldinu tilfinningarnar, skynsemina – og skáldskapargáfuna; ekki er að undra þótt kvæðið hafi opinn og margræðan endi.

„Ég hef ekkert að gefa þér, öreigi, bróðir,“ segir hann svo, „ – ekkert nema ljóð mitt, ekkert nema blóð mitt.“ Sjálfur er hann öreigi eins og „bróðir“ hans, ekki kominn af vöskum víkingum heldur herteknum þrælum, eins og hann segir í „Vér öreigar“, fyrsta kvæðinu sem hann birti undir frjálsum hætti, rímlaust og með óreglulegri stuðlasetningu. Mörgum þótti einkennilegur sá siður Jóhannesar að nota hátíðlega fleirtölu persónufornafna, vér og þér í stað við og þið, ekki síst þegar hann ávarpar eða yrkir um alþýðufólk. Steinn Steinarr deilir óbeint á Jóhannes fyrir þetta í fyrsta ljóði sinnar fyrstu bókar, „Öreiga-æsku“, þar sem hann þérar viðmælendur sína í fyrsta erindinu en þúar þá með áherslu í öðru erindi: „Ég heilsa þér, öreiga-æska …“. En oft má skynja að Jóhannes er að afhelga hátíðleikann, gera markvisst gys að virðulegu orðfærinu, til dæmis þegar hann segir í „Vér öreigar“: „því kaldari og dimmari / urðu kjallaraholurnar, / þar sem vér börðumst við rotturnar / og rakann.“ Það er afar vel til fundið að þéra fólk sem berst við rottur.

Eitt yndislegasta kvæðið í Samt mun ég vaka er „Ung stúlka“, þar sem skáldið lýsir fundi sínum og ungrar verkakonu með drengjakoll og sólbrúna vanga, sem stöðvar hjólið sitt hjá honum til að fá eld í sígarettuna sína. Tveimur árum áður kom út vinsælasta bók Tómasar Guðmundssonar, smellurinn Fagra veröld, þar sem ort er fagurlega um Austurstrætisdætur. Eflaust hefur Jóhannes haft þær í huga þegar hann orti „Unga stúlku“ og skemmt sér við að klæða sína dömu í blá vinnuföt í staðinn fyrir hvíta kjóla stúlknanna í kvæðum Tómasar. Hún angar líka af saltfiski og svita, sem líklega er ólíkt Ástum og Tótum Tómasar, og ekki er heldur líklegt að þær reyki!

Um þessar mundir var orðið óhugnanlegt um að litast í Evrópu; á Spáni var háskaleg spenna sem sprakk út í blóðugri borgarastyrjöld árið eftir,  og í Þýskalandi var Adolf Hitler kominn til valda. Allir hugsandi menn fundu og sáu að framundan var ekki sá friður sem þeir höfðu vonast eftir að lokinni heimsstyrjöldinni 1914-18, mannskæðustu styrjöld sem mannkynið hafði háð. Þennan ótta má greinilega sjá í bókinni, til dæmis í kvæðinu „Frelsi“ sem var flaggskip fyrsta heftis ársritsins Rauðir pennar sama árið og Samt mun ég vaka kom út. „Frelsi“ kallast á við ljóð Jónasar Hallgrímssonar „Ísland“ í fyrsta hefti tímaritsins Fjölnis nákvæmlega hundrað árum áður (1835), en Jóhannes lítur fortíðina öðrum augum en Jónas. Hann tekur sér ekki stað meðal frjálsræðishetjanna góðu heldur fátæklinga landsins „sem bruddu hvannir, sulgu djúpan harm“, kramdir undir böli kóngs og klerka. Samt mun ég vaka varð róttækasta bók Jóhannesar þótt aldrei léti hann af gagnrýni sinni á kúgun auðvalds, kirkju og annarra yfirvalda.

Róttækni Jóhannesar og barátta fyrir sósíalisma þróaðist yfir í baráttu fyrir frjálsu og óháðu Íslandi á stríðsárunum, eins og hjá fleiri skáldum. Hann hafði aldrei látið af þeirri þjóðernishyggju sem hann ólst upp við, og erlend herseta í landinu var honum sár þyrnir í auga. Mesta afrek hans í baráttunni fyrir herlausu Íslandi er hið mikla söguljóð Sóleyjarkvæði (1952) en fyrstu aðför að því efni má sjá í kvæðinu „Brúðurin blárra fjalla“ í Sól tér sortna (1945).

Sóleyjarkvæði er perlan í ljóðagerð Jóhannesar. Þar leiðir hann saman gamlan arf þjóðsagna og þjóðkvæða annars vegar og hins vegar grimman pólitískan veruleika samtímans: gerir sagnaarfinn að lifandi samtíma og dýpkar samtímann með því að spegla hann í sagnaarfinum. Hvergi er Jóhannes öruggari í formi og byggingu; enginn kafli í ljóðaflokknum er teygður eða stífður, og vísanir í stökur, þulur og þjóðkvæði eru hnitmiðaðar. Í stíl þjóðkvæða notar hann stuðla og rím frjálslega sem gefur flokknum einstaklega áreynslulaust yfirbragð.

Ljóðaflokkurinn segir þjóðarsögu samtímans eins og hún blasti við Jóhannesi en á táknrænan hátt. Sóley sólufegri (Ísland í líki ungrar konu) verður fyrir þeirri sorg að elskhugi hennar, frelsissöngvarinn, sofnar og verður ekki vakinn hvernig sem hún reynir. Lesandinn veit það sem Sóley veit ekki, nefnilega hvað veldur svefninum, því hann fylgist með því þegar finngálknið úr vestri (Bandaríkjastjórn) mútar gömlum leikbræðrum elskhugans (herstöðvasinnuðum Íslendingum) til að stinga hann svefnþorni. Sú eina sem getur vakið elskhugann er Þjóðunn Þjóðansdóttir (íslensk alþýða) en hún hefur engan áhuga á frelsissöng lengur, sæl með nýfenginn auð sinn. Sóley fer bónarveg að hverjum fulltrúa íslenskrar alþýðu af öðrum, án árangurs. Hinn bjartsýni Jóhannes þorir ekki lengur að trúa á sitt fólk. Kvæðið endar í spurn:

Kaflarnir 25 í flokknum eru ortir undir sex línu bragarhætti en með óreglulegri línulengd. Bragurinn er alltaf lipur hvort sem efnið er ljóðrænt og einlægt eða meinlegt, hæðnislegt og harkalegt. Mildin og harkan skiptast á og fer myndmál og málfar eftir efninu. Í köflunum um ástarraunir Sóleyjar erum við í ævintýraheimi þar sem riddari ríður hvítum jó og lætur slá rauðan hring úr gulli handa sinni frú, þar sem gullinaldini, silfrinaldini og laukar spretta og kónguló vefur ósýnilega voð úr ást til að breiða yfir riddarann sofandi. Í pólitískum köflum er myndmálið tröllslegt og klúrt,  þar gýtur finngálkn glórum sínum, hrörlegt skar hrýtur af bleikum urðarmána og krumminn á skjánum ruggar smaladrengnum í ró með fölskum loforðum. Pétur Pálsson tónskáld gerði lög við nokkra hluta kvæðabálksins sem var sunginn og lesinn inn á vinsæla hljómplötu.

Skoðanir á Sóleyjarkvæði skiptust eftir pólitískum línum á árum kalda stríðsins þegar þjóðin var klofin í fylkingar eftir afstöðu til veru Bandaríkjahers í landinu. Gagnrýnandi tímaritsins Helgafells, sem kallaði sig Crassus, var til dæmis afar óánægður með þjóðkvæðastílinn á kvæðinu, fannst hann of ljóðrænn og fallegur fyrir þetta efni: „Það er tilgangslaust að reyna að moka flór með silfurskeið. Það skemmir bara skeiðina og flórinn er jafn óræstaður eftir sem áður.“ Nú eru deiluefni þess tíma löngu útkljáð og lesendur geta notið ljóðaflokksins á hans eigin forsendum.

Í Sóleyjarkvæði fór Jóhannes frjálslega með hefðbundinn brag í anda danskvæða og annarra þjóðkvæða. En þegar flokkurinn kom út höfðu allt frá 1945 birst ljóð í tímaritum, ýmist frumsamin eða þýdd en öll undir frjálsu formi, kennd við Anonymus (latína: sá sem hefur ekkert nafn). 1948 kom út eftir þennan huldumann heil bók þýðinga undir heitinu Annarlegar tungur. Sjö árum seinna kom í ljós að bak við dulnefnið leyndist enginn annar en Jóhannes úr Kötlum, sjálft þjóðskáldið sem hafði deilt fyrstu verðlaunum með Huldu fyrir lýðveldishátíðarljóð sitt, Íslendingaljóð 17. júní 1944. Hann endurbirti í ljóðabókinni Sjödægru (1955) frumsamin kvæði Anonymusar og hafði ort mörg í viðbót þar sem hann beitti frjálsum háttum og nýstárlegu myndmáli í takt við ungu skáldin sem komið höfðu fram næstu ár á undan og fengu stimpilinn „atómskáld“. Við endurnýjun ljóðmáls síns nýttist honum vel vinnan við þýðingarnar í Annarlegum tungum.

Þessi „forkur að ríma“, eins og Jóhannes hafði sagt um sjálfan sig, sýndi í Sjödægru að enn átti hann furðuauðvelt með að laga sig að nýjum hugmyndum og aðferðum. ,,Í sem fæstum orðum get ég sagt að ég þóttist finna að mitt hefðbundna form væri að hafna í stöðnun og að ljóðagerð mín þarfnaðist aukins svigrúms og endurnýjunar,“ segir Jóhannes í áðurnefndu samtali við Matthías Johannessen. „Dulnefnið tók ég ekki upp af varúðarástæðum heldur til þess að leita meira hlutleysis, hlutlausra viðbragða við þessum tilraunum mínum á meðan ég væri að átta mig á árangri þeirra og gildi.” Sjödægra hefur löngum þótt ein vandaðasta og athyglisverðasta – ef ekki einfaldlega allra besta – ljóðabók Jóhannesar og sú sem oftast er um hönd höfð fyrir utan barnakvæði hans og Sóleyjarkvæði.

1944 fékk Jóhannes fyrstu verðlaun  fyrir lýðveldishátíðarljóð sitt eins og áður gat. Kvæði hans, „Land míns föður, landið mitt“, hefur síðan verið meðal vinsælustu ættjarðarljóða okkar. Undir lokin var hann ekki lengur umdeildur. Hann hlaut Silfurhestinn, bókmenntaverðlaun gagnrýnenda dagblaðanna, fyrir síðustu ljóðabók sína, Ný og nið (1970), og sú bók var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. Ljóð þessarar síðustu bókar Jóhannesar sýna engin merki um háan aldur höfundar síns. Til dæmis um ferska heimssýn hans má benda á ljóðaflokkinn „Óðinn um oss og börn vor“, sem kallast á við hina fornu „Völuspá“ með grimmri lýsingu sinni á framferði mannanna og bjartri von um að jörð muni enn rísa úr ægi og ný kynslóð finni gullnar töflur í grasi:

Við fráfall sitt á sjötugasta og þriðja aldursári stóð Jóhannes á nýjum hátindi ferils síns.
Jóhannes úr Kötlum tjáði sig um listir almennt og ljóðlistina sérstaklega við mörg tilefni, í ræðum og greinum. Árið 1959 hélt hann erindið „Hörpunnar dæmi“ í Ríkisútvarpið, þaulhugsaða og frábærlega stílaða varnarræðu fyrir „nýja skáldskapinn“. Þá höfðu lengi geisað deilur milli þeirra sem vildu halda í gömul brageinkenni, rím, stuðla og reglulega hrynjandi, og hinna sem vildu losa ljóðlistina úr þessum viðjum. Kjarni máls hans er að við getum ekki gert okkur endanlega grein fyrir því hvað ljóðlist sé. Það einfaldar vissulega málið ef við hengjum okkur í áðurtalin formleg ytri einkenni, en „sannir ljóðunnendur hafa þó jafnan „fundið“ ef ekki „skilið“, að háttbindingin ein er engin fullgilding ljóðlistar,“ segir hann. Og hann leyfir sér að láta það álit í ljós að hún þurfi hvorki að vera bundin „háttum né hrynjandi ef hún þrátt fyrir það getur vakið þau sérstöku áhrif sem eru einkenni ljóðs – en svo örðugt er að skýra.“ Svo bætir hann við þessari dásamlegu fullyrðingu: „Því fullkomnara sem ljóð er, því óskiljanlegra verður það.“

Þetta var merkileg játning manns sem í þrjá áratugi hafði ort hvert baráttuljóðið öðru heitara og innblásnara, og öll voru þau eins skýr og skilmerkileg og verða mátti. En ljóðskáldin eru ekki öll steypt í sama mót, og umhverfi þeirra ekki heldur: „Sérhvert ljóðskáld hefur sitt eigið tungutak, skapar sér sitt sérstaka tæki úr máli móður sinnar sem það síðan reynir að beita til túlkunar á persónulegri upplifun sinni og innlifun – lífsreynslu sinni. Ljóðlistin, eins og raunar öll list, er sem sé mjög einstaklingsbundin, enda þótt hún jafnframt feli í sér samtjáningu heillar þjóðar eða jafnvel mannkynsins alls. Hún er einnig háð stund og stað, enda þótt lífsneistinn sem tendrar hana sé bæði sígildur og algildur.“

Jóhannes tók hlutverk sitt alvarlega sem manneskja. Hann var sannfærður sósíalisti, sannfærður um að alþýðu manna bæri arðurinn af vinnu sinni og vald yfir lífi sínu. Þessar skoðanir voru honum svo heilagar og mikilsverðar að hann hlaut að nota gáfuna sem honum var gefin til að boða þær eins og hann gerir svo glæsilega í sínum bestu baráttuljóðum. Þau ljóð eru háð stund sinni og stað, eru eins konar „tækifærisskáldskapur um samtíma menn og atburði,“ eins og hann segir um dróttkvæðin í sama erindi; og ef til vill segir útvarpsfyrirlesturinn okkur að hann hafi ekki litið á þær vel ortu barátturæður sem eiginleg ljóð. Þar vó tungan ekki salt „á egginni milli hins segjanlega og hins ósegjanlega,“ eins og í „hinu fullkomnasta ljóði“. Eiginleg ljóð í þeim skilningi eru mörg í safni Jóhannesar, eins og þetta úrval sýnir. En bæði í brýnum hvatningarljóðum og ljóðum sem segja hið ósegjanlega er skáldið  að tala við lesanda sinn. Er það „ekki keppikefli hvers einasta skálds að ná sambandi við mannssálir og mannshjörtu?“ spurði Jóhannes í öðrum fyrirlestri. Það var að minnsta kosti keppikefli hans sjálfs, og því marki náði hann – og nær enn.

Úr formála Silju Aðalsteinsdóttur að bókinni Ljóðaúrval árið 2010.